Kategorî:Efsane

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ku">
  <siteinfo>
    <sitename>Wîkîpediya</sitename>
    <dbname>kuwiki</dbname>
    <base>https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.16</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Medya</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Taybet</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Gotûbêj</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Bikarhêner</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Gotûbêja bikarhêner</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wîkîpediya</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Gotûbêja Wîkîpediyayê</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Wêne</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Gotûbêja wêneyî</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Gotûbêja MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Şablon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Gotûbêja şablonê</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Alîkarî</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Gotûbêja alîkariyê</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategorî</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Gotûbêja kategoriyê</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Gotûbêja portalê</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Gotûbêja modulê</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Kategorî:Efsane</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2707</id>
    <revision>
      <id>2086728</id>
      <parentid>2052892</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:51:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="153" sha1="5dznk7dg9o8w9zqe3ztz6l2sinr6dqg" xml:space="preserve">[[Kategorî:Janrên wêjeyî]]
[[Kategorî:Janrên macerayê]]
[[Kategorî:Mîtografî]]
[[Kategorî:Wêjeya devkî]]
[[Kategorî:Wêje li gorî janran]]</text>
      <sha1>5dznk7dg9o8w9zqe3ztz6l2sinr6dqg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotinên pêşiyan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2955</id>
    <revision>
      <id>2086737</id>
      <parentid>1998750</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:57:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2086737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7414" sha1="hcttv1frvi86fawxfr3v90n7g6hpjmy" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=îlon 2024}}
'''Gotinên pêşiyan''' di nav her [[netewe]]yê de hîmekî [[bingeh]]în ê [[civak]]î ye. Xwediyê wan gotinan ne belî ye û di bingeha xwe de gelek caran hatine guhertin. Gotinên pêşiyan, ew gotin in ku [[çîrok]]ekê, nêzîkatiyekê, an perspektîfekê bi hevokeke kurt tîne zimên ku tim di hişê mirov de bimîne û [[mirov]] bi hêsanî bikaribe ji yekî/e din re jî bêje.

Çend Mînakên Cûrbecûr ji herema Oxîyê ya nivîsandî:Canê Elî
== Lîsteya gotinên pêşiyan ==
* ''Ji gayê bor re hincet fîtik e''.
* ''Heft çîrokên hirçê hene, her heft jî li ser hirmiyê ne''.
* ''Dema hirç pîr bû kudik pê gunikan dilîzin''.
* ''Dema mirov kal dibe, zarok tilîkan davêjin mirov''.
* ''Ker bi ku ve here jî ker e''.
* ''Şîrê kerê encax dehşekê mezin dike''.
* ''Mirov pîvazê nexwe bêhn ji devê mirov nayê''.
* ''Şîreta kerê palasa wî ye''.
* ''Bi fisan çarşef boyax nabe''.
* ''Bi tirr û fisan hundir germ nabe''.
* ''Hêter çi qas jî ji hev dûr herin guhê xwe tim li ser hev bin''.
* ''Dijminê bavan nabin dostê lawan''.
* ''Dostê bavan nabin dijminê lawan''.
* ''Rih dibe bihost, dijmin nabe dost''.
* ''Mala bavê meydan e mala xezûr zindan e''.
* ''Kûsi miskê naxwe''.
* ''Mêr çol e jin gol e''.
* ''Ne bihara dûbihar, ne jî pîra diranzêr û guh bi guhar''.
* ''Seg (kûçik) goştê seg naxwe''.
* ''Nokê rabû li kokê''.

== Girêdanên derve ==
{{Wîkîgotin-b|{{PAGENAME}}}}
* Şahidê rovî dêla rovî ye.
* Dims bi sebrê nabe helaw.
* Dema seydê gûyê tajî tê.
* Çavê li deriyan xwelî li seriyan.
* Dengê defê ji dûr ve xweş tê.
* Menêre li bejnê, binihêre li vînê.
* Nan û mast taştiya rast, nan û dew taştiya derew.
* Here ba wî yê te bigrine, meçe ba yê te bikenîne.
* Gişkê neda ber nîskê.
* Dinya bi dor e, sire tê gahay bor e.
* Deriyê xeratan bi benan girêdayî ye.
* Deriyê xwe bigir cîranê xwe meke diz.
* Destê xebitî li ser zikê têr e.
* Destiyê bivir ne ji darê be dar nakeve.
* Dev dixwe rû fedî dike.
* Dêhn ne dêhn in, ê ji wan bawer dikin dêhn in.
* Dê û dotê şer kirin, bêaqilan bawer kirin.
* Dibêjin tu li rê, qeda û bela li rê.
* Dilê şivên bixwaze dikare ji nêrî şîr derxe.
* Dilê tirsonek sîng û berên gewr nabîne.
* Dinya gul e, bêhn bike û bide hevalê xwe.
* Dinya li dinyê, çavên gur li mîhê.
* Ku dît ez im, ku nedît diz im.
* Ku dijminê te gêrîk be jî hesabê xwe bike.
* Dûr bi nûr e.
* Eger xêr bê welatekiwê bigihije hemî cihê welât.
* Erd birinc be, av rûn be, ku xwedi tunebe zû xelas dibe.
* Eyarê bênamûsa firehe.
* Ez çi dibêjim bilûra mi çi dibêje.
* Ez ezim tu tuye.
* Ez hêdi dimeşim bela dighê mi, ez zû dimeşimez dighêm bela.
* Ê dizya hingiv bike wê mêş pêvedin.
* Ê jinê berde li paniyê nanêre.
* Ê ne di şerde be şêre.
* Ê rabe cihê wi, ê bimre jina wi dimine.
* Êş hat Şam'ê, ecelhati mirin.
* Fala qereçiya lihev derdikeve.
* Feqir çûn xwe daliqinin ditin ku dewlemend li ba dibin.
* Galgala ket nav dev û dirana, wê bigere li bajar û şaristana.
* Giha dibin kevirde namine.
* Gotna rast bi mirov ne xweş tê.
* Gul ew gul bû baran ji lê hat şil bû.
* Gur dikujin qijak dixun.
* Ha kevir li cer ket ha cer li kevir ket.
* Hechecikê silava li hecêk.
* Hemi çêlek tên dotin, hemi gotin nayên gotin. -
* Hem ji dêrê bû hem ji ji mizgeftê.
* Hem serê xwe dişkine hem ji xercê xwe dide.
* Here miletan, bigre adetan.
* Her giha li ser koka xwe şin tê.
* Her kezizerek simbêlsorek li himbere.
* Her tişt ji ziravi mirov ji stûri diqete.
* Heta mi xwe naskir mal li xwe xelas kir.
* Hevalê bêje &quot;heval heval&quot; mede dû.
* Heyfa ciwaniyê pîrî li pêye.
* Heywana tu bigerinî wê erzan bibe.
* Hin dikin, hin dixon.
* Hingivê debeye di eyarê kâçikdaye.
* Hûrik hûrik dagir tûrik.
* Ji hirçkê du eyar dernayê.
* Jin kelehe mêr girtiye.
* Ji pira pir diçe ji hindika hindik.
* Ji rovi fenektir tune ji eyarê wi pirtir tune.
* Ji xelkêre masigiro ji xwere kwêsigiro.
* Kanya ku tu avê jê vexwi kevra navêjyê.
* Karê ne ji mire bayê wê di ser mire.
* Keçkê bêbav çiyayê bêav.
* Keda helal dibe mû naqete, keda haram bibe weris ji diqete.
* Kerê miri ji gur natirse.
* Kes nakeve gora kesi.
* Ku kela şorbê çû buhayê heskê pere nake.
* Kumê rasta tim qetyayiye.
* Kurmê şiri heta piri.
* Ku te girt bermede ku te berda bi dû nekeve.
* Kûçik ji kê bitirse bi wi ali direye.
* Lê kaliyê lê koriyê; mirin çêtireji feqiriyê.
* Li bejnê neri bi zêra kirî, laçek rakir kertkê guri.
* Li kerê mirî digere ku nala jêke.
* Mala me li çoyê meye; çoyê me li ser milê meye.
* Malê axê diçe canê xulêm dêşe.
* Malê çamêrki û xesiski wek hev dire.
* Mal li ser malê nabe.
* Mal mala teye lê bi alyê firaxa nere.
* Meger li newala nebin xeyala.
* Mêja Kurmanca ne ibadete, adete.
* Mêrê qels du cara şer dixwaze.
* Mirin mirine xirexir çiye?
* Mirişka bigere wê lingê wê bi zelq be.
* Mirov bi carkê qûnek nabe.
* Mirov xwe bi destê xwe ne xurine xura mirov naşkê.
* Nabêjin kê kir; dibêjin kê got.
* Nan û pivaz hebe nexweşi çavreşiye.
* Navê gur derketiye; rovi dinya xera kir.
* Ne dujminê xeraba bin; dujminê xerabiyê bin.
* Ne fene, ev çi dar û bene?
* Ne xwar ne da hevala, geni kir avêt newala.
* Nivişta bê tişt, xwedyê xwe kuşt.
* Pisik ne li male mişk Evdirrehman'e.
* Pivaz, çi sor çi sipi.
* Qantir nazê xwê şin nayê.
* Qedrê gulê çi zane; kelbeş divê kerê reş.
* Qûna wê qûna mirişkêye hêkê qaza dike.
* Reng rengin, sor bi dengin.
* Rûyê reş ne hewci teniyêye.
* Serê du berana di beroşkêde nakela.
* Sê wêne dost hene: Nano, gano, cano.
* Simbêl bi pisika ji heye.
* Şahdê rovi terya wiye.
* Şeb û şekir çûn Diyarbekir, şekir rûnişt deng nekir, şeb rabû pesnê xwe kir.
* Şerê sibehê ji xêra êvarê çêtire.
* Şeva reş keleha mêraye.
* Şeytên gotiye &quot;ê li xwe bi heyire ez di winim.
* Şêr şêre; çi jine çi mêre.
* Şikefta sed pez heryê wê sed û yek pez ji heryê.
* Şûr kalanê xwe nabire.
* Ta bi ta dibe rih.
* Taji bi zorê nare nêçirê.
* Teyrê ku goşt dixwun nikilxwarin.
* Timayi birakuje.
* Tirsa gur ji baranê heba wê ji xwere kulavek çêkra.
* Tîr bikî dan diçe,rohn bikî nan diçe
* Tu bi hiriba tê li nav keri ba.
* Tu cehnemê nebini buhuşt bi te xweş nabe.
* Tu çi têxi kewarê wê ew bê xwarê.
* War ew ware lê bihar ne ew bihare.
* Wê ev hevira hin gelek avê hiline.
* Xeber çekê jinêye.
* Xeta xwar ji gayê pire.
* Xwedê ji yekire xera bike diranê wi di pelûlê de dişkê.
* Xwedyê xêra dibe evdalê ber dêra.
* Xwestek û kodik bi şûnde?
* Xilt çiqas axê bikole bi serê xwe dadike.
* Ya nare aş ya ji dire aşvan dikuje.
* Yarê diya mi yek ba minê bi dendikê bihiva bi xwedi bikra.
* Zikê zaroka tijeye lê zimanê wan nagere.
* Zimanê dirêj darkukê serê xwedyê xwe ye.
* Zor gêzerê radike.
* Çikas ser saxbe ewkas kûn we nenera bibîne

== Çavkanî ==
* [http://ku.wikiquote.org Malpera Wîkîgotinan]

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Antropolojiya çandî]]
[[Kategorî:Çand]]
[[Kategorî:Folklor]]
[[Kategorî:Janrên wêjeyî]]
[[Kategorî:Lîste]]
[[Kategorî:Teoriya wêjeyê]]
[[Kategorî:Wêje]]
[[Kategorî:Zanîn]]
[[Kategorî:Ziman]]</text>
      <sha1>hcttv1frvi86fawxfr3v90n7g6hpjmy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Xarpêt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6508</id>
    <revision>
      <id>2086849</id>
      <parentid>991579</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T21:46:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2086849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51" sha1="amrlxp7o99f2717yv02249wtgbzmngg" xml:space="preserve">{{Cudakirin}}
*[[Xerpêt]]
*[[Xarpêt (parêzgeh)]]</text>
      <sha1>amrlxp7o99f2717yv02249wtgbzmngg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Homêros</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12453</id>
    <revision>
      <id>2086810</id>
      <parentid>2058617</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:49:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2086810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2385" sha1="7vo6vgd5vl9q9xktwqmeukw1qx604bv" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| çînaser            = nivîskar
}}
'''Homêros''' (bi [[grekî|grekiya]] kevn: Ὅμηρος ''Hómēros'', bi [[yewnanî|yewnaniya]] îro: Όμηρος ''Ómiros'') bi wateya &quot;dîl&quot;, yekemîn helbestvanê yewnanî ye ku tê zanîn. Di 8emîn sedsala b.z. de jiyaye.
 
Dibe ku navê wî ji peyva ''ho mē horōn'' (anku, ''kor'' an ''çavnedî'') tê. Lewra ew bi xwe kor bûye. Li ser cihê ji dayîk bûna wî nîqaş hene. Hin dibêjin ew li [[Simîrna]]yê ([[Îzmîr]]a îroyîn) hatiye dinyayê, hin jî dibêjin [[Îtakê]], [[Pîlos]], [[Kolofon]], [[Argos]] û [[Xiyos]]. Lê mirina wî li girava [[Îos]]ê ye.

Homêros bi destanên [[Îliyad]] û [[Odîseya]] tê zanîn ku ev destan him bingeha kultura [[Ewropa]]yê dihewîne, him jî meziniya [[mîtolojiya yewnanî]] nîşan dide. [[Wêne:William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - Homer and his Guide (1874).jpg|thumb|200px|Homêros, helbestvanê kor, li gorî tabloyeke [[William-Adolphe Bouguereau]]|çep]]

== Wêje ==
* Joachim Latacz, Troia Û Homer. Koehler Û Amelang, Leipzig/Berlin, 5. çapkirin 2005. [[ISBN 3-7338-0332-9]]
* Joachim Latacz: Homer. Yekemîn helbestvanê welatê tarî. Artemis &amp; Winkler, Düsseldorf/Zürich, 4. çapkirin 2003.
* Albin Lesky: Homeros. RE Suppl-Bd 11. Druckenmüller, Stuttgart 1967.
* Pierre Carlier: Homère, Fayard, 1999 ;
* Joachim Latacz (Hrsg.): Homer. Die Dichtung und ihre Deutung. Wege der Forschung. Bd 634. Wiss. Buchges., Darmstadt 1991. [[ISBN 3-534-09217-1]]
* Pierre Vidal-Naquet: Le monde d'Homère, Perrin, 2000.
* Joachim Latacz (Hrsg.): Homer. Tradition und Neuerung. Wege der Forschung. Bd 463. Wiss. Buchges., Darmstadt 1979. [[ISBN 3-534-06833-5]]
* Louis Bardollet: Les Mythes, les dieux et l'homme. Essai sur la poésie homérique: Belles Lettres, coll. « Vérité des mythes », 1997 ;
* Pierre Chantraine, Grammaire homérique, Klincksieck, coll. « Tradition de l'humanisme », t. I et II, 2002

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Mît-yewnan-şitil}}

[[Kategorî:Helbestvanên yewnan]]
[[Kategorî:Helbestvanên yewnan ên sedsala 8an b.z.]]
[[Kategorî:Homêros| ]]
[[Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 1ê b.z.]]
[[Kategorî:Karekterên di Divina Commedia de]]
[[Kategorî:Mîtografî]]
[[Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]]
[[Kategorî:Xwedayên yewnanî]]
[[Kategorî:Yewnanên efsaneyî]]
[[Kategorî:Yewnanistana kevnare]]</text>
      <sha1>7vo6vgd5vl9q9xktwqmeukw1qx604bv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086812</id>
      <parentid>2086810</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:51:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2086812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2351" sha1="a11xqzneqjcled46ipxom8jfcl7sl6k" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| çînaser            = nivîskar
}}
'''Homêros''' (bi [[grekî|grekiya]] kevn: Ὅμηρος ''Hómēros'', bi [[yewnanî|yewnaniya]] îro: Όμηρος ''Ómiros'') bi wateya &quot;dîl&quot;, yekemîn helbestvanê yewnanî ye ku tê zanîn. Di 8emîn sedsala b.z. de jiyaye.
 
Dibe ku navê wî ji peyva ''ho mē horōn'' (anku, ''kor'' an ''çavnedî'') tê. Lewra ew bi xwe kor bûye. Li ser cihê ji dayîk bûna wî nîqaş hene. Hin dibêjin ew li [[Simîrna]]yê ([[Îzmîr]]a îroyîn) hatiye dinyayê, hin jî dibêjin [[Îtakê]], [[Pîlos]], [[Kolofon]], [[Argos]] û [[Xiyos]]. Lê mirina wî li girava [[Îos]]ê ye.

Homêros bi destanên [[Îliyad]] û [[Odîseya]] tê zanîn ku ev destan him bingeha kultura [[Ewropa]]yê dihewîne, him jî meziniya [[mîtolojiya yewnanî]] nîşan dide. [[Wêne:William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - Homer and his Guide (1874).jpg|thumb|200px|Homêros, helbestvanê kor, li gorî tabloyeke [[William-Adolphe Bouguereau]]|çep]]

== Wêje ==
* Joachim Latacz, Troia Û Homer. Koehler Û Amelang, Leipzig/Berlin, 5. çapkirin 2005. [[ISBN 3-7338-0332-9]]
* Joachim Latacz: Homer. Yekemîn helbestvanê welatê tarî. Artemis &amp; Winkler, Düsseldorf/Zürich, 4. çapkirin 2003.
* Albin Lesky: Homeros. RE Suppl-Bd 11. Druckenmüller, Stuttgart 1967.
* Pierre Carlier: Homère, Fayard, 1999 ;
* Joachim Latacz (Hrsg.): Homer. Die Dichtung und ihre Deutung. Wege der Forschung. Bd 634. Wiss. Buchges., Darmstadt 1991. [[ISBN 3-534-09217-1]]
* Pierre Vidal-Naquet: Le monde d'Homère, Perrin, 2000.
* Joachim Latacz (Hrsg.): Homer. Tradition und Neuerung. Wege der Forschung. Bd 463. Wiss. Buchges., Darmstadt 1979. [[ISBN 3-534-06833-5]]
* Louis Bardollet: Les Mythes, les dieux et l'homme. Essai sur la poésie homérique: Belles Lettres, coll. « Vérité des mythes », 1997 ;
* Pierre Chantraine, Grammaire homérique, Klincksieck, coll. « Tradition de l'humanisme », t. I et II, 2002

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Mît-yewnan-şitil}}


[[Kategorî:Helbestvanên yewnan ên sedsala 8an b.z.]]
[[Kategorî:Homêros| ]]
[[Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 1ê b.z.]]
[[Kategorî:Karekterên di Divina Commedia de]]
[[Kategorî:Mîtografî]]
[[Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]]
[[Kategorî:Xwedayên yewnanî]]
[[Kategorî:Yewnanên efsaneyî]]
[[Kategorî:Yewnanistana kevnare]]</text>
      <sha1>a11xqzneqjcled46ipxom8jfcl7sl6k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086817</id>
      <parentid>2086812</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:56:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Wêje */</comment>
      <origin>2086817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2394" sha1="50b3p06k8ctkweqtqakqw082d30tshn" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| çînaser            = nivîskar
}}
'''Homêros''' (bi [[grekî|grekiya]] kevn: Ὅμηρος ''Hómēros'', bi [[yewnanî|yewnaniya]] îro: Όμηρος ''Ómiros'') bi wateya &quot;dîl&quot;, yekemîn helbestvanê yewnanî ye ku tê zanîn. Di 8emîn sedsala b.z. de jiyaye.
 
Dibe ku navê wî ji peyva ''ho mē horōn'' (anku, ''kor'' an ''çavnedî'') tê. Lewra ew bi xwe kor bûye. Li ser cihê ji dayîk bûna wî nîqaş hene. Hin dibêjin ew li [[Simîrna]]yê ([[Îzmîr]]a îroyîn) hatiye dinyayê, hin jî dibêjin [[Îtakê]], [[Pîlos]], [[Kolofon]], [[Argos]] û [[Xiyos]]. Lê mirina wî li girava [[Îos]]ê ye.

Homêros bi destanên [[Îliyad]] û [[Odîseya]] tê zanîn ku ev destan him bingeha kultura [[Ewropa]]yê dihewîne, him jî meziniya [[mîtolojiya yewnanî]] nîşan dide. [[Wêne:William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - Homer and his Guide (1874).jpg|thumb|200px|Homêros, helbestvanê kor, li gorî tabloyeke [[William-Adolphe Bouguereau]]|çep]]

== Wêje ==
* Joachim Latacz, Troia Û Homer. Koehler Û Amelang, Leipzig/Berlin, 5. çapkirin 2005. [[ISBN 3-7338-0332-9]]
* Joachim Latacz: Homer. Yekemîn helbestvanê welatê tarî. Artemis &amp; Winkler, Düsseldorf/Zürich, 4. çapkirin 2003.
* Albin Lesky: Homeros. RE Suppl-Bd 11. Druckenmüller, Stuttgart 1967.
* Pierre Carlier: Homère, Fayard, 1999 ;
* Joachim Latacz (Hrsg.): Homer. Die Dichtung und ihre Deutung. Wege der Forschung. Bd 634. Wiss. Buchges., Darmstadt 1991. [[ISBN 3-534-09217-1]]
* Pierre Vidal-Naquet: Le monde d'Homère, Perrin, 2000.
* Joachim Latacz (Hrsg.): Homer. Tradition und Neuerung. Wege der Forschung. Bd 463. Wiss. Buchges., Darmstadt 1979. [[ISBN 3-534-06833-5]]
* Louis Bardollet: Les Mythes, les dieux et l'homme. Essai sur la poésie homérique: Belles Lettres, coll. « Vérité des mythes », 1997 ;
* Pierre Chantraine, Grammaire homérique, Klincksieck, coll. « Tradition de l'humanisme », t. I et II, 2002

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Mît-yewnan-şitil}}


[[Kategorî:Helbestvanên yewnan ên kor]]
[[Kategorî:Helbestvanên yewnan ên sedsala 8an b.z.]]
[[Kategorî:Homêros| ]]
[[Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 1ê b.z.]]
[[Kategorî:Karekterên di Divina Commedia de]]
[[Kategorî:Mîtografî]]
[[Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]]
[[Kategorî:Xwedayên yewnanî]]
[[Kategorî:Yewnanên efsaneyî]]
[[Kategorî:Yewnanistana kevnare]]</text>
      <sha1>50b3p06k8ctkweqtqakqw082d30tshn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Romantîzm</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18969</id>
    <revision>
      <id>2086738</id>
      <parentid>1895871</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:58:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2086738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2139" sha1="7obxoij0u1os41c6zmsk2tgtxmvgnps" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}}
Romantîzm Bizavek wêjeyî ye.

Romantîzm di dawiya [[sedsala 18.]] de li Fransayê derketiye holê. Taybetiya xwe; di berheman de têrbûna hestan, firehiya xeyalan, vebûna çoşiyan berferehtir bi sembolan cî digirin. Li dijî hemû bizavan derdikeve. Romantîzm hemû rêç û rêbazên klasîzmê dixe bin piyan û rasterast li dijî wê disekine. Li dijî hiş hestiyarî, rêbazên bêrêbazî, çîna xwûyanga gel, şoretiyê xwezayiyê dide pêş. Di çand û pîşeyê de ji sînoran bêtir azadiyê diparêze. Romantîzm jî wekî klasîzmê pêşî xwe di berhemên Fransî de rava dike. Di hêla [[Victor Hugo]](1802-1885) de gelek pêşdikeve. Bandorê li hemû cûreyên wêje û pîşeyê (roman, helbest, şano û hwd.) dike. Rexne û rexnegirî pêş ve diçe. Têgeha kesayetiyê derdikeve pêşiyê. Azadî, wekhevî, dadmendî, welatperwerî, bawermendî dibine babetên berheman. Kesayetî, hêza xeyalê, derketina derveyê sînorên hiş, geştiya hestan, mijarên rojane, jiyîna rewşên evîndarî, dildarî, hestiyarî hinek taybetiyên romantîzmê ne.

=== Hinek nivîskarên ku bi vê cûreyê berhem nivîsandine ev in; ===

[[Victor Hugo]] (1802-1885), [[Lamartine]] (1790-1869), [[Musset]] (1810-1857), [[Friedrich Hölderlin]] (1770-1843), [[Heinrich von Kleist]] (1777-1811) [[Byron]] (1788-1824), [[Coleridge]] (1772-1834), [[Keats]] (1795-1821), [[Manzoni]] (1785-1873), [[Pellico]] (1788-1854), [[Leopardi]] (1798-1837),[[Mellive]] (1819-1891), [[Edgar Allan Poe]](1809-1849), [[Whitman]] (1816-1892), [[Şêx Nurî Şêx Salih]], [[Reşît Necîp]], [[Goran]], [[Ebdurehman Nifûs]], [[Kamûran Elî Bedirxan]], [[Qedrîcan]], [[Osman Sebrî]], [[Cegerxwîn]], [[Celadet Alî Bedirxan]]

== Çavkanî ==

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Janrên wêjeyî]]
[[Kategorî:Lîste]]
[[Kategorî:Muzîka Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 18an di hunerê de]]
[[Kategorî:Sedsala 19an di hunerê de]]
[[Kategorî:Tevgerên hunerî]]
[[Kategorî:Tevgerên wêjeyî]]
[[Kategorî:Wêje]]
[[Kategorî:Wêjeya ewropî]]
[[Kategorî:Wêjeya sedsala 19an]]</text>
      <sha1>7obxoij0u1os41c6zmsk2tgtxmvgnps</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oremarî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29636</id>
    <revision>
      <id>2086845</id>
      <parentid>2085920</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T20:56:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-45849-33</username>
        <id>176849</id>
      </contributor>
      <comment>/* Eşîra Oramarî Li Dûnyâyê */</comment>
      <origin>2086845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2551" sha1="qcamz69844ap1j1pownffqgr6dzl85c" xml:space="preserve">{{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}}
Oramarî ( ئورەماری ) Horamarî [[eşîr]]eke kurd e. Konfederasyona Eşîreta [[Oramarî]] ji Eşîrên [[Mefî]] û [[Lemdînî]] û 12 qûbîlan pêk tê. Eşîra Oramarî li herêma [[Oramar]], li derdorê devera [[Oramar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn.

Oramarî li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oramarî piştî salên 1915 ta 2026 eşîra Oramarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû.

li sala 2026an Nufûsa eşîra [[Oramarî]] li hemû dinyayê 500 hezar kesî dêbaz kirîyê , yanî nîv mîlyon kesî zêdetir in.

== Eşîra Oramarî Li Dûnyâyê ==
eşîra Oramarî li dûnyâyê dêspêkê li dewleten [[Turkîyê]] u [[îrâqê]] u [[îranê]] djîn ji bilî vân 3 dêwlêtân li dewleten wekî [[Almanîyâ]] u [[bêlçîkâ]] u [[Brîtânîyâ]] u [[Ermênîstan]] u [[Gûrcîstan]] u [[Pakîstan]] u [[Afxanîstanê]] ji djîn .

== Oramarî li Kurdistanê ==
=== Oramariyên Bakurê Kurdistanê ===

Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 350 hezar kesî derbas kiriye.

=== Oramariyên Başûrê Kurdistanê ===

Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 85 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}}

=== Oramariyên Rojhilata Kurdistanê ===

Oramarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] kêm-zêde 45 hezar oremarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}}

== Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oramarî ==
1. Eşira [[Mefî]] ji 6 qûbîlan pek tê ewjî ev in : 
# • [[Mala Şaqûlî]] 
# • [[Mala Meyterî]] 
# • [[Mala Kemalî]] 
# • [[Mala Qerexanî]] 
# • [[Mala Mîrxanî]] 
# • [[Mala Mefî]]
2. Eşira [[Lemdînî]] ji 6 qûbîlan pek tê ewji ev in :
# • [[Mala Mîre]]  
# • [[Mala Mijdînî]] 
# • [[Mala Mengelanî]] 
# • [[Mala Baranî]] 
# • [[Mala Melayî]] 
# • [[Mala Mam Axayî]] 
{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}}

== Çavkani ==
[[Suhbeta Sed Eşira ( yüz aşiret Suhbeti)]] kitab Abdülkadir Güzereşi Tarafından Yazılmıştır</text>
      <sha1>qcamz69844ap1j1pownffqgr6dzl85c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Afrîka</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30348</id>
    <revision>
      <id>2086667</id>
      <parentid>2086592</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T13:17:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19141" sha1="3chlke7giuw5vfhp85iw1rt6g913iqo" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne. Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê herêma levantê axa kenaniyan, mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misrê xistiye serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.
==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin. Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.
==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Morîtanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştş ku wan textê nûmîdyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Morîtanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye.

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>3chlke7giuw5vfhp85iw1rt6g913iqo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086675</id>
      <parentid>2086667</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T13:28:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19678" sha1="e16qxujikofp9od7bxuvu6eypdqaext" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne. Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê herêma levantê axa kenaniyan, mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misrê xistiye serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.
==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin. Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.
==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin.

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>e16qxujikofp9od7bxuvu6eypdqaext</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086677</id>
      <parentid>2086675</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T13:29:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19887" sha1="1bjrn0yjvl5gvjw3bi5adxylysqs3ak" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne. Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê herêma levantê axa kenaniyan, mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misrê xistiye serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.
==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin. Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.
==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>1bjrn0yjvl5gvjw3bi5adxylysqs3ak</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086678</id>
      <parentid>2086677</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T13:31:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19918" sha1="knnkv9bjsuxufazo1z5r9p1mrpiwjuz" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne. Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê herêma levantê axa kenaniyan, mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misrê xistiye serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.
==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin. Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.
==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Rojavayê Afrîkayê ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>knnkv9bjsuxufazo1z5r9p1mrpiwjuz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086809</id>
      <parentid>2086678</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:48:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20722" sha1="5r5kgcbj1hu1ldipvr936f76snpdwd5" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne. Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê herêma levantê axa kenaniyan, mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misrê xistiye serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.
==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin. Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.
==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Rojavayê Afrîkayê ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê Gao bû, hêza serdest a herêmê bû.

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>5r5kgcbj1hu1ldipvr936f76snpdwd5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086811</id>
      <parentid>2086809</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:50:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20739" sha1="fzncjwkg69wh3zm0ta0tm4rxqphpfsr" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne. Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê herêma levantê axa kenaniyan, mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misrê xistiye serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.
==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin. Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.
==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Rojavayê Afrîkayê ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê.

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>fzncjwkg69wh3zm0ta0tm4rxqphpfsr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086813</id>
      <parentid>2086811</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:51:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20952" sha1="izt95rc74ivi62lv9gmw6148im0hypg" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne. Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê herêma levantê axa kenaniyan, mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misrê xistiye serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.
==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin. Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.
==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Rojavayê Afrîkayê ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>izt95rc74ivi62lv9gmw6148im0hypg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086816</id>
      <parentid>2086813</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:53:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21184" sha1="5ngqulnl7f9z1h7n06hce1q1jdsyyxb" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne. Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê herêma levantê axa kenaniyan, mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misrê xistiye serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.
==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin. Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.
==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Rojavayê Afrîkayê ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>5ngqulnl7f9z1h7n06hce1q1jdsyyxb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086819</id>
      <parentid>2086816</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:58:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21835" sha1="5j3oob4fcdrlticb4apai7yy6pcsou0" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne. Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê herêma levantê axa kenaniyan, mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misrê xistiye serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.
==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin. Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.
==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Rojavayê Afrîkayê ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon,[151] û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>5j3oob4fcdrlticb4apai7yy6pcsou0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086820</id>
      <parentid>2086819</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:59:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Afrîkaya Rojava */</comment>
      <origin>2086820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21831" sha1="7te31oojtzuq4yyrcjjxqzkqtyfbmsq" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne. Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê herêma levantê axa kenaniyan, mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misrê xistiye serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.
==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin. Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.
==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon,[151] û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>7te31oojtzuq4yyrcjjxqzkqtyfbmsq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086822</id>
      <parentid>2086820</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:59:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21860" sha1="h8z5wgln15qtu5mcquq1m95vt0y2kkn" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne. Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê herêma levantê axa kenaniyan, mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misrê xistiye serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.
==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin. Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.
==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon,[151] û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.
==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>h8z5wgln15qtu5mcquq1m95vt0y2kkn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086826</id>
      <parentid>2086822</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T18:05:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21873" sha1="rbdi9pti82qq7f0zkb9217flnl4o4a9" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne. Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin. Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.
==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon,[151] û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.
==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>rbdi9pti82qq7f0zkb9217flnl4o4a9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086831</id>
      <parentid>2086826</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T18:16:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21998" sha1="fff3o23dg0dlreyhk15z8d42sl15crz" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne. Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin. Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.
==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon,[151] û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.
==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>fff3o23dg0dlreyhk15z8d42sl15crz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086832</id>
      <parentid>2086831</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T18:16:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Pêşdîrok */</comment>
      <origin>2086832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22004" sha1="p2ntnvj8a9mxxwnvs8dlp827g8x029u" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne. Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin. Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.
==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon,[151] û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.
==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>p2ntnvj8a9mxxwnvs8dlp827g8x029u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086833</id>
      <parentid>2086832</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T18:17:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22004" sha1="oo0so2ilttla9q7yjpunrysls1knbsg" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne. Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin. Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.
==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon,[151] û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.
==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>oo0so2ilttla9q7yjpunrysls1knbsg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086834</id>
      <parentid>2086833</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T18:26:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Etîmolojî */</comment>
      <origin>2086834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24161" sha1="2j8r1jmrc3s16bz5jkf7uckrku5ichg" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne. Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin. Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.
==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon,[151] û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.
==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>2j8r1jmrc3s16bz5jkf7uckrku5ichg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086835</id>
      <parentid>2086834</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T18:28:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Pêşdîrok */</comment>
      <origin>2086835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24510" sha1="pxf1g2znsl1wcqvg9rnk1r54xc72p2g" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lodge |pêşnav=Tom |tarîx=1990-05-01 |sernav=Charters from the Past: The African National Congress and Its Historiographical Traditions |url=https://doi.org/10.1215/01636545-1990-46-47-161 |kovar=Radical History Review |cild=1990 |hejmar=46-47 |rr=161–188 |doi=10.1215/01636545-1990-46-47-161 |issn=0163-6545}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin. Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.
==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon,[151] û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.
==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>pxf1g2znsl1wcqvg9rnk1r54xc72p2g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086852</id>
      <parentid>2086835</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T04:27:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24505" sha1="im4k4efxx7yfifzmbj68469lcq96id8" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lodge |pêşnav=Tom |tarîx=1990-05-01 |sernav=Charters from the Past: The African National Congress and Its Historiographical Traditions |url=https://doi.org/10.1215/01636545-1990-46-47-161 |kovar=Radical History Review |cild=1990 |hejmar=46-47 |rr=161–188 |doi=10.1215/01636545-1990-46-47-161 |issn=0163-6545}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin. Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.
==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>im4k4efxx7yfifzmbj68469lcq96id8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086853</id>
      <parentid>2086852</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T04:34:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24507" sha1="404ncsf7eg1cmux2dwanopt8ix8j08q" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lodge |pêşnav=Tom |tarîx=1990-05-01 |sernav=Charters from the Past: The African National Congress and Its Historiographical Traditions |url=https://doi.org/10.1215/01636545-1990-46-47-161 |kovar=Radical History Review |cild=1990 |hejmar=46-47 |rr=161–188 |doi=10.1215/01636545-1990-46-47-161 |issn=0163-6545}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin.

Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>404ncsf7eg1cmux2dwanopt8ix8j08q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086854</id>
      <parentid>2086853</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T04:37:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24509" sha1="bquqdfs4hcycucoe3dq9wm5kvfyfx0q" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lodge |pêşnav=Tom |tarîx=1990-05-01 |sernav=Charters from the Past: The African National Congress and Its Historiographical Traditions |url=https://doi.org/10.1215/01636545-1990-46-47-161 |kovar=Radical History Review |cild=1990 |hejmar=46-47 |rr=161–188 |doi=10.1215/01636545-1990-46-47-161 |issn=0163-6545}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin.

Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>bquqdfs4hcycucoe3dq9wm5kvfyfx0q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086855</id>
      <parentid>2086854</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T04:45:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24539" sha1="fbxgk6ji2vpz6k6fd9yzi2i1crva11b" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lodge |pêşnav=Tom |tarîx=1990-05-01 |sernav=Charters from the Past: The African National Congress and Its Historiographical Traditions |url=https://doi.org/10.1215/01636545-1990-46-47-161 |kovar=Radical History Review |cild=1990 |hejmar=46-47 |rr=161–188 |doi=10.1215/01636545-1990-46-47-161 |issn=0163-6545}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin.

Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
=== Salên 600 – 1800an ===

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>fbxgk6ji2vpz6k6fd9yzi2i1crva11b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086856</id>
      <parentid>2086855</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T04:47:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24588" sha1="o81xr7km7odsg9zvta7qxyciirktusv" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lodge |pêşnav=Tom |tarîx=1990-05-01 |sernav=Charters from the Past: The African National Congress and Its Historiographical Traditions |url=https://doi.org/10.1215/01636545-1990-46-47-161 |kovar=Radical History Review |cild=1990 |hejmar=46-47 |rr=161–188 |doi=10.1215/01636545-1990-46-47-161 |issn=0163-6545}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin.

Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Başûr ====

=== Salên 600 – 1800an ===

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>o81xr7km7odsg9zvta7qxyciirktusv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086857</id>
      <parentid>2086856</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T04:48:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr */</comment>
      <origin>2086857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24610" sha1="re0deutzreo2rxv1d9pi5m36owz3skl" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lodge |pêşnav=Tom |tarîx=1990-05-01 |sernav=Charters from the Past: The African National Congress and Its Historiographical Traditions |url=https://doi.org/10.1215/01636545-1990-46-47-161 |kovar=Radical History Review |cild=1990 |hejmar=46-47 |rr=161–188 |doi=10.1215/01636545-1990-46-47-161 |issn=0163-6545}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin.

Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====

=== Salên 600 – 1800an ===

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>re0deutzreo2rxv1d9pi5m36owz3skl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086858</id>
      <parentid>2086857</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T04:50:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24760" sha1="mc4bht993k9ahjbn6z7u3s75aoswrtg" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lodge |pêşnav=Tom |tarîx=1990-05-01 |sernav=Charters from the Past: The African National Congress and Its Historiographical Traditions |url=https://doi.org/10.1215/01636545-1990-46-47-161 |kovar=Radical History Review |cild=1990 |hejmar=46-47 |rr=161–188 |doi=10.1215/01636545-1990-46-47-161 |issn=0163-6545}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin.

Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantuyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne.

=== Salên 600 – 1800an ===

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>mc4bht993k9ahjbn6z7u3s75aoswrtg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086859</id>
      <parentid>2086858</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T04:55:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr */</comment>
      <origin>2086859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25404" sha1="3ry2ji1srpr5pp8642f3i6wmice1k0f" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lodge |pêşnav=Tom |tarîx=1990-05-01 |sernav=Charters from the Past: The African National Congress and Its Historiographical Traditions |url=https://doi.org/10.1215/01636545-1990-46-47-161 |kovar=Radical History Review |cild=1990 |hejmar=46-47 |rr=161–188 |doi=10.1215/01636545-1990-46-47-161 |issn=0163-6545}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin.

Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

=== Salên 600 – 1800an ===

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>3ry2ji1srpr5pp8642f3i6wmice1k0f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086860</id>
      <parentid>2086859</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T05:04:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25785" sha1="r3rwmyda0tydngosw1t4ledqpowakv1" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lodge |pêşnav=Tom |tarîx=1990-05-01 |sernav=Charters from the Past: The African National Congress and Its Historiographical Traditions |url=https://doi.org/10.1215/01636545-1990-46-47-161 |kovar=Radical History Review |cild=1990 |hejmar=46-47 |rr=161–188 |doi=10.1215/01636545-1990-46-47-161 |issn=0163-6545}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin.

Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kuşîtî ên berê hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.

=== Salên 600 – 1800an ===

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>r3rwmyda0tydngosw1t4ledqpowakv1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086861</id>
      <parentid>2086860</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T05:06:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25800" sha1="9oknujmhfpa34y9m2xkrg6gsjublo2z" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lodge |pêşnav=Tom |tarîx=1990-05-01 |sernav=Charters from the Past: The African National Congress and Its Historiographical Traditions |url=https://doi.org/10.1215/01636545-1990-46-47-161 |kovar=Radical History Review |cild=1990 |hejmar=46-47 |rr=161–188 |doi=10.1215/01636545-1990-46-47-161 |issn=0163-6545}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin.

Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.

=== Salên 600 – 1800an ===

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>9oknujmhfpa34y9m2xkrg6gsjublo2z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086862</id>
      <parentid>2086861</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T05:10:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26101" sha1="lti24olff3jlbfixuy4pq5h75zlgmq0" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lodge |pêşnav=Tom |tarîx=1990-05-01 |sernav=Charters from the Past: The African National Congress and Its Historiographical Traditions |url=https://doi.org/10.1215/01636545-1990-46-47-161 |kovar=Radical History Review |cild=1990 |hejmar=46-47 |rr=161–188 |doi=10.1215/01636545-1990-46-47-161 |issn=0163-6545}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin.

Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi du çemên din pêk hatiye ku belavbûneke ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye.

=== Salên 600 – 1800an ===

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>lti24olff3jlbfixuy4pq5h75zlgmq0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086863</id>
      <parentid>2086862</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T05:11:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26108" sha1="qf9kby4ko3mc19dwhmpvad5o9pxljeb" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lodge |pêşnav=Tom |tarîx=1990-05-01 |sernav=Charters from the Past: The African National Congress and Its Historiographical Traditions |url=https://doi.org/10.1215/01636545-1990-46-47-161 |kovar=Radical History Review |cild=1990 |hejmar=46-47 |rr=161–188 |doi=10.1215/01636545-1990-46-47-161 |issn=0163-6545}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin.

Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye.

=== Salên 600 – 1800an ===

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>qf9kby4ko3mc19dwhmpvad5o9pxljeb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086864</id>
      <parentid>2086863</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T05:18:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26411" sha1="1k7f4f9z4e2gubv0elz68zujoge102o" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lodge |pêşnav=Tom |tarîx=1990-05-01 |sernav=Charters from the Past: The African National Congress and Its Historiographical Traditions |url=https://doi.org/10.1215/01636545-1990-46-47-161 |kovar=Radical History Review |cild=1990 |hejmar=46-47 |rr=161–188 |doi=10.1215/01636545-1990-46-47-161 |issn=0163-6545}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin.

Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye.

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.

=== Salên 600 – 1800an ===

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>1k7f4f9z4e2gubv0elz68zujoge102o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086865</id>
      <parentid>2086864</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T05:20:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26593" sha1="lncbn0gbxfulc93pnidfhoka6jw653g" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lodge |pêşnav=Tom |tarîx=1990-05-01 |sernav=Charters from the Past: The African National Congress and Its Historiographical Traditions |url=https://doi.org/10.1215/01636545-1990-46-47-161 |kovar=Radical History Review |cild=1990 |hejmar=46-47 |rr=161–188 |doi=10.1215/01636545-1990-46-47-161 |issn=0163-6545}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin.

Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye.

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.

=== Salên 600 – 1800an ===

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>lncbn0gbxfulc93pnidfhoka6jw653g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086866</id>
      <parentid>2086865</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T05:25:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26592" sha1="0xavdpte2v3v2juqjpj4wb32fmv0muy" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lodge |pêşnav=Tom |tarîx=1990-05-01 |sernav=Charters from the Past: The African National Congress and Its Historiographical Traditions |url=https://doi.org/10.1215/01636545-1990-46-47-161 |kovar=Radical History Review |cild=1990 |hejmar=46-47 |rr=161–188 |doi=10.1215/01636545-1990-46-47-161 |issn=0163-6545}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin.

Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye.

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.

=== Salên 600 – 1800an ===

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>0xavdpte2v3v2juqjpj4wb32fmv0muy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086867</id>
      <parentid>2086866</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T05:29:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Pêşdîrok */</comment>
      <origin>2086867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26593" sha1="r85z1g7pt67fnbcjjbt9mkjmfllhx9a" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lodge |pêşnav=Tom |tarîx=1990-05-01 |sernav=Charters from the Past: The African National Congress and Its Historiographical Traditions |url=https://doi.org/10.1215/01636545-1990-46-47-161 |kovar=Radical History Review |cild=1990 |hejmar=46-47 |rr=161–188 |doi=10.1215/01636545-1990-46-47-161 |issn=0163-6545}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine.

Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin.

Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye.

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.

=== Salên 600 – 1800an ===

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>r85z1g7pt67fnbcjjbt9mkjmfllhx9a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086868</id>
      <parentid>2086867</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T05:31:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26598" sha1="7k5vgwhc8olbeuha7zbrs9nhgv72hqc" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lodge |pêşnav=Tom |tarîx=1990-05-01 |sernav=Charters from the Past: The African National Congress and Its Historiographical Traditions |url=https://doi.org/10.1215/01636545-1990-46-47-161 |kovar=Radical History Review |cild=1990 |hejmar=46-47 |rr=161–188 |doi=10.1215/01636545-1990-46-47-161 |issn=0163-6545}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine.

Di dawiya serdema qeşayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} de ye, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin.

Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye.

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.

=== Salên 600 – 1800an ===

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>7k5vgwhc8olbeuha7zbrs9nhgv72hqc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086869</id>
      <parentid>2086868</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T05:36:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26599" sha1="1xxl8zqhzr6bkpmtasceuzp05bzinln" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lodge |pêşnav=Tom |tarîx=1990-05-01 |sernav=Charters from the Past: The African National Congress and Its Historiographical Traditions |url=https://doi.org/10.1215/01636545-1990-46-47-161 |kovar=Radical History Review |cild=1990 |hejmar=46-47 |rr=161–188 |doi=10.1215/01636545-1990-46-47-161 |issn=0163-6545}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine.

Di dawiya serdema qeşayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} de ye, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin.

Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye.

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.

=== Salên 600 – 1800an ===

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>1xxl8zqhzr6bkpmtasceuzp05bzinln</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086870</id>
      <parentid>2086869</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T05:43:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27085" sha1="paab30uhpy9m5ioqccdh9ngp2dmgaim" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lodge |pêşnav=Tom |tarîx=1990-05-01 |sernav=Charters from the Past: The African National Congress and Its Historiographical Traditions |url=https://doi.org/10.1215/01636545-1990-46-47-161 |kovar=Radical History Review |cild=1990 |hejmar=46-47 |rr=161–188 |doi=10.1215/01636545-1990-46-47-161 |issn=0163-6545}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine.

Di dawiya serdema qeşayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} de ye, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin.

Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye.

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.

=== Salên 600 – 1800an ===

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>paab30uhpy9m5ioqccdh9ngp2dmgaim</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086871</id>
      <parentid>2086870</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T05:47:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27354" sha1="l6h7yw3yvdktrv7jpbbsd0qgwlq91w1" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lodge |pêşnav=Tom |tarîx=1990-05-01 |sernav=Charters from the Past: The African National Congress and Its Historiographical Traditions |url=https://doi.org/10.1215/01636545-1990-46-47-161 |kovar=Radical History Review |cild=1990 |hejmar=46-47 |rr=161–188 |doi=10.1215/01636545-1990-46-47-161 |issn=0163-6545}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine.

Di dawiya serdema qeşayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} de ye, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêvebirine.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin.

Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye.

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.

=== Salên 600 – 1800an ===

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>l6h7yw3yvdktrv7jpbbsd0qgwlq91w1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086872</id>
      <parentid>2086871</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T06:17:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27685" sha1="q198gq9o5wwupp13apeem4qfdxpi3is" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lodge |pêşnav=Tom |tarîx=1990-05-01 |sernav=Charters from the Past: The African National Congress and Its Historiographical Traditions |url=https://doi.org/10.1215/01636545-1990-46-47-161 |kovar=Radical History Review |cild=1990 |hejmar=46-47 |rr=161–188 |doi=10.1215/01636545-1990-46-47-161 |issn=0163-6545}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine.

Di dawiya serdema qeşayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} de ye, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 {{bz}}, ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê {{bz}} de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêvebirine.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin.

Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye.

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.

=== Salên 600 – 1800an ===

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>q198gq9o5wwupp13apeem4qfdxpi3is</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086873</id>
      <parentid>2086872</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T06:23:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28130" sha1="9wevy6trfsxnx28ws0uxp1ypaxkiqcf" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lodge |pêşnav=Tom |tarîx=1990-05-01 |sernav=Charters from the Past: The African National Congress and Its Historiographical Traditions |url=https://doi.org/10.1215/01636545-1990-46-47-161 |kovar=Radical History Review |cild=1990 |hejmar=46-47 |rr=161–188 |doi=10.1215/01636545-1990-46-47-161 |issn=0163-6545}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine.

Di dawiya serdema qeşayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} de ye, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 {{bz}}, ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê {{bz}} de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye. Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine. Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêvebirine.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin.

Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye.

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.

=== Salên 600 – 1800an ===

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>9wevy6trfsxnx28ws0uxp1ypaxkiqcf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086874</id>
      <parentid>2086873</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T06:29:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28438" sha1="ivpkigo5yll1k655kl2wijzh4bryxg7" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lodge |pêşnav=Tom |tarîx=1990-05-01 |sernav=Charters from the Past: The African National Congress and Its Historiographical Traditions |url=https://doi.org/10.1215/01636545-1990-46-47-161 |kovar=Radical History Review |cild=1990 |hejmar=46-47 |rr=161–188 |doi=10.1215/01636545-1990-46-47-161 |issn=0163-6545}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine.

Di dawiya serdema qeşayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} de ye, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 {{bz}}, ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê {{bz}} de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye. Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine. Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin. Di heman demê de Kuş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî di navbera şert û mercên avhewayê yên xirabtir de lawaz bûye Dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê {{pz}} de pêk hatiye bûye sedema hilweşîna Makûrya, Alodya û Nobatyayê.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêvebirine.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin.

Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye.

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.

=== Salên 600 – 1800an ===

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>ivpkigo5yll1k655kl2wijzh4bryxg7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086875</id>
      <parentid>2086874</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T06:31:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28449" sha1="az6cr3dbnmbxeqnd26p9201v3nj3fhf" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lodge |pêşnav=Tom |tarîx=1990-05-01 |sernav=Charters from the Past: The African National Congress and Its Historiographical Traditions |url=https://doi.org/10.1215/01636545-1990-46-47-161 |kovar=Radical History Review |cild=1990 |hejmar=46-47 |rr=161–188 |doi=10.1215/01636545-1990-46-47-161 |issn=0163-6545}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine.

Di dawiya serdema qeşayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} de ye, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 {{bz}}, ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê {{bz}} de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye. Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine. Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin. Di heman demê de Kuş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî di navbera şert û mercên avhewayê yên xirabtir de lawaz bûye Dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê {{pz}} de pêk hatiye bûye sedem wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêvebirine.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin.

Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye.

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.

=== Salên 600 – 1800an ===

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>az6cr3dbnmbxeqnd26p9201v3nj3fhf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086876</id>
      <parentid>2086875</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T06:33:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28522" sha1="b3h1jj9yuqe5un228flt0czfugjpes1" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lodge |pêşnav=Tom |tarîx=1990-05-01 |sernav=Charters from the Past: The African National Congress and Its Historiographical Traditions |url=https://doi.org/10.1215/01636545-1990-46-47-161 |kovar=Radical History Review |cild=1990 |hejmar=46-47 |rr=161–188 |doi=10.1215/01636545-1990-46-47-161 |issn=0163-6545}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine.

Di dawiya serdema qeşayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} de ye, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 {{bz}}, ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê {{bz}} de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye. Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine. Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin. Di heman demê de Kuş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî di navbera şert û mercên avhewayê yên xirabtir de lawaz bûye Dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê {{pz}} de pêk hatiye bûye sedem wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêvebirine.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin.

Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye.

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.

=== Salên 600 – 1800an ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>b3h1jj9yuqe5un228flt0czfugjpes1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086877</id>
      <parentid>2086876</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T06:37:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28790" sha1="q0a0u0fanw0pn88hp60h8hqrwkmy7fn" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lodge |pêşnav=Tom |tarîx=1990-05-01 |sernav=Charters from the Past: The African National Congress and Its Historiographical Traditions |url=https://doi.org/10.1215/01636545-1990-46-47-161 |kovar=Radical History Review |cild=1990 |hejmar=46-47 |rr=161–188 |doi=10.1215/01636545-1990-46-47-161 |issn=0163-6545}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine.

Di dawiya serdema qeşayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} de ye, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 {{bz}}, ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê {{bz}} de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye. Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine. Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin. Di heman demê de Kuş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî di navbera şert û mercên avhewayê yên xirabtir de lawaz bûye Dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê {{pz}} de pêk hatiye bûye sedem wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêvebirine.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin.

Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye.

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.

=== Salên 600 – 1800an ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>q0a0u0fanw0pn88hp60h8hqrwkmy7fn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086878</id>
      <parentid>2086877</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T06:39:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29016" sha1="dxvrzieak86h3i5btn48ut7gqgcr01b" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lodge |pêşnav=Tom |tarîx=1990-05-01 |sernav=Charters from the Past: The African National Congress and Its Historiographical Traditions |url=https://doi.org/10.1215/01636545-1990-46-47-161 |kovar=Radical History Review |cild=1990 |hejmar=46-47 |rr=161–188 |doi=10.1215/01636545-1990-46-47-161 |issn=0163-6545}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine.

Di dawiya serdema qeşayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} de ye, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 {{bz}}, ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê {{bz}} de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye. Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine. Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin. Di heman demê de Kuş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî di navbera şert û mercên avhewayê yên xirabtir de lawaz bûye Dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê {{pz}} de pêk hatiye bûye sedem wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêvebirine.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin.

Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye.

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.

=== Salên 600 – 1800an ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>dxvrzieak86h3i5btn48ut7gqgcr01b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086879</id>
      <parentid>2086878</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T06:41:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29193" sha1="kzmkfvnm59y7ktsc1afy257yafby6dz" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lodge |pêşnav=Tom |tarîx=1990-05-01 |sernav=Charters from the Past: The African National Congress and Its Historiographical Traditions |url=https://doi.org/10.1215/01636545-1990-46-47-161 |kovar=Radical History Review |cild=1990 |hejmar=46-47 |rr=161–188 |doi=10.1215/01636545-1990-46-47-161 |issn=0163-6545}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine.

Di dawiya serdema qeşayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} de ye, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 {{bz}}, ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê {{bz}} de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye. Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine. Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin. Di heman demê de Kuş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî di navbera şert û mercên avhewayê yên xirabtir de lawaz bûye Dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê {{pz}} de pêk hatiye bûye sedem wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêvebirine.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin.

Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye.

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.

=== Salên 600 – 1800an ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>kzmkfvnm59y7ktsc1afy257yafby6dz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086880</id>
      <parentid>2086879</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T08:02:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29925" sha1="7kql892yay3rwhm7f7qxz1i1u23v4dv" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lodge |pêşnav=Tom |tarîx=1990-05-01 |sernav=Charters from the Past: The African National Congress and Its Historiographical Traditions |url=https://doi.org/10.1215/01636545-1990-46-47-161 |kovar=Radical History Review |cild=1990 |hejmar=46-47 |rr=161–188 |doi=10.1215/01636545-1990-46-47-161 |issn=0163-6545}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine.

Di dawiya serdema qeşayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} de ye, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 {{bz}}, ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê {{bz}} de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye. Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine. Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin. Di heman demê de Kuş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî di navbera şert û mercên avhewayê yên xirabtir de lawaz bûye Dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê {{pz}} de pêk hatiye bûye sedem wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêvebirine.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin.

Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye.

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.

=== Salên 600 – 1800an ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.

Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misrê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayîr û li Tunis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîd dabeş bûne.

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>7kql892yay3rwhm7f7qxz1i1u23v4dv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086881</id>
      <parentid>2086880</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T09:40:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30487" sha1="2hq1b0tugmsc96cvvx5nqjppx325gkb" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lodge |pêşnav=Tom |tarîx=1990-05-01 |sernav=Charters from the Past: The African National Congress and Its Historiographical Traditions |url=https://doi.org/10.1215/01636545-1990-46-47-161 |kovar=Radical History Review |cild=1990 |hejmar=46-47 |rr=161–188 |doi=10.1215/01636545-1990-46-47-161 |issn=0163-6545}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine.

Di dawiya serdema qeşayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} de ye, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 {{bz}}, ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê {{bz}} de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye. Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine. Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin. Di heman demê de Kuş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî di navbera şert û mercên avhewayê yên xirabtir de lawaz bûye Dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê {{pz}} de pêk hatiye bûye sedem wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêvebirine.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin.

Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye.

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.

=== Salên 600 – 1800an ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.

Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misrê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayîr û li Tunis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>2hq1b0tugmsc96cvvx5nqjppx325gkb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086884</id>
      <parentid>2086881</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T09:48:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31209" sha1="8v8c2gv6d0wcmw3mr7ribjnt2uhucbz" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lodge |pêşnav=Tom |tarîx=1990-05-01 |sernav=Charters from the Past: The African National Congress and Its Historiographical Traditions |url=https://doi.org/10.1215/01636545-1990-46-47-161 |kovar=Radical History Review |cild=1990 |hejmar=46-47 |rr=161–188 |doi=10.1215/01636545-1990-46-47-161 |issn=0163-6545}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine.

Di dawiya serdema qeşayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} de ye, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 {{bz}}, ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê {{bz}} de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye. Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine. Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin. Di heman demê de Kuş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî di navbera şert û mercên avhewayê yên xirabtir de lawaz bûye Dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê {{pz}} de pêk hatiye bûye sedem wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêvebirine.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin.

Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye.

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.

=== Salên 600 – 1800an ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.

Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misrê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayîr û li Tunis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>8v8c2gv6d0wcmw3mr7ribjnt2uhucbz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086885</id>
      <parentid>2086884</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T09:52:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bakurê rojhilatê Afrîkayê */</comment>
      <origin>2086885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31366" sha1="iawmxcz1dg9xq3eb8yg1upc7jqulynv" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lodge |pêşnav=Tom |tarîx=1990-05-01 |sernav=Charters from the Past: The African National Congress and Its Historiographical Traditions |url=https://doi.org/10.1215/01636545-1990-46-47-161 |kovar=Radical History Review |cild=1990 |hejmar=46-47 |rr=161–188 |doi=10.1215/01636545-1990-46-47-161 |issn=0163-6545}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine.

Di dawiya serdema qeşayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} de ye, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.

Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 {{bz}}, ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê {{bz}} de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye. Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine. Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin. Di heman demê de Kuş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî di navbera şert û mercên avhewayê yên xirabtir de lawaz bûye Dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê {{pz}} de pêk hatiye bûye sedem wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêvebirine.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin.

Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye.

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.

=== Salên 600 – 1800an ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.

Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misrê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayîr û li Tunis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>iawmxcz1dg9xq3eb8yg1upc7jqulynv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086886</id>
      <parentid>2086885</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T10:01:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Pêşdîrok */</comment>
      <origin>2086886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35516" sha1="3c6i0erxic8ik8pydxgp3c6h5g6u6bl" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com:80/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Tengava Cîbraltarê li Maroko,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya serdema qeşayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} de ye, çola Sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 {{bz}}, ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê {{bz}} de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye. Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine. Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin. Di heman demê de Kuş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî di navbera şert û mercên avhewayê yên xirabtir de lawaz bûye Dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê {{pz}} de pêk hatiye bûye sedem wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêvebirine.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin.

Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye.

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.

=== Salên 600 – 1800an ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.

Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misrê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayîr û li Tunis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>3c6i0erxic8ik8pydxgp3c6h5g6u6bl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086887</id>
      <parentid>2086886</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T10:09:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36605" sha1="6cuqw8y9p8ud2btg200dap2pb2ox2uy" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com:80/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Tengava Cîbraltarê li Maroko,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya serdema qeşayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} de ye, çola Sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 {{bz}}, ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê {{bz}} de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye. Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine. Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin. Di heman demê de Kuş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî di navbera şert û mercên avhewayê yên xirabtir de lawaz bûye Dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê {{pz}} de pêk hatiye bûye sedem wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêvebirine.

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye. Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine. Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin. Di heman demê de Kuş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî di navbera şert û mercên avhewayê yên xirabtir de lawaz bûye Dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye bûye sedem wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin.

Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye.

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.

=== Salên 600 – 1800an ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.

Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misrê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayîr û li Tunis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>6cuqw8y9p8ud2btg200dap2pb2ox2uy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086888</id>
      <parentid>2086887</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T10:09:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Pêşdîrok */</comment>
      <origin>2086888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35510" sha1="7wulaim4o05quoxnw2nskryctm0vayn" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com:80/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Tengava Cîbraltarê li Maroko,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya serdema qeşayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} de ye, çola Sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêvebirine.

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye. Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine. Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin. Di heman demê de Kuş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî di navbera şert û mercên avhewayê yên xirabtir de lawaz bûye Dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye bûye sedem wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin.

Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye.

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.

=== Salên 600 – 1800an ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.

Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misrê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayîr û li Tunis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>7wulaim4o05quoxnw2nskryctm0vayn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086889</id>
      <parentid>2086888</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T10:12:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Pêşdîrok */</comment>
      <origin>2086889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36672" sha1="fym3j26q3inv11r1rzto2ns9fkzyi1u" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com:80/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Tengava Cîbraltarê li Maroko,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya serdema qeşayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} de ye, çola Sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêvebirine.

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye. Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine. Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin. Di heman demê de Kuş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî di navbera şert û mercên avhewayê yên xirabtir de lawaz bûye Dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye bûye sedem wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin.

Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye.

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.

=== Salên 600 – 1800an ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.

Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misrê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayîr û li Tunis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>fym3j26q3inv11r1rzto2ns9fkzyi1u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086890</id>
      <parentid>2086889</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T10:36:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Pêşdîrok */</comment>
      <origin>2086890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36681" sha1="0khkgejsi30lfy0n4tol7u70s6ed4mb" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com:80/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya serdema qeşayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} de ye, çola Sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêvebirine.

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye. Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine. Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin. Di heman demê de Kuş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî di navbera şert û mercên avhewayê yên xirabtir de lawaz bûye Dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye bûye sedem wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin.

Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye.

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.

=== Salên 600 – 1800an ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.

Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misrê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayîr û li Tunis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>0khkgejsi30lfy0n4tol7u70s6ed4mb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086891</id>
      <parentid>2086890</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T10:37:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36904" sha1="e6lbmjmn6ck9gsqfnvupkr73pp2nn28" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com:80/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin. Di dawiya serdema qeşayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} de ye, çola Sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêvebirine.

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye. Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine. Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin. Di heman demê de Kuş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî di navbera şert û mercên avhewayê yên xirabtir de lawaz bûye Dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye bûye sedem wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin.

Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye.

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.

=== Salên 600 – 1800an ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.

Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misrê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayîr û li Tunis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>e6lbmjmn6ck9gsqfnvupkr73pp2nn28</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086892</id>
      <parentid>2086891</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T10:39:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Pêşdîrok */</comment>
      <origin>2086892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36904" sha1="7l7ty4t7z3u8y4aet9wy0cc8zq38bvp" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com:80/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di dawiya serdema qeşayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} de ye, çola Sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêvebirine.

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye. Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine. Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin. Di heman demê de Kuş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî di navbera şert û mercên avhewayê yên xirabtir de lawaz bûye Dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye bûye sedem wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin.

Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye.

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.

=== Salên 600 – 1800an ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.

Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misrê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayîr û li Tunis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>7l7ty4t7z3u8y4aet9wy0cc8zq38bvp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086893</id>
      <parentid>2086892</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T10:49:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36917" sha1="8m6f9aitqboa5q7zbux6xwo0f6mvhia" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com:80/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêvebirine.

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye. Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine. Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin. Di heman demê de Kuş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî di navbera şert û mercên avhewayê yên xirabtir de lawaz bûye Dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye bûye sedem wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin.

Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye.

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.

=== Salên 600 – 1800an ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.

Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misrê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayîr û li Tunis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>8m6f9aitqboa5q7zbux6xwo0f6mvhia</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086895</id>
      <parentid>2086893</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T11:01:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37825" sha1="pmsx5nz2fky6iec97wm4vri88z1q840" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com:80/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêvebirine.

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye. Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine. Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin. Di heman demê de Kuş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî di navbera şert û mercên avhewayê yên xirabtir de lawaz bûye Dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye bûye sedem wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin.

Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye.

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.

=== Salên 600 – 1800an ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.

Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misrê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayîr û li Tunis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksum neçar kirin ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksumê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de, hegemonya li qiraxê ji aliyê Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz ve hatiye pêşbazkirin ku xanedaniya Silêmanî ya Zagwe hilweşandiye ku împeratoriya Etiyopyayê ava bike û di heman demê de Şewa ji aliyê Îfat ve hatiye guhertin. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>pmsx5nz2fky6iec97wm4vri88z1q840</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086901</id>
      <parentid>2086895</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T11:06:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37829" sha1="7y0lvn8lk0b8hy05b1hr13taw9hhlf3" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com:80/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêvebirine.

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye. Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine. Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin. Di heman demê de Kuş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî di navbera şert û mercên avhewayê yên xirabtir de lawaz bûye Dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye bûye sedem wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin.

Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye.

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.

=== Salên 600 – 1800an ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.

Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misrê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayîr û li Tunis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksum neçar kirin ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksumê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>7y0lvn8lk0b8hy05b1hr13taw9hhlf3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086904</id>
      <parentid>2086901</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T11:19:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38550" sha1="idmvixlkhpn9aaanphxbs8vpivnmlt3" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com:80/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêvebirine.

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye. Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine. Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin. Di heman demê de Kuş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî di navbera şert û mercên avhewayê yên xirabtir de lawaz bûye Dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye bûye sedem wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin.

Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye.

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.

=== Salên 600 – 1800an ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.

Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misrê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayîr û li Tunis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksum neçar kirin ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksumê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>idmvixlkhpn9aaanphxbs8vpivnmlt3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086905</id>
      <parentid>2086904</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T11:20:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38553" sha1="372ejxdqdowgfzsl33suew4tvfj5cdp" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com:80/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêvebirine.

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye. Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine. Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin. Di heman demê de Kuş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî di navbera şert û mercên avhewayê yên xirabtir de lawaz bûye Dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye bûye sedem wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.

==== Qiloçê Afrîkayê ====
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin.

Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.
==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye.

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.

=== Salên 600 – 1800an ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.

Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misrê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayîr û li Tunis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksum neçar kirin ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksumê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedema ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîland}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>372ejxdqdowgfzsl33suew4tvfj5cdp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Keştî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>47758</id>
    <revision>
      <id>2086657</id>
      <parentid>411540</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T12:39:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="014hocr8mgwr5azno39g7f57xhe47xk" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn}}

[[Kategorî:Navgînên avê]]</text>
      <sha1>014hocr8mgwr5azno39g7f57xhe47xk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>One Piece</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60694</id>
    <revision>
      <id>2086643</id>
      <parentid>1776917</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T12:05:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2086643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3477" sha1="90b1t8ka39bfy13zslqfhy2xifzluhu" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Wergerîne|ckb|ziman2=en|bijartî=1}}
{{Agahîdank animanga/Sernav
| nav                = One Piece
| wêne               = 
| caption            = 
| ja_kanji           = ワンピース
| ja_romaji          = Wan Pīsu
| cure               = [[Destbikarî (cure)|Destbikarî]], [[Serpêhatî (cure)|Serpêhatî]], [[Kenaweî-drama]]
}}
{{Agahîdank animanga/Video
| cure               = ova
| title              = One Piece: Defeat The Pirate Ganzack!
| director           = [[Gorō Taniguchi]]
| producer           = Tetsuo Daitoku&lt;br&gt;Hidekazu Terakawa
| writer             = Hiroaki Kitajima
| music              = Toshiya Motomichi
| studio             = [[Production I.G]]
| released           = 26ê Tîrmehê, 1998
| runtime            = 29 deqîqe
}}
{{Agahîdank animanga/Video
| cure               = rêzefîlm
| director           = [[Konosuke Uda]] (1999–2006)&lt;br&gt;Munehisa Sakai (2006–2008)&lt;br&gt;Hiroaki Miyamoto (2008–present)
| producer           = Makoto Seino&lt;br&gt;Hiroyuki Sakurada
| writer             = Junki Takegami (1999–2006)&lt;br&gt;Hirohiko Uesaka (2006–present)
| music              = [[Kohei Tanaka (composer)|Kohei Tanaka]]&lt;br&gt;[[Shiro Hamaguchi]]
| studio             = [[Toei Animation]]
| licensee           = {{English anime licensee
  | AUS = [[Madman Entertainment]]
  | NA = [[4Kids Entertainment]] (2004–2007)&lt;br&gt;[[Funimation Entertainment]] (2007–present)
  | UK = [[Manga Entertainment]]
}}
| network            = [[Fuji TV]] (and other [[Fuji Network System|FNS]] stations)(1999-present)
| network_en         = {{English anime network
  | AU = [[Network Ten]]&lt;br&gt;[[Cartoon Network (Australia)|Cartoon Network]] ([[Toonami (Australia)|Toonami]])(2005-2009)
  | CA = [[YTV (TV channel)|YTV]]
  | NZ = [[Cartoon Network (Australia)|Cartoon Network]]
  | UK = [[Toonami (UK &amp; Ireland)|Toonami]], [[CN Too]]
  | US = [[Fox Broadcasting Company|Fox]] ([[4Kids TV]])(2004-2007)&lt;br&gt;[[Cartoon Network]] ([[Toonami]])(2005-2008)&lt;br&gt;[[Adult Swim]] ([[Toonami]])(2013-present)
}}
| first              = October 20, 1999
| episodes           = 600
| episode_list       = List of One Piece episodes
}}
{{Agahîdank animanga/Video
| cure               = ova
| title              = One Piece: Romance Dawn Story
| director           = Katsumi Tokoro
| producer           = Yosuke Asama
| writer             = Tsuyoshi Sakurai
| music              = Kohei Tanaka&lt;br&gt;Shiro Hamaguchi
| studio             = [[Toei Animation]]
| released           = September 21, 2008
| runtime            = 34 minutes
}}
{{Agahîdank animanga/Video
| cure               = ova
| title              = One Piece Film Strong World: Episode 0
| director           = Naoyuki Ito
| producer           = Hiroaki Shibata
| writer             = Hitoshi Tanaka
| music              = Kohei Tanaka&lt;br&gt;Shiro Hamaguchi
| studio             = [[Toei Animation]]
| released           = December 12, 2009
| runtime            = 30 minutes
}}
{{Agahîdank animanga/Agahiya binî}}
'''''One Piece''''' ({{bi-ja|ワンピース}} ''Wan Pīsu'') animeyek e, navê xwe ji [[One Piece (Manga)|rêzeya manga]] girtiye ku ji aliyê [[Toei Animation]] a [[Fuji Television]] ve hatiye weşandin. Beşa yekem di 20ê çiriya pêşîn a 1999an de hat belavkirin. Ji niha nişandin 600 beş, 12 fîlm, 6 beşên taybet û 3 OVA ve berdewam dike.

== Çavkanî ==

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Mîtolojiya japonî di anîme û mangayan de]]</text>
      <sha1>90b1t8ka39bfy13zslqfhy2xifzluhu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086644</id>
      <parentid>2086643</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T12:07:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2086644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3502" sha1="rphoxl01u28fcaa7k2a84mt7ztwsrff" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Wergerîne|ckb|ziman2=en|bijartî=1}}
{{Agahîdank animanga/Sernav
| nav                = One Piece
| wêne               = 
| caption            = 
| ja_kanji           = ワンピース
| ja_romaji          = Wan Pīsu
| cure               = [[Destbikarî (cure)|Destbikarî]], [[Serpêhatî (cure)|Serpêhatî]], [[Kenaweî-drama]]
}}
{{Agahîdank animanga/Video
| cure               = ova
| title              = One Piece: Defeat The Pirate Ganzack!
| director           = [[Gorō Taniguchi]]
| producer           = Tetsuo Daitoku&lt;br&gt;Hidekazu Terakawa
| writer             = Hiroaki Kitajima
| music              = Toshiya Motomichi
| studio             = [[Production I.G]]
| released           = 26ê Tîrmehê, 1998
| runtime            = 29 deqîqe
}}
{{Agahîdank animanga/Video
| cure               = rêzefîlm
| director           = [[Konosuke Uda]] (1999–2006)&lt;br&gt;Munehisa Sakai (2006–2008)&lt;br&gt;Hiroaki Miyamoto (2008–present)
| producer           = Makoto Seino&lt;br&gt;Hiroyuki Sakurada
| writer             = Junki Takegami (1999–2006)&lt;br&gt;Hirohiko Uesaka (2006–present)
| music              = [[Kohei Tanaka (composer)|Kohei Tanaka]]&lt;br&gt;[[Shiro Hamaguchi]]
| studio             = [[Toei Animation]]
| licensee           = {{English anime licensee
  | AUS = [[Madman Entertainment]]
  | NA = [[4Kids Entertainment]] (2004–2007)&lt;br&gt;[[Funimation Entertainment]] (2007–present)
  | UK = [[Manga Entertainment]]
}}
| network            = [[Fuji TV]] (and other [[Fuji Network System|FNS]] stations)(1999-present)
| network_en         = {{English anime network
  | AU = [[Network Ten]]&lt;br&gt;[[Cartoon Network (Australia)|Cartoon Network]] ([[Toonami (Australia)|Toonami]])(2005-2009)
  | CA = [[YTV (TV channel)|YTV]]
  | NZ = [[Cartoon Network (Australia)|Cartoon Network]]
  | UK = [[Toonami (UK &amp; Ireland)|Toonami]], [[CN Too]]
  | US = [[Fox Broadcasting Company|Fox]] ([[4Kids TV]])(2004-2007)&lt;br&gt;[[Cartoon Network]] ([[Toonami]])(2005-2008)&lt;br&gt;[[Adult Swim]] ([[Toonami]])(2013-present)
}}
| first              = October 20, 1999
| episodes           = 600
| episode_list       = List of One Piece episodes
}}
{{Agahîdank animanga/Video
| cure               = ova
| title              = One Piece: Romance Dawn Story
| director           = Katsumi Tokoro
| producer           = Yosuke Asama
| writer             = Tsuyoshi Sakurai
| music              = Kohei Tanaka&lt;br&gt;Shiro Hamaguchi
| studio             = [[Toei Animation]]
| released           = September 21, 2008
| runtime            = 34 minutes
}}
{{Agahîdank animanga/Video
| cure               = ova
| title              = One Piece Film Strong World: Episode 0
| director           = Naoyuki Ito
| producer           = Hiroaki Shibata
| writer             = Hitoshi Tanaka
| music              = Kohei Tanaka&lt;br&gt;Shiro Hamaguchi
| studio             = [[Toei Animation]]
| released           = December 12, 2009
| runtime            = 30 minutes
}}
{{Agahîdank animanga/Agahiya binî}}
'''''One Piece''''' ({{bi-ja|ワンピース}} ''Wan Pīsu'') animeyek e, navê xwe ji [[One Piece (Manga)|rêzeya manga]] girtiye ku ji aliyê [[Toei Animation]] a [[Fuji Television]] ve hatiye weşandin. Beşa yekem di 20ê çiriya pêşîn a 1999an de hat belavkirin. Ji niha nişandin 600 beş, 12 fîlm, 6 beşên taybet û 3 OVA ve berdewam dike.

== Çavkanî ==

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:One Piece| ]][[Kategorî:Mîtolojiya japonî di anîme û mangayan de]]</text>
      <sha1>rphoxl01u28fcaa7k2a84mt7ztwsrff</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dragon Ball</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67681</id>
    <revision>
      <id>2086661</id>
      <parentid>1876122</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T12:48:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2086661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3075" sha1="n2g194s24djp0199av6qqh1qc7jzeov" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}}
{{Agahîdank animanga/Sernav
| name               = Dragon Ball
| wêne               = Dragon Ball manga 1st Japanese edition logo.svg
| caption            = 
| ja_kanji           = ドラゴンボール
| ja_romaji          = Doragon Bōru
| cure               = [[Destbikarî (cure)|Destbikarî]], [[Serpêhatî (cure)|Serpêhatî]], [[Kenaweî-drama]]
}}
{{Agahîdank animanga/Video
| cure               = TV series
| karger             = Minoru Okazaki&lt;br&gt;[[Daisuke Nishio]]
| hilberîner         = 
| nivîskar           = 
| musîk              = [[Shunsuke Kikuchi]]
| studyo             = [[Toei Animation]]
| network            = [[Fuji TV]]
| yekem              = 26ê sibatê 1986
| dawîn              = 12ê nîsanê 1989
| beş                = 153
| dirêjbûn           = 
}}
{{Agahîdank animanga/Agahiya binî}}
'''''Dragon Ball''''' ({{bi-ja|ドラゴンボール}} ''Doragon Bōru'') [[manga]] û [[anîme]]ya [[japon]]î ya populer e ku di sala [[1984]]ê de ji hêla [[Akira Toriyama]] ve hatî afirandin. [[Dragon Ball (Manga)|Rêzeya mangayê]] ji aliyê [[Toei Animation]] a [[Fuji Television]] ve hatiye weşandin.

== Çîrok ==
Çîrok li dora Saiyajinek ciwan ê bi navê Son Goku dizivire, ku li ser [[Dinya (gerstêrk)|erdê]] dijî û li heft [[Topên Ejdehayê]] digere, ku bang li ejdehayeke hêzdar dike, ya ku dikare [[xwestek]]an pêk bîne. Goku bi gelek [[Hevaltî|heval]] û dijberan re, di nav de [[Z Warriors]] ên wekî [[Vegeta]], [[Piccolo]] û [[Krillin]], û di [[tûrnûva]] û [[şer]]ên cihêreng de li dijî [[Dijminatî|dijminên]] hêzdar şer dike. Anîme bi Goku wekî [[zarok]]ek dest pê dike, yê ku bi hevala xwe Bulma re li Topên Ejdehayê digere.

Her ku çîrok pêşve diçe, Goku bi hêztir dibe, eslê xwe [[Saiyajin]] kifş dike, û xwe [[perwerde]] dike da ku jêhatîyên xwe baştir bike. Anîme bi şerên xwe yên epîk ên ku bi kevaneyên cihêreng ên wekî [[Frieza Saga]], [[Cell Saga]], û [[Majin Buu Saga]] vedihewîne, tê zanîn. Yek ji wan demên herî girîng şerê Goku li dijî zalim Frieza ye, ku ew tê de digihîje forma xwe ya îkonîk a [[Super Saiyajin]].

[[Dragon Ball Z]], beşa herî navdar e, çîrokê didomîne û bi dijminên hîn bihêztir û veguherînên nû re cîhanê berfireh dike. Çîrok paşê di [[Dragon Ball Super]] de berdewam dike, û t'e de karakter û gerdûnên nû destnîşan dike. Ji bilî Goku, karakterên din ên wekî Vegeta û pêşveçûna Gohan jî rolek navendî dileyzin.

Dragon Ball li çaraliyê cîhanê girîngiyek çandî ya pir mezin bi dest xistiye, gelek [[spin-off]], [[fîlm]] û [[kirrûbirr]]a derxistiye. Anîmeyê bandor li gelek anîme û mangayên din kir û hê jî yek ji [[franşîz]]ên herî serfiraz ên [[cîhan]]ê ye. Ew mijarên wekî hevaltî, cesaret û xwe-pêşkeftina domdar vedihewîne.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Akira Toriyama]]
[[Kategorî:Dragon Ball| ]]
[[Kategorî:Mîtolojiya çînî di anîme û mangayan de]]</text>
      <sha1>n2g194s24djp0199av6qqh1qc7jzeov</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Der Erlkönig</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72960</id>
    <revision>
      <id>2086755</id>
      <parentid>1942817</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T16:37:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2086755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3571" sha1="igrik5hwca4adr0mwb3a14yiqbg9607" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
{{Sêwî|tarîx=îlon 2024}}
{{Bêçavkanî|tarîx=îlon 2024}}
'''''Der Erlkönig''''' (Padîşahê Jimeçêtiran) helbesteke helbestvanê elmanî [[Johann Wolfgang von Goethe]] ye, di sala 1782an de nivîsiye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2024}}

[[Wêne:Moritz von Schwind - Der Erlkönig - 615 - Österreichische Galerie Belvedere.jpg|thumb|&quot;Erlkönig&quot; li gorî [[Moritz von Schwind]]]]
[[Wêne:Erl_king_sterner.jpg|thumb|''The Erlking'' li gorî [[Albert Sterner]], pêşbendika 1910]]

== Helbest ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Elmanî
!Kurmancî
|-
|Wer reitet so spät durch Nacht und Wind?

Es ist der Vater mit seinem Kind;

Er hat den Knaben wohl in dem Arm,

Er faßt ihn sicher, er hält ihn warm.

&quot;Mein Sohn, was birgst du so bang dein Gesicht?&quot; –

&quot;Siehst, Vater, du den Erlkönig nicht?

Den Erlenkönig mit Kron und Schweif?&quot; –

&quot;Mein Sohn, es ist ein Nebelstreif.&quot;

&quot;Du liebes Kind, komm, geh mit mir!

Gar schöne Spiele spiel' ich mit dir;

Manch' bunte Blumen sind an dem Strand,

Meine Mutter hat manch gülden Gewand.&quot; –

&quot;Mein Vater, mein Vater, und hörest du nicht,

Was Erlenkönig mir leise verspricht?&quot; –

&quot;Sei ruhig, bleibe ruhig, mein Kind;

In dürren Blättern säuselt der Wind.&quot; –

&quot;Willst, feiner Knabe, du mit mir gehn?

Meine Töchter sollen dich warten schön;

Meine Töchter führen den nächtlichen Reihn,

Und wiegen und tanzen und singen dich ein.&quot; –

&quot;Mein Vater, mein Vater, und siehst du nicht dort

Erlkönigs Töchter am düstern Ort?&quot; –

&quot;Mein Sohn, mein Sohn, ich seh' es genau:

Es scheinen die alten Weiden so grau. –&quot;

&quot;Ich liebe dich, mich reizt deine schöne Gestalt;

Und bist du nicht willig, so brauch' ich Gewalt.&quot; –

&quot;Mein Vater, mein Vater, jetzt faßt er mich an!

Erlkönig hat mir ein Leids getan!&quot; –

Dem Vater grauset's, er reitet geschwind,

Er hält in Armen das ächzende Kind,

Erreicht den Hof mit Müh' und Not;

In seinen Armen das Kind war tot.
|Kî sîwar dibe di şev û bayê ve ewqas dereng?

Ew bavê bi zarokê xwe re ye

Ew lawê xwe bi tengî di himbêza xwe de digire

Ew wî bi ewle digire, ew wî germ digire.

Lawê min, çima tirsê di rûyê xwe de vedişêrî?

Bavo, ma tu nabînî Padîşahê Jimeçêtiran?

Padîşahê Jimeçêtiran bi tac û dûvê re

Lawê min, ew tîşkeke mijê ye

Zarokê hêja, were, bi min re here

Lîstika pir ciwan bi te re bilîzim

Gelek kûlîkên rengîn li peravê

Dayika min gelek cil û bergên wî hene

Bavê mino, bavê mino, tu nabihîzî?

Çi Padîşahê Jimeçêtiran min bi dengnizmî soz dide

Aram be, bimîne aram, zarokê min

Ba di pelên hişk ve xirxir dike?

Gelo tu, lawê şêrîn, bi min re were

Keçên min dê xizmeta te bikin

Keçên min dîlana şevane bi rê ve birin

Û vediweşin û direqisin û distrînin ji bo te

Bavê mino, bavê mino, ma tu li wir nabînî

Keçên Padîşahê Jimeçêtiran li cihê bêhizûr in?

Lawê mino, lawê min, ez tam dibînim

Li wir biyên kevn pir gewr diçirsin

Ez ji te hez dikim, ez heyrana bejnûbala te ya rind im

Û eger tu nexwazî, wê demê ezê zorê bi kar tînim

Bavê mino, bavê mino, niha ew dest datîne min

Padîşahê Jimeçêtiran ziyan daye min

Ew bavê dibizdîne, ew zû sîwar dibe

Zarokê nalî di himbêza wî de digire

Digihîje zeviyê bi zehmetî û azarê

Zarok di himbêza wî de mirî bû
|}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Berhemên Johann Wolfgang von Goethe]]
[[Kategorî:Helbestên li ser mirinê]]
[[Kategorî:Stranên li ser keyan]]
[[Kategorî:Stranên li ser mirinê]]</text>
      <sha1>igrik5hwca4adr0mwb3a14yiqbg9607</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086764</id>
      <parentid>2086755</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T16:45:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2086764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3609" sha1="k0aua3ushj6bun400m5ioj4bmxyrn05" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
{{Sêwî|tarîx=îlon 2024}}
{{Bêçavkanî|tarîx=îlon 2024}}
'''''Der Erlkönig''''' (Padîşahê Jimeçêtiran) helbesteke helbestvanê elmanî [[Johann Wolfgang von Goethe]] ye, di sala 1782an de nivîsiye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2024}}

[[Wêne:Moritz von Schwind - Der Erlkönig - 615 - Österreichische Galerie Belvedere.jpg|thumb|&quot;Erlkönig&quot; li gorî [[Moritz von Schwind]]]]
[[Wêne:Erl_king_sterner.jpg|thumb|''The Erlking'' li gorî [[Albert Sterner]], pêşbendika 1910]]

== Helbest ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Elmanî
!Kurmancî
|-
|Wer reitet so spät durch Nacht und Wind?

Es ist der Vater mit seinem Kind;

Er hat den Knaben wohl in dem Arm,

Er faßt ihn sicher, er hält ihn warm.

&quot;Mein Sohn, was birgst du so bang dein Gesicht?&quot; –

&quot;Siehst, Vater, du den Erlkönig nicht?

Den Erlenkönig mit Kron und Schweif?&quot; –

&quot;Mein Sohn, es ist ein Nebelstreif.&quot;

&quot;Du liebes Kind, komm, geh mit mir!

Gar schöne Spiele spiel' ich mit dir;

Manch' bunte Blumen sind an dem Strand,

Meine Mutter hat manch gülden Gewand.&quot; –

&quot;Mein Vater, mein Vater, und hörest du nicht,

Was Erlenkönig mir leise verspricht?&quot; –

&quot;Sei ruhig, bleibe ruhig, mein Kind;

In dürren Blättern säuselt der Wind.&quot; –

&quot;Willst, feiner Knabe, du mit mir gehn?

Meine Töchter sollen dich warten schön;

Meine Töchter führen den nächtlichen Reihn,

Und wiegen und tanzen und singen dich ein.&quot; –

&quot;Mein Vater, mein Vater, und siehst du nicht dort

Erlkönigs Töchter am düstern Ort?&quot; –

&quot;Mein Sohn, mein Sohn, ich seh' es genau:

Es scheinen die alten Weiden so grau. –&quot;

&quot;Ich liebe dich, mich reizt deine schöne Gestalt;

Und bist du nicht willig, so brauch' ich Gewalt.&quot; –

&quot;Mein Vater, mein Vater, jetzt faßt er mich an!

Erlkönig hat mir ein Leids getan!&quot; –

Dem Vater grauset's, er reitet geschwind,

Er hält in Armen das ächzende Kind,

Erreicht den Hof mit Müh' und Not;

In seinen Armen das Kind war tot.
|Kî sîwar dibe di şev û bayê ve ewqas dereng?

Ew bavê bi zarokê xwe re ye

Ew lawê xwe bi tengî di himbêza xwe de digire

Ew wî bi ewle digire, ew wî germ digire.

Lawê min, çima tirsê di rûyê xwe de vedişêrî?

Bavo, ma tu nabînî Padîşahê Jimeçêtiran?

Padîşahê Jimeçêtiran bi tac û dûvê re

Lawê min, ew tîşkeke mijê ye

Zarokê hêja, were, bi min re here

Lîstika pir ciwan bi te re bilîzim

Gelek kûlîkên rengîn li peravê

Dayika min gelek cil û bergên wî hene

Bavê mino, bavê mino, tu nabihîzî?

Çi Padîşahê Jimeçêtiran min bi dengnizmî soz dide

Aram be, bimîne aram, zarokê min

Ba di pelên hişk ve xirxir dike?

Gelo tu, lawê şêrîn, bi min re were

Keçên min dê xizmeta te bikin

Keçên min dîlana şevane bi rê ve birin

Û vediweşin û direqisin û distrînin ji bo te

Bavê mino, bavê mino, ma tu li wir nabînî

Keçên Padîşahê Jimeçêtiran li cihê bêhizûr in?

Lawê mino, lawê min, ez tam dibînim

Li wir biyên kevn pir gewr diçirsin

Ez ji te hez dikim, ez heyrana bejnûbala te ya rind im

Û eger tu nexwazî, wê demê ezê zorê bi kar tînim

Bavê mino, bavê mino, niha ew dest datîne min

Padîşahê Jimeçêtiran ziyan daye min

Ew bavê dibizdîne, ew zû sîwar dibe

Zarokê nalî di himbêza wî de digire

Digihîje zeviyê bi zehmetî û azarê

Zarok di himbêza wî de mirî bû
|}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Berhemên Johann Wolfgang von Goethe]]
[[Kategorî:Helbestên li ser mirinê]]
[[Kategorî:Stranên li ser keyan]]
[[Kategorî:Stranên li ser mirinê]]
[[Kategorî:Stranên li ser zarokan]]</text>
      <sha1>k0aua3ushj6bun400m5ioj4bmxyrn05</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qelareşk (helbest)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76387</id>
    <revision>
      <id>2086740</id>
      <parentid>1924027</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T16:16:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2086740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2618" sha1="3t9svybrugee8or6rvj1cs2zo9xab8o" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
{{Wergerîne|en|ziman2=pt|bijartî=1|ziman3=ru}}
[[Wêne:Raven Poe Neill2.jpg|thumb|''The Raven and other Poems'' (Qelareşk û helbestên din). Wêneyê John Rea Neill e (1910).]]
'''Qelareşk''' (bi îngilîzî ''[[The Raven]]''), helbesteke [[nivîskar]]ê amerîkî [[Edgar Allan Poe]] ye. Ew helbest cara yekem de di 29ê kanûna paşîn a 1845an de di rojnameya newyorkî [[Evening Mirror]] hatibû weşandin û derbarê qijakekî ye yê dikare bipeyve û di nîvşevê de difire li cem mala mêrekî perîşan yê evîndara wî miriye. Ew helbesteke nastirîn a yekîtiyên dewletên Amerîkayê ye.

== Naverok ==
Di helbestê de vebêjê helbestitî dema pirtûk dixwîne û nêzîkê xewê ye derî de dengê lêdanekî tê guhê wî . Mêr ji bo mirina evîndara xwe ''Lenore'' pir gêj bû ye û bi xwendina pirtûkan (dikar be pirtûkên Okûltism ne ) xemrevandin digere yên jixwe hişê wê hê biheyecan kirine. Lê wisa dilê wî hê zû lê dixe li dema zerbûna agirê dûkêşê de an ji xuşîniya perdeyan . Ji bo bêhna xwe fireh ke ew xwe re dibêje ew lêdana deriyê ji mêvanekî derenghatî ye. Wexta ew ema derî vedike û kes li vir tune ew di bin bandora pirtûkên ecêb dîsa hevî dike ku ew lêdana derî ji ''Lenore'' tê. Dema ew dîsa vedigere odeya xwe dîsa lêdan tê guhê wî , îcar ji pencerê . Ew pencere vedikê û pencere de qijayek difirê li nav odeyê li ser busta [[Atîna (xwedawenda yewnanî)|Atîna]] . Vebêj dixwaze navê qijak bizan be û wê lema dipirse. Qijak jî diweqîne : ,,Tew qet&quot;. Mêr li ser vê xwe dipirse qijak li ku wî hîn bûye û çi mebest dike. Mêr xwe re dibêjî ''Lenore'' dîsa bîr ke. Li ser vê qijak nepirsyayî dibersîvîne : ,,Tew qet&quot;. Ew vebêjê fît dike û ew qijak re pirsên xwe didomîne : Gelo ji bo canê wê dilxweşî heye û dikar be ew belkî Lenore bihûşt de bibîne . Qijak herdu pirs bi : ,,Tew qet&quot; dibersîvîne . Di tevê hev de hêrsa mêr tê û qijak re tika dike ji bo qijak ewî biterkîne . Qijak jî wek hema eynî dibersîvîne.Helbest bi vê dawî te ji mêr an jî canê wî di nav sîyê qijak yê te diramedîne û ''tew qet'' hil dibe.

== Wergera kurdî ==
Wergêrê kurd [[Samî Hêzil]] ev helbest di pirtûka xwe ya bi navê [[Qelareşk û Bîst Helbestên Din]] (2004) de wergerand bo kurdî. Di [[Weşanên Bajar]] de derket&lt;ref&gt;http://www.kurdilit.net/?p=2715&lt;/ref&gt;.

== Çavkanî ==

{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Helbestên li ser ajalên ku diaxivin]]
[[Kategorî:Helbestên li ser balindeyan]]
[[Kategorî:Helbestên Edgar Allan Poe]]</text>
      <sha1>3t9svybrugee8or6rvj1cs2zo9xab8o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Detektîv Conan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76424</id>
    <revision>
      <id>2086691</id>
      <parentid>1336529</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T14:51:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2086691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2520" sha1="rhtdmpi5zdmukybvhravkfhk1729vbr" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| sernavê_îtalîk     = erê
}}

'''''Detektîv Conan''''' ({{Bi-ja|名探偵コナン|Meitantei Konan|wate=Detektîvê Hoste Conan}}) navê rêzeyekî [[manga]] ye ku bi destê xêzkarê japonî [[Gosho Aoyama]] hatiye afirandin  ku di sala 1994'an de dest pê kir û qada navneteweyî de jî biserkeftî ye.Naverok derbarê xwendekarê 16-salî ( di rêzefîlm/animê de 17-salî ) Shinichi Kudo (bêje: Şînîçî Kûdo) de  ye  ku  seva jehrekî dibe zarokekî  6 an jî 7 salî.

Ji wê pê ve ew li cem detektiv Kogoro Morî dijî û  dozên wê wisa dizîka hal dike. Rêze cureya polîsiye û komedî hatiye hesibandin û wek  [[rêzefîlm]], sira fîlman û lîstikên xêvjimêrê hene.

== Naverok ==
Detektîv Conan bi kurteçîrokên  pêwend derbarê    lîsevan û detektîvê bi hobî  Shinichi Kudo de ye  ku  cîwan û pir jîre. Bi rojekî du mêr bi kincên reş Shinichi li cem   doza tawankarî bi bin dixin û  kapsûla  jehra xaneyî  Apoptoxin 4869 didin wê ji bo Shinichi  bikujin. Li şûna  jehr ewî  10 sal daha cîwan dike û Shinichi wisa dibe zarok.     

Shinichî wisa  hêz û meziniya xwe winda dike ema belam  jîrî û  pêjnayiya wê ma ye.  Ew li cem cînar û hevalê  xwe Profesor Agasa alîkarî digere  ku  zemanên zor de  alîkariya wî dike û  amûrên teknoliyê wek mînak belîtangek wê birastî alaveke bi  ku meriv dikare  dengê mirovên din texlît bike. Wexta hevala biçûktîya Shinichi  Ran Mori Profesorê  digere  gedeyê biçûk û nenas  bala Ran dikişîne . Ji ber ku Ran lêçûniya gedeyê bîçûk û Shinichi nas ne ke ew berçavkek  dinikîne . Bi dîmena 2 romanên polisyeyê  ew xwe Conan Edogawa bi nav dike ji navên nivîskarê brîtanî  [[Arthur Conan Doyle]] û nivîskarê japonî  [[Rampo Edogawa]] .  Ran ema dîsa hinek lêçûnî bi Shinichi dibîne . Lema ew Ran re dibêji ew  kesûkarê Shinichî ye û pir dem bi we re  bihûrîn bû ye.  Conan li cem Ran û bavê wê  Kogoro Mori -detektîvek prîvat bê serkeftî , mal bar dike. Ew wisa dixwaze  herî agahî derbarê  mêrên bi kincên reş, şirketa wan û jehrê bicivîne. Armancên wê hilweşîna şirket û  gihandina meziniya xwe  bi jehrê ye. Ji niha û pê ve  ew hewl dide ji bo Mori neberçav pişt bigire an jî  tiştonek bi xwe hal bike. Helbet bê  kiyîtiya xwe rastî nîşan de .        

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}
{{Werger çavkanî|de|Detektiv Conan}}
{{Kontrola otorîteyê}}
[[Kategorî:Anîme û mangayên detektîvî]]</text>
      <sha1>rhtdmpi5zdmukybvhravkfhk1729vbr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Death Note</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76510</id>
    <revision>
      <id>2086663</id>
      <parentid>2049481</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T12:54:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2086663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1682" sha1="lopsuly2syyi93pmjs693nmcv1kr13t" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| sernavê_îtalîk     = erê
}}
'''''Death Note''''' (デスノート, ''Desu Nōto'', anku &quot;Lênûska Mirinê&quot; bi [[kurdî]]) sernavê [[manga|rêzemanga]] ye ku bi destê xêzkarê japonî [[Takeşî Obata]] ve hatiye xêzkirin. Naveroka ''Death Note'' ji aliye [[nivîskar]]ê [[manga]]yê [[Tsugumi Oba]] ve hatiye afirandin.

== Naverok ==
Naverok derbarê lîsevanê pir jîr xwecihê [[Tokyo]]yê Light Yagami de ye ku lênûskek ku ji esmanê de ketiye û ya yezdanekî mirinê (''[[Şînîgamî]]'') ye dibîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://tr.wikipedia.org/wiki/Death_Note |sernav=Death Note - Vikipedi |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2018-05-19 }}&lt;/ref&gt;

Light lênûskê ji xwe re hil dide û rênîşanek ji bo bikaranîna ku bi wekî &quot;Lênûska Mirinê&quot; (bi resen ''Death Note'') tê navandin dibîne. An ku meriv rû û navê kesekî nas dikê û wê di lênûskê de dinivîse ew kes dimire. Ew her tişt di bin çavên hişyar yê yezdanê mirinê Ryuk dibe. Light jê û pê de xwe Kîra (japonîkirina peyva [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''killer'' ji bo kujer) an jî wek xwedayê cîhana nû bi nav dike, lênûska mirinê bi kar dine ji bo tawankaran bikuje û îbretek bike. Bi riya wê ew polisan li dijê xwe dîne. Demek şûnde [[detektîvê]] navneteweyî yê ku bi navê L ve diçe xwe destê dike.[https://de.m.wikipedia.org/wiki/Tsugumi_Ōba]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Death Note| ]][[Kategorî:Fîlmên 2007an]]
[[Kategorî:Fîlmên 2008an]]
[[Kategorî:Manga]]
[[Kategorî:Mangayên 2003an]]
[[Kategorî:Mangayên 2020an]]
[[Kategorî:Romanên japonî yên 2007an]]</text>
      <sha1>lopsuly2syyi93pmjs693nmcv1kr13t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086679</id>
      <parentid>2086663</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T13:37:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2086679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1731" sha1="rbl6kzb0mcoip1fo297oqqum0r0qdih" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| sernavê_îtalîk     = erê
}}
'''''Death Note''''' (デスノート, ''Desu Nōto'', anku &quot;Lênûska Mirinê&quot; bi [[kurdî]]) sernavê [[manga|rêzemanga]] ye ku bi destê xêzkarê japonî [[Takeşî Obata]] ve hatiye xêzkirin. Naveroka ''Death Note'' ji aliye [[nivîskar]]ê [[manga]]yê [[Tsugumi Oba]] ve hatiye afirandin.

== Naverok ==
Naverok derbarê lîsevanê pir jîr xwecihê [[Tokyo]]yê Light Yagami de ye ku lênûskek ku ji esmanê de ketiye û ya yezdanekî mirinê (''[[Şînîgamî]]'') ye dibîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://tr.wikipedia.org/wiki/Death_Note |sernav=Death Note - Vikipedi |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2018-05-19 }}&lt;/ref&gt;

Light lênûskê ji xwe re hil dide û rênîşanek ji bo bikaranîna ku bi wekî &quot;Lênûska Mirinê&quot; (bi resen ''Death Note'') tê navandin dibîne. An ku meriv rû û navê kesekî nas dikê û wê di lênûskê de dinivîse ew kes dimire. Ew her tişt di bin çavên hişyar yê yezdanê mirinê Ryuk dibe. Light jê û pê de xwe Kîra (japonîkirina peyva [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''killer'' ji bo kujer) an jî wek xwedayê cîhana nû bi nav dike, lênûska mirinê bi kar dine ji bo tawankaran bikuje û îbretek bike. Bi riya wê ew polisan li dijê xwe dîne. Demek şûnde [[detektîvê]] navneteweyî yê ku bi navê L ve diçe xwe destê dike.[https://de.m.wikipedia.org/wiki/Tsugumi_Ōba]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Anîme û mangayên li ser tawanê]]
[[Kategorî:Death Note| ]][[Kategorî:Fîlmên 2007an]]
[[Kategorî:Fîlmên 2008an]]
[[Kategorî:Manga]]
[[Kategorî:Mangayên 2003an]]
[[Kategorî:Mangayên 2020an]]
[[Kategorî:Romanên japonî yên 2007an]]</text>
      <sha1>rbl6kzb0mcoip1fo297oqqum0r0qdih</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Magic Kaito</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82191</id>
    <revision>
      <id>2086697</id>
      <parentid>1832230</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:01:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2086697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2248" sha1="qx0gxru4ii3m7kcyrp5ks2hobm9mu8x" xml:space="preserve">[[Wêne:1412kid-conan.png|thumb|Hejmara &quot;1412&quot; dikare wekî &quot;KID&quot; jî tê xwendin]]
'''Magic Kaito''' (bi [[Zimanê japonî|japonî]]: まじっく快斗 ''majikku Kaitō'', bi kurdî &quot;Kaitoyê bi sêr&quot;) sernavê mangayekê ye, ku ji sala 1987an ve ji hêla hunermendê [[japon]]î [[Gosho Aoyama]] ve, di navberên ne dûz de berdewam dibe. Rêzemanga li ser [[Arsène Lupin]]ê [[Maurice Leblanc]] îlham jê girti ye.

== Naverok ==
[[Manga]] çîroka 17 salî Kaito Kuroba (黒 羽 快 斗, Kuroba Kaitō), kurê sêrbazê navdar yê Japonê Toichi Kuroba vedibêje. Hin car şûnda bavê Kaito dimire, ew odeyeke veşartî dibîne û sira wê dibîne: ew dizê hosteyî 1412 bû, ku bi navê Kido Kid jî tête nasîn (盗 盗 キ ッ ド, Kaitō Kiddo, &quot; dizê sirdar Kid&quot;) û ji aliyê Polîsên cîhanê ve hatibû gerandin.

Ew fêr dike ku bavê wî ne di bûyerek li qeza de, li hember texmîna wî, ne hate kuştin, lê ji hêla rêxistineke dizî ve hat kuştin. Ji bo ku kujeran bibîne, ew bixwe rola dîzê hosteyî 1412 digire û polîs bi serdegirtinên wî re mijûl dibe.&lt;br /&gt;Gava ku ew nêzîkê kujerên bavê xwe ji bo ewna ku difikirin ku ew Kido Kidê rast e, Kaito ji kirinên rêxistina veşartî fêr dibe.

Ewna li digerin ji bo pagendê Pandorayê, ku divê di pagendê din a hêja de were veşartin, ji ber ku eger hûn vê yekê li dijî heyvê bigire, ew sor dibe û rondik dide. Yê ku vî rondikê vedixwe nemir dibe. Ji hingê ve, Kaito bi vekirî li dijî polîs û rêxistinê ye. Gava ku ew ne bi rastî Kaito Kid e, ew diçe dibistanê û li wir li wir digel Aoko Nakamori (bi japonî 森 青 子, Nakamori Aoko), ku hevalê wî yê zaroktiyê ye û di hezkirinê de bi wî re ye, ku ew naxwaze qebûl bike. Bavê Aoko Ginzo Nakamori (japonî 中 森 銀, Nakamori Ginzō) jî komîserê polîsê [[Tokyo]] ye, ku li dijî Kaito lêkolînê dike. Kaito bi vî rengî di bin zextê de ye ku nasnameya xwe ya veşartî bidomîne.

== Karakter ==

; Kaitō Kuroba
: Kaitō 17 salî û 1.73 metre dirêj e. Ew û kurikek ronak bû, ku bi domdarî hevala xwe yê zaroktiya xwe Aoko re şer dike û pirê caran wê xwe dixe nav xapek sêrbaz.

== Çavkanî ==

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Gosho Aoyama]]</text>
      <sha1>qx0gxru4ii3m7kcyrp5ks2hobm9mu8x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086701</id>
      <parentid>2086697</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:05:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2086701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2297" sha1="ba9odyo8mzpic5novj7w14ilkg3o1ho" xml:space="preserve">[[Wêne:1412kid-conan.png|thumb|Hejmara &quot;1412&quot; dikare wekî &quot;KID&quot; jî tê xwendin]]
'''Magic Kaito''' (bi [[Zimanê japonî|japonî]]: まじっく快斗 ''majikku Kaitō'', bi kurdî &quot;Kaitoyê bi sêr&quot;) sernavê mangayekê ye, ku ji sala 1987an ve ji hêla hunermendê [[japon]]î [[Gosho Aoyama]] ve, di navberên ne dûz de berdewam dibe. Rêzemanga li ser [[Arsène Lupin]]ê [[Maurice Leblanc]] îlham jê girti ye.

== Naverok ==
[[Manga]] çîroka 17 salî Kaito Kuroba (黒 羽 快 斗, Kuroba Kaitō), kurê sêrbazê navdar yê Japonê Toichi Kuroba vedibêje. Hin car şûnda bavê Kaito dimire, ew odeyeke veşartî dibîne û sira wê dibîne: ew dizê hosteyî 1412 bû, ku bi navê Kido Kid jî tête nasîn (盗 盗 キ ッ ド, Kaitō Kiddo, &quot; dizê sirdar Kid&quot;) û ji aliyê Polîsên cîhanê ve hatibû gerandin.

Ew fêr dike ku bavê wî ne di bûyerek li qeza de, li hember texmîna wî, ne hate kuştin, lê ji hêla rêxistineke dizî ve hat kuştin. Ji bo ku kujeran bibîne, ew bixwe rola dîzê hosteyî 1412 digire û polîs bi serdegirtinên wî re mijûl dibe.&lt;br /&gt;Gava ku ew nêzîkê kujerên bavê xwe ji bo ewna ku difikirin ku ew Kido Kidê rast e, Kaito ji kirinên rêxistina veşartî fêr dibe.

Ewna li digerin ji bo pagendê Pandorayê, ku divê di pagendê din a hêja de were veşartin, ji ber ku eger hûn vê yekê li dijî heyvê bigire, ew sor dibe û rondik dide. Yê ku vî rondikê vedixwe nemir dibe. Ji hingê ve, Kaito bi vekirî li dijî polîs û rêxistinê ye. Gava ku ew ne bi rastî Kaito Kid e, ew diçe dibistanê û li wir li wir digel Aoko Nakamori (bi japonî 森 青 子, Nakamori Aoko), ku hevalê wî yê zaroktiyê ye û di hezkirinê de bi wî re ye, ku ew naxwaze qebûl bike. Bavê Aoko Ginzo Nakamori (japonî 中 森 銀, Nakamori Ginzō) jî komîserê polîsê [[Tokyo]] ye, ku li dijî Kaito lêkolînê dike. Kaito bi vî rengî di bin zextê de ye ku nasnameya xwe ya veşartî bidomîne.

== Karakter ==

; Kaitō Kuroba
: Kaitō 17 salî û 1.73 metre dirêj e. Ew û kurikek ronak bû, ku bi domdarî hevala xwe yê zaroktiya xwe Aoko re şer dike û pirê caran wê xwe dixe nav xapek sêrbaz.

== Çavkanî ==

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anîme û mangayên li ser tawanê]]
[[Kategorî:Gosho Aoyama]]</text>
      <sha1>ba9odyo8mzpic5novj7w14ilkg3o1ho</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ulysses (pirtûk)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89778</id>
    <revision>
      <id>2086768</id>
      <parentid>2049165</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T16:54:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2086768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2653" sha1="hl6hnyhjq1tr6f6cxwb8utijohbiqku" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
{{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}}
{{Agahîdanka giştî
| sernav             = Ulysses
| sernavê xwemalî    = 
| wergêr             = [[Kawa Nemir]]
}}
'''''Ulysses''''' [[roman]]eka modernîst ya nivîskarê navdar yê [[Komara Îrlendayê|îrlendî]] [[James Joyce]] e ko li berahiyê ji sala 1918ê heta sala 1920ê xelek di [[kovar]]a [[DYA|amerîkayî]] ya [[The Little Review]]ê da hat weşandin, paşî li sala 1922ê, di rojbûna 40-saliya nivîskarî da, bi tivavî li [[Parîs]]ê hat weşandin.

Ew wekî yek ji giringtirîn romanên sedsala 20ê û nimûneya bizava edebî ya nûdembawerane anko modernîst dihêt dîtin. Ew roman mişlaqî anko paraleleka nûdem ya ''[[Odîseya]]'' ya nivîskarê navdar ê [[yewnan]]î [[Homer]]î ye.

== Danasîn ==
Di cîhanê de di nav pirtûkan de herî zêde ku tê firotin lêbelê herî kêm tê xwendin ew pirtûk e. Ê ku dixwazin bibin edebiyatnas bi taybetî jî ê ku li ser edebiyata nûjen bixebitin pewîst e vî pîrtûkê bixwînin. Berhem li ser rojekî disekine. Ew roj 16 pûşber 1904 e. Lêbelê nivîskar 1917an de dest bi nivîsînê dike 1922an de diqedîne. Pêşî di kovaran de tê weşandin (Little Review American). Her beş ûsluba vî cûda ye. Ji 18 beşan pêk tê. Berhema xwe bi şekla berhema Homeros ''Odîseya'' yê çêdike. Berhema ''Odîseya'' ya Homeros adapteya sedsala 20emîna [[Dublîn]]ê dike. Di herbeşê de cihekî Dublînê neqşdike. Yekê ku di sala 1904an de jiyaye pirtûkê bi hêsanî fêm dike. Lewra di vê serdemê de bûyerên sîyasî û etnik jî di pirtûkê de cî digire. Ji bo ku taswîrên cinsî hene mûstehcen dibînin di sala 1920an de bi avayekî sansûr li Îngiltere 1922an de jî li [[Parîs]]ê tê weşandin. Orjînala vî 1958an de tê weşandin. Pirtûk ji her aliyê ve pirtûkeke teknîk e. Di her beşê de teknîkeke cuda bikaraniye. Pirtûkê de beşekî wek şanoyê beşa dawî jî 45 rûpel bê xalbend nivîsiye.

== Tercime ==
Kitêba Ulysses bi tercimeya [[Kawa Nemir]]î ji hêla [[Weşanên Avesta]]yê ve di 2023an de hatiye çapkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ku.mondediplo.com/2023/05/ulyssesa-joyce-bi-kurdi-cap-bu.html |sernav=*Ulyssesa Joyce Bi Kurdî Çap Bû* |malper=Le Monde diplomatique kurdî |tarîx=2023-05-01 |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=ku-lat |paşnav=oğuz |pêşnav=mevlüt}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Nakokî li Îrlendayê]]
[[Kategorî:Pirtûkên li ser cihû û cihûtiyê]]
[[Kategorî:Pirtûkên sensûrkirî]]
[[Kategorî:Romanên 1922an]]
[[Kategorî:​Romanên li ser bajaran]]</text>
      <sha1>hl6hnyhjq1tr6f6cxwb8utijohbiqku</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086779</id>
      <parentid>2086768</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:05:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2086779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2691" sha1="kf3nuim72re6r0revakr8f469vt09oc" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
{{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}}
{{Agahîdanka giştî
| sernav             = Ulysses
| sernavê xwemalî    = 
| wergêr             = [[Kawa Nemir]]
}}
'''''Ulysses''''' [[roman]]eka modernîst ya nivîskarê navdar yê [[Komara Îrlendayê|îrlendî]] [[James Joyce]] e ko li berahiyê ji sala 1918ê heta sala 1920ê xelek di [[kovar]]a [[DYA|amerîkayî]] ya [[The Little Review]]ê da hat weşandin, paşî li sala 1922ê, di rojbûna 40-saliya nivîskarî da, bi tivavî li [[Parîs]]ê hat weşandin.

Ew wekî yek ji giringtirîn romanên sedsala 20ê û nimûneya bizava edebî ya nûdembawerane anko modernîst dihêt dîtin. Ew roman mişlaqî anko paraleleka nûdem ya ''[[Odîseya]]'' ya nivîskarê navdar ê [[yewnan]]î [[Homer]]î ye.

== Danasîn ==
Di cîhanê de di nav pirtûkan de herî zêde ku tê firotin lêbelê herî kêm tê xwendin ew pirtûk e. Ê ku dixwazin bibin edebiyatnas bi taybetî jî ê ku li ser edebiyata nûjen bixebitin pewîst e vî pîrtûkê bixwînin. Berhem li ser rojekî disekine. Ew roj 16 pûşber 1904 e. Lêbelê nivîskar 1917an de dest bi nivîsînê dike 1922an de diqedîne. Pêşî di kovaran de tê weşandin (Little Review American). Her beş ûsluba vî cûda ye. Ji 18 beşan pêk tê. Berhema xwe bi şekla berhema Homeros ''Odîseya'' yê çêdike. Berhema ''Odîseya'' ya Homeros adapteya sedsala 20emîna [[Dublîn]]ê dike. Di herbeşê de cihekî Dublînê neqşdike. Yekê ku di sala 1904an de jiyaye pirtûkê bi hêsanî fêm dike. Lewra di vê serdemê de bûyerên sîyasî û etnik jî di pirtûkê de cî digire. Ji bo ku taswîrên cinsî hene mûstehcen dibînin di sala 1920an de bi avayekî sansûr li Îngiltere 1922an de jî li [[Parîs]]ê tê weşandin. Orjînala vî 1958an de tê weşandin. Pirtûk ji her aliyê ve pirtûkeke teknîk e. Di her beşê de teknîkeke cuda bikaraniye. Pirtûkê de beşekî wek şanoyê beşa dawî jî 45 rûpel bê xalbend nivîsiye.

== Tercime ==
Kitêba Ulysses bi tercimeya [[Kawa Nemir]]î ji hêla [[Weşanên Avesta]]yê ve di 2023an de hatiye çapkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ku.mondediplo.com/2023/05/ulyssesa-joyce-bi-kurdi-cap-bu.html |sernav=*Ulyssesa Joyce Bi Kurdî Çap Bû* |malper=Le Monde diplomatique kurdî |tarîx=2023-05-01 |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=ku-lat |paşnav=oğuz |pêşnav=mevlüt}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Nakokî li Îrlendayê]]
[[Kategorî:Pirtûkên li ser cihû û cihûtiyê]]
[[Kategorî:Pirtûkên sensûrkirî]]
[[Kategorî:Romanên 1922an]]
[[Kategorî:​Romanên James Joyce]]
[[Kategorî:​Romanên li ser bajaran]]</text>
      <sha1>kf3nuim72re6r0revakr8f469vt09oc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086789</id>
      <parentid>2086779</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:17:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2086789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2741" sha1="88xiiii0uw4jgn96xa09hug06wspgl3" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
{{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}}
{{Agahîdanka giştî
| sernav             = Ulysses
| sernavê xwemalî    = 
| wergêr             = [[Kawa Nemir]]
}}
'''''Ulysses''''' [[roman]]eka modernîst ya nivîskarê navdar yê [[Komara Îrlendayê|îrlendî]] [[James Joyce]] e ko li berahiyê ji sala 1918ê heta sala 1920ê xelek di [[kovar]]a [[DYA|amerîkayî]] ya [[The Little Review]]ê da hat weşandin, paşî li sala 1922ê, di rojbûna 40-saliya nivîskarî da, bi tivavî li [[Parîs]]ê hat weşandin.

Ew wekî yek ji giringtirîn romanên sedsala 20ê û nimûneya bizava edebî ya nûdembawerane anko modernîst dihêt dîtin. Ew roman mişlaqî anko paraleleka nûdem ya ''[[Odîseya]]'' ya nivîskarê navdar ê [[yewnan]]î [[Homer]]î ye.

== Danasîn ==
Di cîhanê de di nav pirtûkan de herî zêde ku tê firotin lêbelê herî kêm tê xwendin ew pirtûk e. Ê ku dixwazin bibin edebiyatnas bi taybetî jî ê ku li ser edebiyata nûjen bixebitin pewîst e vî pîrtûkê bixwînin. Berhem li ser rojekî disekine. Ew roj 16 pûşber 1904 e. Lêbelê nivîskar 1917an de dest bi nivîsînê dike 1922an de diqedîne. Pêşî di kovaran de tê weşandin (Little Review American). Her beş ûsluba vî cûda ye. Ji 18 beşan pêk tê. Berhema xwe bi şekla berhema Homeros ''Odîseya'' yê çêdike. Berhema ''Odîseya'' ya Homeros adapteya sedsala 20emîna [[Dublîn]]ê dike. Di herbeşê de cihekî Dublînê neqşdike. Yekê ku di sala 1904an de jiyaye pirtûkê bi hêsanî fêm dike. Lewra di vê serdemê de bûyerên sîyasî û etnik jî di pirtûkê de cî digire. Ji bo ku taswîrên cinsî hene mûstehcen dibînin di sala 1920an de bi avayekî sansûr li Îngiltere 1922an de jî li [[Parîs]]ê tê weşandin. Orjînala vî 1958an de tê weşandin. Pirtûk ji her aliyê ve pirtûkeke teknîk e. Di her beşê de teknîkeke cuda bikaraniye. Pirtûkê de beşekî wek şanoyê beşa dawî jî 45 rûpel bê xalbend nivîsiye.

== Tercime ==
Kitêba Ulysses bi tercimeya [[Kawa Nemir]]î ji hêla [[Weşanên Avesta]]yê ve di 2023an de hatiye çapkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ku.mondediplo.com/2023/05/ulyssesa-joyce-bi-kurdi-cap-bu.html |sernav=*Ulyssesa Joyce Bi Kurdî Çap Bû* |malper=Le Monde diplomatique kurdî |tarîx=2023-05-01 |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=ku-lat |paşnav=oğuz |pêşnav=mevlüt}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Nakokî li Îrlendayê]]
[[Kategorî:Pirtûkên li ser cihû û cihûtiyê]]
[[Kategorî:Pirtûkên sensûrkirî]]
[[Kategorî:Romanên 1922an]]
[[Kategorî:​Romanên James Joyce]]
[[Kategorî:​Romanên li ser bajaran]]
[[Kategorî:Romanên li ser bingeha Odîseyayê]]</text>
      <sha1>88xiiii0uw4jgn96xa09hug06wspgl3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>X (manga)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93743</id>
    <revision>
      <id>2086702</id>
      <parentid>1963965</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:20:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2086702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14873" sha1="kylmrkwninton4l25ez2vxbq8lvmqa0" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=çiriya paşîn 2025}}
{{Agahîdanka giştî
| logo               = X 199.gif
}}
'''X''' (jap. エックス, ''Ekkusu'', her wiha ''X 1999'') [[Manga|rêzemangaya]] koma hunermendê japonî [[Clamp ( hunermendan)|Clamp]] e. Ew wekî rêzefîlmeke anîmeya televîzyonî, fîlma sînemayê, şanoya radyoyê û lîstika vîdyoyê hat adapte kirin.

== Naverok ==
Di sala 1999an de, ji hêla mirovahiyê ve nayê dîtin, du komên efsûnkarên hêzdar li [[Tokyo]]yê [[kom]] dibin ku ji bo guhertoyên xweyên pêşeroja erdê şer bikin. Li aliyekê ejderhayên erdê (地の龍, ''Chi no Ryū''),, heft peyamnêrên ku dixwazin mirovahiyê tune bikin da ku pêşeroja rojgerê ewle bikin hene. Li rexê din ejderhayên esmanî (天 の 龍, ​​Ten no Ryū), heft mohrên ku ji bo parastina mirovan şer dikin hene. Ew texmîn dikin ku mirovahî dê zirara ku dide erdê nas bike û dev ji kiryarên xwe yên hilweşîner ên hawîrdor berde.

Piştî tunebûnek şeş-salî, Kamui-yê 15-salî vedigere Tokyoyê. Berî ku diya wî di agir de bimire, wê ew şand Tokyoyê da ku çarenûsa xwe pêk bîne û şûrê pîroz (jap. Shinken) bistîne. Kamui ji mirina dayika xwe û pêşbîniyên wê dilteng dibe û bi rengek nepejirandî jî li hember hevalên xweyên berê Kotori û Fuma tevdigere ji ber ku ew ditirse ku ew zirarê bide wan. Şirovekara xewnan Prenses Hinoto, ku heft morên li dora xwe berhev dike, pê re têkilî datîne û jê re diyar dike ku ew di şerê ji bo erdê de li kêleka ejderên ezman de roleke sereke dilîze. Xwişka Hinoto Kanoe, ku ejdehayên erdê berhev dike, jî hewl dide ku wî bikişîne aliyê xwe.

Kamui, ku tenê li ser ewlehiya Kotori û Fuma fikar e, di destpêkê de biryara ji bo her du koman red dike. Baweriya ku ew di pêşeroja cîhanê de roleke taybetî dilîze, wî ji hevalên xwe re hîn pirtir girtî û negihîştî dike. Ew xwe tacîz û temaşe dike, lê di dawiyê de aliyê ejdehayên esmanî hildibijêre da ku jiyana Kotori û Fuma ku ew pê dizanin bimîne.

Ev biryar şerê ji bo erdê mizgîn dike. Hevalê Kamui Fuma neçar e ku wekî stêrka wî ya cêwî rola berevajî ya Kamui-yê bilîze, ji ber vê yekê ew dibe &quot;Kamui&quot; yê ejdehanên erdê, û kesayetiya wî pir diguhere. Hevalê hezkirî Kamui xwişka xwe Kotori li ber çavên Kamui dikuje. Dûv re ew hemî behreyên xwe bikar tîne da ku mirovahiyê û nemaze Fuma bifilîtîne, da ku wî vegerîne yê ku berê bû.

== Şêwaz ==

Di dewama vegotinê de, ji bilî domandina planê, endamên takekesî yên her du fraksiyonan, sedem û paşnavên wan û têkiliyên wan bi hev re têne vegotin. Nîşan carinan li ser dîmenek pir dirêj dimînin û di dirêjahiya vegotinê de di çend panelê de tenê qismek vegotinê vedibêjin. Ev amûra şêwazî dema ku hestên xurt nîşan dide tê bikar anîn, lê şer jî dike. Hêmanên razdar û olî bi bûyerê re têkildar in.

== Kesan ==
'''Kamui Shiro''' ({{ziman|ja|司狼 神威}}, ''Shirō Kamui'')

Wateya Kamui Yê ku hêza Xwedê dinimîn e an jî ya ku hêza Xwedê dişopîne ye. Ew bi taybetî bi başbûna Kotori û Fuma re têkildar dibe, ku ew ji zaroktiya xwe pê ve heval e. Ji ber vê yekê ew biryar dide ku bibe ejderhekê esmanî da ku cihê ku ev her du lê dimînin biparêze.

'''Fuma Monou''' ({{ziman|ja|桃生 封真}}, ''Monou Fūma'')
Kekê Kotori û hevalê herî baş ê Kamui wekî zarokek sond xwar ku her dem lênihêrîna Kamui bike. Lêbelê, derdikeve holê ku ew stêrka cêwî ya Kamui ye û bi vî rengî neçar dimîne ku bibe &quot;Kamui&quot; yê koma din piştî hilbijartina Kamui ji bo ejderên esmanî an ejderên erdî. Ev kesayetiya wî pir diguherîne.

'''Kotori Monou''' ({{ziman|ja|桃生 小鳥}}, ''Monou Kotori'')

Ew hevala zarokatiyê ya Kamui ye û mîna diya xwe, nexweşiya dil jî heye. Wê jêhatî ye ku bi ajal û riwekan re biaxive û di xewnan de pêşerojê pêşbînî bike. Ji ber vê yekê ew fêr dibe ku Kamui vegeriyaye Tokyoyê û ji ber vê yekê ew jî pêşbînî dike ku ew ê bi destê ejderê erdê Kamui bimre. Ew dixwaze ku ew tercîh bike ku xwe bimire ji vê yekê ku erda ku Kamui û Fuma lê dijîn were hilweşandin. Di kêliya mirina xwe de, ew pêşbînî dike ku pêşeroj hîn nehatiye biryardan.

'''Hinoto''' ({{ziman|ja|丁}}, ''Hinoto''; )
Şirovekara xewnê ya kor ejderên esmanî li dora xwe dicivîn e. Lêbelê, du kesayetiyên wê hene, û ya duyemîn jî, ku her ku diçe serdesttir dibe, têkçûn û mirina ejderên esmanî dike.

'''Kanoe''' ({{ziman|ja|庚}}, ''Kanoe'';)
Xwişka piçûk a Hinoto heye ku xewnan dagir bike. Ew ejderhayên erdê li dora xwe dicivîne. Ew ji xwişka xwe pir hez dike û, bi redkirina dîtina Hinoto ya pêşerojê, dixwaze wê wekî çavek xewnek ji çarenûsa xwe rizgar bike.

=== Ejdehayên esmanî ===

Ejde
hayên esmanî (天 の 龍, ​​Ten no Ryū), an Heft Mohr (七 の 封印, Nana no Fūin) dixwazin zirarê bide erdê çi dibe bila bibe, dixwazin mirovahiyê biparêzin. Ew dikarin derdorên qedexekirinê (結 界, kekkai) biafirînin, ku pê re hawîrdora xwe vediguhêzin pîvanek cûda, ku zirara çêkirî bandor li cîhana normal nake. Gava ku kesek nemîne ku ew dixwazin biparêzin ew vê behra xwe winda dike û bi vî rengî statuya xwe wekî ejderhekî esmanî winda dikin.

* ''Sorata Arisugawa'' (有洙川 空汰, ''Arisugawa Sorata'') yekem ejderê esmanî ye ku riya Kamui bibîne. Ew keşeyek ji Kōya-san e û hêza wî heye ku kehrebayê manipule bike. Li gorî pêşbinîyek, ew ê jiyana xwe ji bo jina ku herî jê hez dike feda bike, her çend ew bi rastî parêzvanê Kamui ye jî. Piştî ku wê cara yekem hevdîtin kir, ew biryar dide ku ev kes Arashi ye.
* ''Arashi Kishu'' (鬼咒 嵐, ''Kishū Arashi'') Mîkoyê veşartî (Kakushi Miko) ê Ise Shrine ye. Bingehek hestyarî di bin rûyê wê yê qeşeng de veşartî ye. Ji destê wê yê çepê dikare şûr xuya bike.
* ''Yuzuriha Nekoi'' (猫依 護刃, ''Nekoi Yuzuriha'') di 14 saliya xwe de ji ejderhên esman û erdê yê herî ciwan e. Ew li Mitsumine Shrine mezin bû û keçek bextewar, bê xem e. Ew ji hêla xwedawendê [[kûçik]] (Inugami) Inuki ve tê parastin.
* ''Seiichiro Aoki'' (蒼軌 征一狼, ''Aoki Seiichirō'') ji koka efsûnkarê bayê tê û ji weşanxaneya Kadokawa-Shoten re dixebite. Ew bi kêfxweşî zewicî ye û keçek wî ya ciwan heye. Kesayetiya wî pir bi edeb û nerm e.
* ''Karen Kasumi'' (夏澄 火煉, ''Kasumi Karen'') Xiristiyaneke e ku li efsûna agir şareza ye . Ew li cûrbecûr berdêlgeha sabûnî dixebite, ku li wir wê Aoki jî, ya ku ew jê hez dike, nas kir. Dema ku zarok bû, ew ji hêla dayika xwe ve hate tacîz kirin ji ber ku wê hêza xwe şeytanî didît.
* ''Subaru Sumeragi'' (皇 昴流, ''Sumeragi Subaru'') serê 13an ê klana Sumeragi ya bihêz e û bi vî awayî serokê fermî yê hemî efsûnên Yin-Yang-ê li Japonê ye. Tevî hêza xweya mezin, xort pir nazik xuya dike. Ew bi Kamui re hevalên baş e û pir dişibe wî. Subaru Sumeragi di manga CLAMP-a din a bi sernavê [[Tokyo Babylon]] de jî karakterê sereke ye.

=== Ejdehayên erdî ===
Ejdehayên erdî (地 の 龍, ​​Chi no Ryū), ku wekî Heft Peyamnêr jî têne zanîn (七 の 御使, Shichi no Mitsukai), wezîfeya wan heye ku mirovahiyê hilweşînin da ku karibin erd ji hilweşîna hawîrdora xwe baş bibe.

* ''Satsuki Yatoji'' (八頭司 颯姫, ''Yatōji Satsuki'') keçek jîr lê qeşeng e ku ji hêla xêvjimêranan ve tê hez kirin. Ji ber vê yekê ew hekerek hêja ye. Kanoe xêvjimêr da wê bi navê Beast, ku ew dikare wê li seranserê bajêr kabloyan kontrol bike. Ew hêvî dike ku ew ê êdî ji Kamui bêzar nebe. Satsuki evîndarê Yuto dibe, ku di du guhertoyên anîmeyê de dibe sedema kuştina wê ji hêla Beastê çavnebar ve.
* ''Yuto Kigai'' (麒飼 遊人, ''Kigai Yūto'') wekî karmendek dixebite û efsûnkarê avê ye, lê ew di heman demê de xenceran jî wekî çeka duyem bikar tîne. Ew kesek dilnizm û henekdar e ku bi Satsuki re hevaltiyê dike. Têkiliya wî ya zayendî bi Kanoe re heye.
* ''Seishiro Sakurazuka'' (桜塚 星史郎, ''Sakurazuka Seishirō'') ''Sakurazukamori'' ye, kujerekî fermanê ye ku bi alîkariya efsûna Yin-Yang dikuje. Rabirdûyek hevpar, ku di manga CLAMP-ê Tokyo Babylon de tê vegotin, wî bi ejderhayê esmanî Subaru ve girêdide.
* ''Kusanagi Shiyu'' ji hêzên xweparastina Japonî ye û pir dirêj û bi hêz hatî avakirin. Hêzên wî erdî ne û ew dikare bi [[riwek]] û ajalan re têkilî dayne. Tevî ku ejdehayek erdê ye jî, ew bawer dike ku kuştin çewt e û ji bo dawiya cîhanê ji şer derdikeve. Ew bi Inuki û Yuzuriha re hevaltiyê dike.
* ''Nataku'' (那吒, ''Nataku'') klona keçek piçûk a bi navê Kazuki Tojo ye. Ji ber ku, ji bilî şaneyên Kazuki, tevna bavê wê jî ji bo ceribandinê hate bikar anîn, Nataku bê cins e. Ew bêhal tê hesibandin û bêyî poşmaniyê dikuje. Her çend ew bi zor dikare jiyana Kazuki bi bîr bîne jî, ew difikire ku ew bavê xwe li Fuma û diya xwe jî li Karen nas dike.
* ''Kakyo Kuzuki'' (玖月 牙暁, ''Kuzuki Kakyō'') xewnbînê ejderên erdê ye. Dema ku dixwest xwişka Subaru Hokuto, ya ku ew jê hez dikir, ji mirinê bifilîtîne û ji wê şûnda di komayê de ye ew bi giranî birîndar bû. Ew tenê dikare bi yên din re li ser xewnan biaxive. Daxwaza wî tenê mirin e û gava Fuma pêşniyar dike ku wê daxwazê ​​bide wî, ew dibe ejderhayê erdî.

== Manga ==
Manga li Japonê ji 1992an heya 2002an ji hêla weşanxaneya [[Kadokawa Shoten]] ve di beşên cûda yên kovara ''[[Gekkan Asuka ( kovar)|Gekkan Asuka]]'' de, ku bi kurtahî di 18 berg de hatin weşandin û di binê çapa ''Asuka Comics DX'' de hate weşandin.

Lêbelê manga neqediyaye, lê wekî &quot;sekinandin&quot; tête hesibandin, bi tevahî 21 cild ji bo berhema tevahî hatbû plan kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.animenewsnetwork.com/convention/2006/anime-expo/22 |sernav=CLAMP Focus Panel and Press Conference |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=animenewsnetwork.com |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}&lt;/ref&gt; Di her bergê de nîgariyek heye ku tê de yek an du tîpên X yek ji 22 kartên tarot ên li Major Arcana temsîl dikin. Karta 0, &quot;Qeşmer&quot;, jixwe di nav Artbook X - Zero de ye. Pirtûkek hunerî ya din ku tê de kartek tarot tunebe navê wê ''Infinity'' ye.

Li Amerîkaya Bakur manga ji hêla [[Viz Media]], li Awistralya ji hêla [[Madman Entertainment]] ve hate weşandin. Editions Tonkam ''X'' bi Fransî, Grupo Editorial Vid û Planeta DeAgostini Comics bi spanî weşandin. [[Panini]] mangayê li [[Îtalya]]yê weşand. Her wiha bi polonî, çînî, portûgalî, koreyî û indonezî jî hatiye wergerandin.

Li Almanya, manga ji hêla [[Carlsen Verlag|Carlsen Comics]] ve ji 2001an ve di 18 berg de tê weşandin.

== Anîme ==
Di sala 1996an de fîlmeke anîmeyê ya 100-hûrdemî li ser manga ji hêla stûdyoya [[Madhouse]] ve hate çêkirin. Derhênerê Rintaro bû . Sêwirana karakter ji Nobuteru Yuki tê. Fîlm di 3ê tebaxa 1996an de li Japon û di 2000an de li DYA û Kanadayê hate weşandin.

Di tebax 2001ê de beşeke OVA hat şopandin, ku ew jî ji hêla stûdyoya Madhouse ve hate çêkirin. Ew rêzeya ku di cotmehê de li pey hat pêşdîtin. Ew ji hêla Yoshiaki Kawajiri ve hatî birêve birin, sêwirana karakterê Yoshinori Kanemori ye û derhênerê hunerî jî Yuji Ikeda bû. Rêzefîlm ji 3ê cotmeha 2001an heya 27ê adarê 2002an ji hêla kanala [[WOWOW ( kanal)|WOWOW]] ve li Japonê hate weşandin, û dûv re ji hêla [[Animax ( kanal|Animax]] ve hate dubare kirin.

Rêzefîlm bi fransî ji hêla France 4 û bi spanî ji hêla Buzz Channel ve hate weşandin. Anîme bi îtalî li ser GXT hate nişandan. Di heman demê de bi îngiîzî û rûsî jî hatiye wergerandin. Rêzefîlm yekemcar ji 24ê Tebaxa 2003an heya 22ê kanûna paşîn a 2004an ji hêla [[VIVA ( kanal)|VIVA]] ve bi almanî hate weşandin. Piştra ji hêla Animax ve hate weşandin.

=== Dûblaj ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Rol
! colspan=&quot;2&quot; |Dûblajvanên japon(Seiyū)
|-
!Rêzefîlm 
!Fîlm
|-
|Fūma Monou
|Jun’ichi Suwabe
|Ken Narita
|-
|Kamui Shirō
|Ken’ichi Suzumura
|Tomokazu Seki
|-
|Hinoto
|Aya Hisakawa
|Yūko Minaguchi
|-
|Kotori Monou
|Mamiko Noto
|Junko Iwao
|-
|Kanoe
|Kaho Kōda
|Atsuko Takahata
|}
Wekî din, li Japonya hûn dikarin di fîlm de [[Kazuhiko Inoue]] û [[Toshihiko Seki]], di guhertoya TV-yê de [[Toshiyuki Morikawa]], [[Tomokazu Sugita]] û [[Satsuki Yukino]] bibihîzin.

=== Muzîk ===
Muzîka di rêzfîlmê de ji hêla Naoki Satō ve hatî çêkirin. Sernavê jenerîkê &quot;eX Dream&quot; ji Myuji tê, strana ji bo jenerîka dawiyê, „Secret Sorrow“,ji hêla Kohei Koizumi ve hate strînandin. Jenerîkên OVAyê ji hêla Kōhei Koizumi ve bi STRENGTH ve hatin binav kirin. Ji bo soundtracka fîlmê, CLAMP karîbû kei banda dîtbarî ya Japonî X-Japan razî bike ku strana xwe &quot;Forever Love&quot; ji bo jenerîka dawiyê qezenc bike. Di guhertoya almanî de, sernavê ''Mother Earth'' ji hêla [[Within Temptation]] ve de ji bo jenerîk û jenerîka dawiyê tê bikar anîn.

== Weşandinên din ==

=== Vîdyoya muzîkî ===
Di 21ê Çiriya paşiyê ya 1993an de, SME Records kurtefîlmek bi navê X² (ダ ブ ル エ ッ ク ス, Daburu Ekkusu) bi muzîka koma hêza metal X X derxist. Vîdyo ji hêla Shigeyuki Hayashi ve hate rêve birin.

=== Şanoya radyoyê ===
Ji hezîran heya kanûna pêşîn a sala 1996ê Victor Entertainment li ser manga di bin sernavê X Character Files (キ ャ ラ タ ー フ フ ァ イ ル, Kyarakutā Fairu) rêzeya şanoya radyoyê li ser mangayê weşand. Rêzefîlma heft beşan ji hêla Nanase Ohkawa ve hatiye nivîsandin derbarê ejdehayên esmanî û erdî yên cûda de ye .

=== Lîstîka vîdyoyî ===
Bandai ji bo rêzefîlmê du lîstikên vîdyoyî hilberandin. Ya yekem, ''X: Unmei no Sentaku'' (X ～ 運 命 の 選 択 ～,), ji bo [[PlayStation]] di tebaxa 2002an de hate berdan. Di hezîrana 2002an de, ''X: Card of Fate'' , lîstikek ji bo konsola [[WonderSwan Color]] şopand.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==

* [http://www.clamp-net.com/works/x X li ser malpera CLAMPê] (bi japonî)
* [http://iamsocool12345.livejournal.com/5764.html Hevpeyvîn bi Puff-Magazin]: 10 years X
* [[Anime News Network]] derbarê [http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/manga.php?id=1540 manga], [http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/anime.php?id=95 fîlm] û [http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/anime.php?id=464 rêzefîlmê] de (bî îngilîzî)
* [http://www.fernsehserien.de/index.php?suche=X+19 Fernsehserien.de] derbarê Anîme de

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Fîlmên 1996an]]
[[Kategorî:Anîme û mangayên aksiyonê]]</text>
      <sha1>kylmrkwninton4l25ez2vxbq8lvmqa0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hêsîodos</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122904</id>
    <revision>
      <id>2086814</id>
      <parentid>1698020</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:52:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2086814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1562" sha1="gx35hq4vtcqp4qs5sgvmeg8h6kux769" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}}

{{Agahîdank xwedawend
| cure               = yewnan
}}
'''Hêsîodos''' ({{bi-grc|Ἡσίοδος|Hēsíodos}}; {{bi-la|Hesiodus}}) helbestvanekî yewnanî yê kevnare yê {{Girêdan|serdema arxaîk|el|Αρχαϊκή εποχή|en|Archaic Greece}} bû. Bavê Hêsîodos ji {{Girêdan|Kîmê|tr|Kyme|en|Cyme (Aeolis)}} li {{Girêdan|Aiolis|tr|Aiolis|en|Aeolis}} bû; Hêsîodos ji {{Girêdan|Askrê|el|Άσκρη|en|Ascra}} li {{Girêdan|Beotiya|el|Αρχαία Βοιωτία|en|Boeotia}} bû. Bi [[Homêros]] re, Hêsîodos yek ji yekemîn nivîskarên yewnanî bû û berhemên wî di sîstematîzekirina [[Mîtolojiya yewnanî|mîtolojiya yewnan]] de girîng bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Hesiod |sernav=Hesiod {{!}} Greek poet {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-01-26 }}&lt;/ref&gt; Gotina xwe ya helbesta work and days (xebat û roj) ew bi eslê xwe ji rojavayê [[Anatolya]]yê ye.

== Berhemên wî ==
* [[Teogonîa]]
* [[Works and Days]] (Xebat û roj)
Hin berhem hene ku ya wî ye tê hesibandin ew:
* [[Shield of Hercules]] (Mertala Herkûlê)
* [[Catalogue of Women]] (Kataloga jinan)
* [[Precepts of Chiron]] (Prensîbên Chironê)
* [[Melampodia and astronomi]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Mît-yewnan-şitil}}

[[Kategorî:Helbestvanên yewnan ên sedsala 8an b.z.]]
[[Kategorî:Hêsîodos| ]]
[[Kategorî:Jidayikbûn sedsala 8an b.z.]]
[[Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]]
[[Kategorî:Yewnanistana kevnare]]</text>
      <sha1>gx35hq4vtcqp4qs5sgvmeg8h6kux769</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Şanoya radyoyê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>134705</id>
    <revision>
      <id>2086733</id>
      <parentid>1703365</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:55:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="110" sha1="5pah6ugnqnvnl03k32q0k0c8fdxnyuy" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê|Radio dramas}}
{{Gotara bingehîn}}

[[Kategorî:Janrên wêjeyî]]
[[Kategorî:Radyo]]</text>
      <sha1>5pah6ugnqnvnl03k32q0k0c8fdxnyuy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Nivîskar li gorî cureyê wêjeyî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>135435</id>
    <revision>
      <id>2086731</id>
      <parentid>1752917</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:54:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="221" sha1="pntp8566zkup0b0xkfdeeo43o0dhst4" xml:space="preserve">{{standard-kat}}

[[Kategorî:Janrên wêjeyî]]
[[Kategorî:Kategorî li gorî cureyê wêjeyî]]
[[Kategorî:Nivîskar| janr]]
[[Kategorî:Wêje li gorî cureyê wêjeyî| nivîskar]]
[[Kategorî:Wêje li gorî janran]]</text>
      <sha1>pntp8566zkup0b0xkfdeeo43o0dhst4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Çarîn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138733</id>
    <revision>
      <id>2086736</id>
      <parentid>1779935</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:56:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2086736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="449" sha1="dppo777y37xadzkge9ny9y0lujmhtsy" xml:space="preserve">'''Çarîn''', '''çarîne''' yan jî '''rubaî''' yek ji [[qalib]]ên [[helbest]]a kurdî ye&lt;ref&gt;[[P. Cihanî]]. Lêkolînewe. Qalibên helbesta kurdî 1. [[Sirwe]], 95-96, r. 1-3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[P. Cihanî]]. Lêkolînewe. Qalibên helbesta kurdî 2. [[Sirwe]], 97-98, r. 6-7&lt;/ref&gt;.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Janrên wêjeyî]]
[[Kategorî:Qalibên helbesta kurdî]]
[[Kategorî:Wêjeya farisî]]</text>
      <sha1>dppo777y37xadzkge9ny9y0lujmhtsy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Wêjeya zarok û ciwanan</title>
    <ns>14</ns>
    <id>139949</id>
    <revision>
      <id>2086735</id>
      <parentid>1923764</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:56:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="d5ehktyvdo0693mw60gpxsniogjy2lo" xml:space="preserve">[[Kategorî:Janrên wêjeyî]]
[[Kategorî:Wêje li gorî janran]]</text>
      <sha1>d5ehktyvdo0693mw60gpxsniogjy2lo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Janrên wêjeyî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>139951</id>
    <revision>
      <id>2086723</id>
      <parentid>1640833</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:48:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98" sha1="pr6okahtj6hm89vs8r0qfsyj93s8qg9" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê|Literary genres}}

[[Kategorî:Janr li gorî medyayan]]
[[Kategorî:Wêje]]</text>
      <sha1>pr6okahtj6hm89vs8r0qfsyj93s8qg9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086724</id>
      <parentid>2086723</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:51:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Cureyê wêjeyî]] weke [[Kategorî:Janrên wêjeyî]] guhart</comment>
      <origin>2086723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98" sha1="pr6okahtj6hm89vs8r0qfsyj93s8qg9" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê|Literary genres}}

[[Kategorî:Janr li gorî medyayan]]
[[Kategorî:Wêje]]</text>
      <sha1>pr6okahtj6hm89vs8r0qfsyj93s8qg9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Dragon Ball</title>
    <ns>14</ns>
    <id>202803</id>
    <revision>
      <id>2086658</id>
      <parentid>2083024</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T12:43:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125" sha1="4tydmhoysv3v6llnzh4a6evf41nho33" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê|Dragon Ball}}

[[Kategorî:Akira Toriyama]]
[[Kategorî:Mîtolojiya çînî di anîme û mangayan de]]</text>
      <sha1>4tydmhoysv3v6llnzh4a6evf41nho33</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Homêros</title>
    <ns>14</ns>
    <id>255060</id>
    <revision>
      <id>2086799</id>
      <parentid>1694554</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:36:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74" sha1="m1kd065wt8egxibw2xg7nkpdkxfo2kp" xml:space="preserve">{{standard-kat}}
[[Kategorî:Helbestvanên yewnan ên sedsala 8an a b.z.]]</text>
      <sha1>m1kd065wt8egxibw2xg7nkpdkxfo2kp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086802</id>
      <parentid>2086799</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:40:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86" sha1="d3jyumyy7a7z5uxwsfi0wts31ftjh1m" xml:space="preserve">{{standard-kat}}
[[Kategorî:
​Kategorî:Helbestvanên yewnan ên sedsala 8an b.z.]]</text>
      <sha1>d3jyumyy7a7z5uxwsfi0wts31ftjh1m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086803</id>
      <parentid>2086802</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:40:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73" sha1="emeg3jewc2mo0kc6u99x15znc2dqrbj" xml:space="preserve">{{standard-kat}}

[[Kategorî:Helbestvanên yewnan ên sedsala 8an b.z.]]</text>
      <sha1>emeg3jewc2mo0kc6u99x15znc2dqrbj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Hêsîodos</title>
    <ns>14</ns>
    <id>256042</id>
    <revision>
      <id>2086815</id>
      <parentid>1923129</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:52:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116" sha1="2irqu6xdkpdoh0zmbl3trhisxc976j5" xml:space="preserve">{{standard-kat}}

[[Kategorî:Helbestvanên yewnan ên sedsala 8an b.z.]]
[[Kategorî:Jidayikbûn sedsala 8an b.z.]]</text>
      <sha1>2irqu6xdkpdoh0zmbl3trhisxc976j5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Rastîparêzî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>258630</id>
    <revision>
      <id>2086732</id>
      <parentid>1807217</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:54:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="152" sha1="0jmkmnwkukyl7whb09q1vt1xrjsedwk" xml:space="preserve">{{standard-kat}}

[[Kategorî:Janrên wêjeyî]]
[[Kategorî:Tevgerên wêjeyî]]
[[Kategorî:Wêjeya sedsala 19an]]
[[Kategorî:Wêje li gorî janran]]</text>
      <sha1>0jmkmnwkukyl7whb09q1vt1xrjsedwk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Wêje li gorî janran</title>
    <ns>14</ns>
    <id>260173</id>
    <revision>
      <id>2086734</id>
      <parentid>1752892</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:55:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="147" sha1="tw44ixglanx25j7rjyxi1ea6ag8xu30" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Berhem li gorî janran]]
[[Kategorî:Janrên wêjeyî]]
[[Kategorî:Kategoriyên sereke]]
[[Kategorî:Wêje]]</text>
      <sha1>tw44ixglanx25j7rjyxi1ea6ag8xu30</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Janrên wêjeyî li gorî welatan</title>
    <ns>14</ns>
    <id>269880</id>
    <revision>
      <id>2086730</id>
      <parentid>1807147</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:53:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="163" sha1="38scix7sy1fwnqcwwivbvhb9zqqwi4i" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Janrên wêjeyî]]
[[Kategorî:Kategoriyên sereke]]
[[Kategorî:Wêje li gorî janran]]
[[Kategorî:Wêje li gorî welatan]]</text>
      <sha1>38scix7sy1fwnqcwwivbvhb9zqqwi4i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Pirtûkên li ser ajalan</title>
    <ns>14</ns>
    <id>285237</id>
    <revision>
      <id>2086745</id>
      <parentid>2037129</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T16:24:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90" sha1="hoznjgdz74im8kzquxb0kuj8il6nqqa" xml:space="preserve">[[Kategorî:Pirtûk li gorî mijaran|ajal]]
[[Kategorî:Wêjeya ajalan li gorî medyayan]]</text>
      <sha1>hoznjgdz74im8kzquxb0kuj8il6nqqa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Janrên wêjeyî</title>
    <ns>15</ns>
    <id>302573</id>
    <revision>
      <id>2086726</id>
      <parentid>1908869</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:51:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Cureyê wêjeyî]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Janrên wêjeyî]] guhart</comment>
      <origin>1908869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="dx2nr70md6i6auy4btvqafyreih5g9h" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Edebiyat}}
}}</text>
      <sha1>dx2nr70md6i6auy4btvqafyreih5g9h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Helbestên li ser ajalan</title>
    <ns>14</ns>
    <id>306462</id>
    <revision>
      <id>2086754</id>
      <parentid>1956787</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T16:31:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="kzdd6zd9vlidpj02dq1unjsvdoe8iog" xml:space="preserve">[[Kategorî:Helbest li gorî mijaran]]
[[Kategorî:Wêjeya ajalan li gorî medyayan]]</text>
      <sha1>kzdd6zd9vlidpj02dq1unjsvdoe8iog</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pirtûka wêneyî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>320289</id>
    <revision>
      <id>2086836</id>
      <parentid>2086502</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T19:52:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2086836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9902" sha1="3yxr6p2fkpj6ib0peef0p6q1zrv15ua" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Sêwî|tarîx=tebax 2026}}
'''Pirtûka wêneyî'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}&lt;/ref&gt; an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin.

Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi boyaxên rûnî, akrîlî an jî boyaxên avî, herwiha bi pênûsa zirîçî.Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin.

Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, „''[[Struwwelpeter]]''“ (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], „''Tintin-Lutin''“ (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û „''[[The Tale of Peter Rabbit]]''“ (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, „''Make Way for Ducklings''“ ya [[Robert McCloskey]], ,, ''The Cat in the Hat'' “ ya [[Dr. Seuss]] û „''[[Where the Wild Things Are]]'' “ ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (di sala 1938an de damezrandî) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn. Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene.

== Komên armancê ==

Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin.

== Janr ==
Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin.

== Perwerdeya pirtûkên wêneyî ==
​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin.

== Dîrok ==

=== Pirtûkên nîgarkirî yên pêşîn ===
[[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a nîgarkirî ya 1658an'']]

Pirtûkên nîgarkirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin.

''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên nîgarkirî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye.

''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin nîgarkirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên nîgarkêşên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê nîgarkêşên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin nîgarkirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan.

[[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]]

​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên nîgarkêşên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn.

[[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate nîgarkirin]]

Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi navê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|12 pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, di nav yên din de ji aliyê [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin nîgarkirin.

Li DYA'yê, çîrokên nîgarkirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku nîgarên wan pir caran bêyî navê îlûstrator bûn.

​

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]]
[[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]]
[[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]]</text>
      <sha1>3yxr6p2fkpj6ib0peef0p6q1zrv15ua</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086837</id>
      <parentid>2086836</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T19:53:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2086837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9910" sha1="9kmtavh8g28s879oztpcpv8tvdg92pi" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Sêwî|tarîx=tebax 2026}}
'''Pirtûka wêneyî'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}&lt;/ref&gt; an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin.

Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi boyaxên rûnî, akrîlî an jî boyaxên avî, herwiha bi pênûsa zirîçî.Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin.

Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, „''[[Struwwelpeter]]''“ (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], „''Tintin-Lutin''“ (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û „''[[The Tale of Peter Rabbit]]''“ (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, „''Make Way for Ducklings''“ ya [[Robert McCloskey]], ,, ''The Cat in the Hat'' “ ya [[Dr. Seuss]] û „''[[Where the Wild Things Are]]'' “ ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (di sala 1938an de damezrandî) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn. Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene.

== Komên armancê ==

Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin.

== Janr ==
Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin.

== Perwerdeya pirtûkên wêneyî ==
​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin.

== Dîrok ==

=== Pirtûkên nîgarkirî yên pêşîn ===
[[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a nîgarkirî ya 1658an'']]

Pirtûkên nîgarkirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin.

''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên nîgarkirî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye.

''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin nîgarkirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên nîgarkêşên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê nîgarkêşên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin nîgarkirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan.

[[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]]

​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên nîgarkêşên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn.

[[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate nîgarkirin]]

Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi navê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|12 pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, di nav yên din de ji aliyê [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin nîgarkirin.

Li DYA'yê, çîrokên nîgarkirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên
 wan pir caran bêyî navê îlûstrator bûn.

​

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]]
[[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]]
[[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]]</text>
      <sha1>9kmtavh8g28s879oztpcpv8tvdg92pi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086838</id>
      <parentid>2086837</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T19:53:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Pirtûkên nîgarkirî yên pêşîn */</comment>
      <origin>2086838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9909" sha1="7alir95hon5dpe70kj3cyko7fun5niu" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Sêwî|tarîx=tebax 2026}}
'''Pirtûka wêneyî'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}&lt;/ref&gt; an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin.

Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi boyaxên rûnî, akrîlî an jî boyaxên avî, herwiha bi pênûsa zirîçî.Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin.

Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, „''[[Struwwelpeter]]''“ (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], „''Tintin-Lutin''“ (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û „''[[The Tale of Peter Rabbit]]''“ (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, „''Make Way for Ducklings''“ ya [[Robert McCloskey]], ,, ''The Cat in the Hat'' “ ya [[Dr. Seuss]] û „''[[Where the Wild Things Are]]'' “ ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (di sala 1938an de damezrandî) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn. Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene.

== Komên armancê ==

Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin.

== Janr ==
Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin.

== Perwerdeya pirtûkên wêneyî ==
​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin.

== Dîrok ==

=== Pirtûkên nîgarkirî yên pêşîn ===
[[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a nîgarkirî ya 1658an'']]

Pirtûkên nîgarkirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin.

''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên nîgarkirî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye.

''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin nîgarkirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên nîgarkêşên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê nîgarkêşên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin nîgarkirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan.

[[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]]

​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên nîgarkêşên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn.

[[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate nîgarkirin]]

Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi navê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|12 pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, di nav yên din de ji aliyê [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin nîgarkirin.

Li DYA'yê, çîrokên nîgarkirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê,ku îlûstrasyonên
 wan pir caran bêyî navê îlûstrator bûn.

​

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]]
[[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]]
[[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]]</text>
      <sha1>7alir95hon5dpe70kj3cyko7fun5niu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086839</id>
      <parentid>2086838</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T19:54:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Pirtûkên nîgarkirî yên pêşîn */</comment>
      <origin>2086839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9908" sha1="jhsneudwzw3em75fnmns1tdyk954r12" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Sêwî|tarîx=tebax 2026}}
'''Pirtûka wêneyî'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}&lt;/ref&gt; an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin.

Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi boyaxên rûnî, akrîlî an jî boyaxên avî, herwiha bi pênûsa zirîçî.Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin.

Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, „''[[Struwwelpeter]]''“ (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], „''Tintin-Lutin''“ (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û „''[[The Tale of Peter Rabbit]]''“ (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, „''Make Way for Ducklings''“ ya [[Robert McCloskey]], ,, ''The Cat in the Hat'' “ ya [[Dr. Seuss]] û „''[[Where the Wild Things Are]]'' “ ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (di sala 1938an de damezrandî) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn. Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene.

== Komên armancê ==

Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin.

== Janr ==
Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin.

== Perwerdeya pirtûkên wêneyî ==
​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin.

== Dîrok ==

=== Pirtûkên nîgarkirî yên pêşîn ===
[[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a nîgarkirî ya 1658an'']]

Pirtûkên nîgarkirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin.

''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên nîgarkirî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye.

''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin nîgarkirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên nîgarkêşên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê nîgarkêşên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin nîgarkirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan.

[[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]]

​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên nîgarkêşên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn.

[[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate nîgarkirin]]

Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi navê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|12 pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, di nav yên din de ji aliyê [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin nîgarkirin.

Li DYA'yê, çîrokên nîgarkirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê,ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstrator bûn.

​

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]]
[[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]]
[[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]]</text>
      <sha1>jhsneudwzw3em75fnmns1tdyk954r12</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086840</id>
      <parentid>2086839</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T19:59:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Pirtûkên nîgarkirî yên pêşîn */</comment>
      <origin>2086840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9909" sha1="045q4bkp4nq9vtfhu0mg3momkbmbl0i" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Sêwî|tarîx=tebax 2026}}
'''Pirtûka wêneyî'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}&lt;/ref&gt; an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin.

Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi boyaxên rûnî, akrîlî an jî boyaxên avî, herwiha bi pênûsa zirîçî.Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin.

Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, „''[[Struwwelpeter]]''“ (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], „''Tintin-Lutin''“ (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û „''[[The Tale of Peter Rabbit]]''“ (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, „''Make Way for Ducklings''“ ya [[Robert McCloskey]], ,, ''The Cat in the Hat'' “ ya [[Dr. Seuss]] û „''[[Where the Wild Things Are]]'' “ ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (di sala 1938an de damezrandî) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn. Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene.

== Komên armancê ==

Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin.

== Janr ==
Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin.

== Perwerdeya pirtûkên wêneyî ==
​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin.

== Dîrok ==

=== Pirtûkên nîgarkirî yên pêşîn ===
[[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a nîgarkirî ya 1658an'']]

Pirtûkên nîgarkirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin.

''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên nîgarkirî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye.

''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin nîgarkirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên nîgarkêşên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê nîgarkêşên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin nîgarkirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan.

[[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]]

​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên nîgarkêşên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn.

[[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate nîgarkirin]]

Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi navê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|12 pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, di nav yên din de ji aliyê [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin nîgarkirin.

Li DYA'yê, çîrokên nîgarkirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn.“

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]]
[[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]]
[[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]]</text>
      <sha1>045q4bkp4nq9vtfhu0mg3momkbmbl0i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086841</id>
      <parentid>2086840</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T19:59:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Pirtûkên nîgarkirî yên pêşîn */</comment>
      <origin>2086841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9906" sha1="gbc3d0oim044md7t4q2k3l4ogfz5apq" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Sêwî|tarîx=tebax 2026}}
'''Pirtûka wêneyî'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}&lt;/ref&gt; an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin.

Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi boyaxên rûnî, akrîlî an jî boyaxên avî, herwiha bi pênûsa zirîçî.Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin.

Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, „''[[Struwwelpeter]]''“ (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], „''Tintin-Lutin''“ (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û „''[[The Tale of Peter Rabbit]]''“ (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, „''Make Way for Ducklings''“ ya [[Robert McCloskey]], ,, ''The Cat in the Hat'' “ ya [[Dr. Seuss]] û „''[[Where the Wild Things Are]]'' “ ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (di sala 1938an de damezrandî) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn. Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene.

== Komên armancê ==

Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin.

== Janr ==
Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin.

== Perwerdeya pirtûkên wêneyî ==
​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin.

== Dîrok ==

=== Pirtûkên nîgarkirî yên pêşîn ===
[[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a nîgarkirî ya 1658an'']]

Pirtûkên nîgarkirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin.

''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên nîgarkirî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye.

''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin nîgarkirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên nîgarkêşên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê nîgarkêşên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin nîgarkirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan.

[[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]]

​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên nîgarkêşên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn.

[[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate nîgarkirin]]

Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi navê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|12 pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, di nav yên din de ji aliyê [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin nîgarkirin.

Li DYA'yê, çîrokên nîgarkirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]]
[[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]]
[[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]]</text>
      <sha1>gbc3d0oim044md7t4q2k3l4ogfz5apq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086843</id>
      <parentid>2086841</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T20:06:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Pirtûkên nîgarkirî yên pêşîn */</comment>
      <origin>2086843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10101" sha1="163u1igc629htnb07ylulr9amajmysh" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Sêwî|tarîx=tebax 2026}}
'''Pirtûka wêneyî'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}&lt;/ref&gt; an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin.

Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi boyaxên rûnî, akrîlî an jî boyaxên avî, herwiha bi pênûsa zirîçî.Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin.

Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, „''[[Struwwelpeter]]''“ (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], „''Tintin-Lutin''“ (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û „''[[The Tale of Peter Rabbit]]''“ (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, „''Make Way for Ducklings''“ ya [[Robert McCloskey]], ,, ''The Cat in the Hat'' “ ya [[Dr. Seuss]] û „''[[Where the Wild Things Are]]'' “ ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (di sala 1938an de damezrandî) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn. Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene.

== Komên armancê ==

Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin.

== Janr ==
Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin.

== Perwerdeya pirtûkên wêneyî ==
​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin.

== Dîrok ==

=== Pirtûkên nîgarkirî yên pêşîn ===
[[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a nîgarkirî ya 1658an'']]

Pirtûkên nîgarkirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin.

''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên nîgarkirî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye.

''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin nîgarkirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên nîgarkêşên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê nîgarkêşên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin nîgarkirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan.

[[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]]

​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên nîgarkêşên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn.

[[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate nîgarkirin]]

Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi navê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|12 pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, di nav yên din de ji aliyê [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin nîgarkirin.

Li DYA'yê, çîrokên nîgarkirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn.

Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]]
[[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]]
[[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]]</text>
      <sha1>163u1igc629htnb07ylulr9amajmysh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Janrên honaka zanistî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>322757</id>
    <revision>
      <id>2086729</id>
      <parentid>2058538</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:52:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="twf62vgag3cy4jseokaj10rlpse1gza" xml:space="preserve">[[Kategorî:Janrên wêjeyî]]
[[Kategorî:Honaka zanistî| ]]
[[Kategorî:Jêrjanr]]</text>
      <sha1>twf62vgag3cy4jseokaj10rlpse1gza</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Naruto</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329183</id>
    <revision>
      <id>2086642</id>
      <parentid>2083939</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T12:04:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2086642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6850" sha1="hn2dl2pvadaxhnzx7v9jlzwrzq5verq" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Naruto''' (bi japonî: ナルト) [[manga]] ya [[japonî]] ye ku ji aliyê [[Masashi Kishimoto]] ve hatiye nivîsandin û wênekêşîkirin. Çîrok li ser [[ninja]]yek ciwan bi navê Naruto Uzumaki ye, ku hewl dide rêz û pejirandina heval û niştecihên gundê xwe bistîne. Herwiha xewn dibîne ku bigihîje pileya herî bilind a gundê xwe, ku navê wê Hokage ye. Çîrok di du beşan de hatî dabeşkirin: beşa yekem li ser jiyana Naruto ya di temenê zarokatiya dawî de ye, û beşa duyem li ser jiyana wî ya ciwaniyê ye. Kishimoto çîrok li ser bingeha mangayeke din a xwe ya ku di sala 1995an de belav kiribû ava kir, û ev kar bû sedem ku sala paşîn di xelata manga ya Shueisha de were rûmetkirin.

Kovara [[Shōnen Jump]] di sala 1999an de dest bi belavkirina Naruto kir û heta sala 2014an bi awayê heftane berdewam kir. Hemû çîrok di 72 cildên tankōbon de hat çapkirin. Di sala 2002an de [[Studio Pierrot]] ligel [[Aniplex]] dest bi çêkirina [[anime]]ya yekem ya Naruto kir; ev rêzefîlm di sala 2007an de piştî 220 beşan bi dawî bû. Di navbera salên 2005 û 2009an de jî ji aliyê [[Cartoon Network]] ve bi [[îngilîzî]] hate dublekirin. Animeya duyem, ku berdewamkirina beşa yekem e û bi navê [[Naruto: Shippūden]] tê zanîn, di sala 2007an de li [[Japonya]]yê dest pê kir û piştî 500 beşan di sala 2017an de bi dawî bû. Dublaja îngilîzî ya Shippūden di navbera 2009 û 2011ê de li ser [[Disney XD]] hate weşandin, lê di kanûna duyem a 2014an de Cartoon Network mafê weşanê vegerand û li bloka [[Toonami]] weşand. Studio Pierrot ji bo Naruto 11 fîlm û 11 OVA çêkirine. Herwiha gelek berhemên têkildarî Naruto, wek kartên lîstikê, lîstikên vîdyoyî û romanên kurt jî hatine çêkirin.

[[Viz Media]] mafê belavkirina manga û animeya Naruto li [[Amerîkaya Bakur]] wergirtiye. Animeya Naruto di sala 2005an de li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], di 2006an de li [[Keyaniya Yekbûyî]] û di 2007an de li [[Awistralya]]yê hate weşandin. Li [[Rojhilata Navîn]], Navenda Zuhra 130 beşên destpêkê yên rêzefîlmê bi [[erebî]] duble kirin û li ser kanalan [[Spacetoon]] û [[Space Power]] weşandin. Ev weşan heta sala 2012an berdewam bû, lê şerê navxweyî yê Sûriyeyê û krîza aborî bûn sedema rawestandina wê.

Çîroka Naruto Uzumaki bi riya kurê wî Boruto Uzumaki berdewam dike di mangaya [[Boruto: Naruto Next Generations]] de. Di vê çîrokê de Boruto dixwaze rêya xwe ya taybet a ninja bibe û ne tenê di bin siya bavê xwe de bimîne.

Naruto sêyem manga ya herî zêde firotiye di dîrokê de ye, piştî [[One Piece]] û [[Dragon Ball]], bi zêdeyî 235 milyon kopiyan li cîhanê hatine firotin. Ew yek ji manga herî serkeftî yên Viz Media ye. Wergerên îngilîzî yên wê gelek caran di lîsteyên firotina herî zêde yên [[The New York Times]] û [[USA Today]] de derketine. Cilda heftem di sala 2006an de xelata [[Quill Award]] jî wergirtiye.

Rexnegir gelek aliyên mangayê pesn didin, ji wan avakirina karakteran, dîmenên şer ên balkêş û çîrokeke zexm û balkêş. Lê hin rexnegiran dibêjin ku gelek dîmenên şerê rêça çîrokê hinekî hêdî dikin. Gelek rexnegiran bawer dikin ku mijara bingehîn ya Naruto mezinbûn û gihîştina pêgihîştinê ye. Herwiha bandora mitolojiya japonî û ramana [[Konfuçyûs]]îzmê li ser çîrokê jî diyar e.

== Çîrok ==
'''Beşê yekem'''

Roviyekî efsanewî ya bi neh dûvikan ku navê wî Kurama ye, êrîşî Konoha, gundê ku di Welatê Agirê de wekî gundê veşartî yê pelan tê nasîn, dike. Ev gund yek ji pênc welatên mezin ên Shinobiyan di Cîhana Nînjayan de ye. Ji bo bersivdanê, serokê gundê Pelan, Hokageya Çaremîn Minato Namikaze, jiyana xwe feda dike û rovî li du beşan dabeş dike. Paşê yek ji wan parçeyan di nav xwe de û parçeya din di laşê kurê xwe yê nûzayî, Naruto Uzumaki, de mohr dike. Bi vî awayî Naruto dibe mêvandarek (jinchūriki) a wê heywanê.

Hokageya sêyemîn, Hiruzen Sarutobi, ji teqawidbûnê vedigere da ku careke din bibe serokê Konoha. Naruto ji aliyê gelek gundiyên Konohayê ve tê bêhurmetkirin û dûr xistin, ji ber ku ew mêvandarê cinê Neh Dûvik e. Ji ber biryara Hiruzen Sarutobi ku qadaxe dikir ku kes behsa van bûyeran bike, Naruto heta diwanzdeh salan ti agahiyek li ser buyerê nizanibû. Dema ku Mizuki, ninjaekî xiyanetkar, rastiyê ji wî re dibêje, Naruto yekem car fêm dike ku çi di nav wî de hatiye mohrkirin. Piştî ku Naruto di şer de Mizuki têk dibe, ew rêz û baweriya mamosteyê xwe Iruka Umino bi dest dixe.

Piştî demek kin, Naruto dibe ninjayek û tevlî Sasuke Uchiha û Sakura Haruno Tîma 7 ava dike. Rêberiya tîmê ji aliyê Kakashi Hatake ve, ku ninjayekî ezmûndar û mamoste ye, tê kirin. Wekî hemû tîmên ninja yên gundan, Tîma 7 jî erkên ku ji aliyê gundiyan ve têne daxwazkirin pêk tîne. Ev erkan ji karên rojane û alîkariya mirovên sivîl bigire heta parastina kesan wekî zêrevan.

Piştî ku çend erk û wezîfeyan bi cih tînin, ku yek ji wan li “Welatê Pêlan” pêk tê, Kakashî destûrê dide Tîma Heftê ku beşdarî ezmûna ninja ya ku bi navê “Ezmûna Chûnîn” tê naskirin bikin, da ku pileya wan bilind bibe û bikaribin erk û daxwazên zehmettir bi cih bînin. Di dema van ezmûnan de, sûcdarekî mezin bi navê Oroçimaru êrîşî Konoha dike. Hokageya sêyemîn jiyana xwe feda dike da ku Orochimaru nema karibe jutsu bi kar bîne. Jîraya (yek ji sê ninjayên efsaneyî) ji bo ku bibe Hokageya Pêncemîn tê hilbijartin, lê ew qebûl nake û hevala xwe ya kevn Tsunade pêşniyar dike. Naruto û Jîraya ji Konoha derdikevin da ku li Tsunade bigerin.

Di dema lêgerîna Tsunade de tê eşkerekirin ku Orochimaru dixwaze Sasuke perwerde bike, ji ber mîrata wî ya genetîkî ya bihêz (Sharingan). Piştî ku Sasuke hewl dide birayê xwe yê mezin, Itachi Uchiha, bikuje û di vê hewlê de sernekeve, ew berê xwe dide Orochimaru. Itachi berê hatibû Konoha da ku Naruto birevîne. Sasuke hêvî dike ku bi alîkariya Orochimaru hêza ku ji bo kuştina Itachi pêwîst e bi dest bixe.

Çîrok veguhêzekegirîng distîne dema ku Sasuke ji gund derdikeve. Tsunade komek ninja, ku Naruto jî di nav de ye, dişîne da ku Sasuke vegerînin. Lê Naruto nikare ne bi axaftinê û ne jî bi hêzê Sasuke razî bike ku vegere Konoha. Naruto û Sakura hêviya xwe ji bo Sasuke nabirin. Ji bo ku xwe ji bo rûberûbûna din bi Sasuke re amade bike, Naruto ji Konoha derdikeve da ku di bin perwerdehiya Jiraiya de rahênanên xwe bidomîne, di heman demê de Sakura dibe şagirtê Tsunade.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Mangayên 1999an]]
[[Kategorî:Mîtolojiya japonî di anîme û mangayan de]]</text>
      <sha1>hn2dl2pvadaxhnzx7v9jlzwrzq5verq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086662</id>
      <parentid>2086642</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T12:49:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2086662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6909" sha1="pixaifzfgfom54gzmkd1a1v63epkqsx" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Naruto''' (bi japonî: ナルト) [[manga]] ya [[japonî]] ye ku ji aliyê [[Masashi Kishimoto]] ve hatiye nivîsandin û wênekêşîkirin. Çîrok li ser [[ninja]]yek ciwan bi navê Naruto Uzumaki ye, ku hewl dide rêz û pejirandina heval û niştecihên gundê xwe bistîne. Herwiha xewn dibîne ku bigihîje pileya herî bilind a gundê xwe, ku navê wê Hokage ye. Çîrok di du beşan de hatî dabeşkirin: beşa yekem li ser jiyana Naruto ya di temenê zarokatiya dawî de ye, û beşa duyem li ser jiyana wî ya ciwaniyê ye. Kishimoto çîrok li ser bingeha mangayeke din a xwe ya ku di sala 1995an de belav kiribû ava kir, û ev kar bû sedem ku sala paşîn di xelata manga ya Shueisha de were rûmetkirin.

Kovara [[Shōnen Jump]] di sala 1999an de dest bi belavkirina Naruto kir û heta sala 2014an bi awayê heftane berdewam kir. Hemû çîrok di 72 cildên tankōbon de hat çapkirin. Di sala 2002an de [[Studio Pierrot]] ligel [[Aniplex]] dest bi çêkirina [[anime]]ya yekem ya Naruto kir; ev rêzefîlm di sala 2007an de piştî 220 beşan bi dawî bû. Di navbera salên 2005 û 2009an de jî ji aliyê [[Cartoon Network]] ve bi [[îngilîzî]] hate dublekirin. Animeya duyem, ku berdewamkirina beşa yekem e û bi navê [[Naruto: Shippūden]] tê zanîn, di sala 2007an de li [[Japonya]]yê dest pê kir û piştî 500 beşan di sala 2017an de bi dawî bû. Dublaja îngilîzî ya Shippūden di navbera 2009 û 2011ê de li ser [[Disney XD]] hate weşandin, lê di kanûna duyem a 2014an de Cartoon Network mafê weşanê vegerand û li bloka [[Toonami]] weşand. Studio Pierrot ji bo Naruto 11 fîlm û 11 OVA çêkirine. Herwiha gelek berhemên têkildarî Naruto, wek kartên lîstikê, lîstikên vîdyoyî û romanên kurt jî hatine çêkirin.

[[Viz Media]] mafê belavkirina manga û animeya Naruto li [[Amerîkaya Bakur]] wergirtiye. Animeya Naruto di sala 2005an de li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], di 2006an de li [[Keyaniya Yekbûyî]] û di 2007an de li [[Awistralya]]yê hate weşandin. Li [[Rojhilata Navîn]], Navenda Zuhra 130 beşên destpêkê yên rêzefîlmê bi [[erebî]] duble kirin û li ser kanalan [[Spacetoon]] û [[Space Power]] weşandin. Ev weşan heta sala 2012an berdewam bû, lê şerê navxweyî yê Sûriyeyê û krîza aborî bûn sedema rawestandina wê.

Çîroka Naruto Uzumaki bi riya kurê wî Boruto Uzumaki berdewam dike di mangaya [[Boruto: Naruto Next Generations]] de. Di vê çîrokê de Boruto dixwaze rêya xwe ya taybet a ninja bibe û ne tenê di bin siya bavê xwe de bimîne.

Naruto sêyem manga ya herî zêde firotiye di dîrokê de ye, piştî [[One Piece]] û [[Dragon Ball]], bi zêdeyî 235 milyon kopiyan li cîhanê hatine firotin. Ew yek ji manga herî serkeftî yên Viz Media ye. Wergerên îngilîzî yên wê gelek caran di lîsteyên firotina herî zêde yên [[The New York Times]] û [[USA Today]] de derketine. Cilda heftem di sala 2006an de xelata [[Quill Award]] jî wergirtiye.

Rexnegir gelek aliyên mangayê pesn didin, ji wan avakirina karakteran, dîmenên şer ên balkêş û çîrokeke zexm û balkêş. Lê hin rexnegiran dibêjin ku gelek dîmenên şerê rêça çîrokê hinekî hêdî dikin. Gelek rexnegiran bawer dikin ku mijara bingehîn ya Naruto mezinbûn û gihîştina pêgihîştinê ye. Herwiha bandora mitolojiya japonî û ramana [[Konfuçyûs]]îzmê li ser çîrokê jî diyar e.

== Çîrok ==
'''Beşê yekem'''

Roviyekî efsanewî ya bi neh dûvikan ku navê wî Kurama ye, êrîşî Konoha, gundê ku di Welatê Agirê de wekî gundê veşartî yê pelan tê nasîn, dike. Ev gund yek ji pênc welatên mezin ên Shinobiyan di Cîhana Nînjayan de ye. Ji bo bersivdanê, serokê gundê Pelan, Hokageya Çaremîn Minato Namikaze, jiyana xwe feda dike û rovî li du beşan dabeş dike. Paşê yek ji wan parçeyan di nav xwe de û parçeya din di laşê kurê xwe yê nûzayî, Naruto Uzumaki, de mohr dike. Bi vî awayî Naruto dibe mêvandarek (jinchūriki) a wê heywanê.

Hokageya sêyemîn, Hiruzen Sarutobi, ji teqawidbûnê vedigere da ku careke din bibe serokê Konoha. Naruto ji aliyê gelek gundiyên Konohayê ve tê bêhurmetkirin û dûr xistin, ji ber ku ew mêvandarê cinê Neh Dûvik e. Ji ber biryara Hiruzen Sarutobi ku qadaxe dikir ku kes behsa van bûyeran bike, Naruto heta diwanzdeh salan ti agahiyek li ser buyerê nizanibû. Dema ku Mizuki, ninjaekî xiyanetkar, rastiyê ji wî re dibêje, Naruto yekem car fêm dike ku çi di nav wî de hatiye mohrkirin. Piştî ku Naruto di şer de Mizuki têk dibe, ew rêz û baweriya mamosteyê xwe Iruka Umino bi dest dixe.

Piştî demek kin, Naruto dibe ninjayek û tevlî Sasuke Uchiha û Sakura Haruno Tîma 7 ava dike. Rêberiya tîmê ji aliyê Kakashi Hatake ve, ku ninjayekî ezmûndar û mamoste ye, tê kirin. Wekî hemû tîmên ninja yên gundan, Tîma 7 jî erkên ku ji aliyê gundiyan ve têne daxwazkirin pêk tîne. Ev erkan ji karên rojane û alîkariya mirovên sivîl bigire heta parastina kesan wekî zêrevan.

Piştî ku çend erk û wezîfeyan bi cih tînin, ku yek ji wan li “Welatê Pêlan” pêk tê, Kakashî destûrê dide Tîma Heftê ku beşdarî ezmûna ninja ya ku bi navê “Ezmûna Chûnîn” tê naskirin bikin, da ku pileya wan bilind bibe û bikaribin erk û daxwazên zehmettir bi cih bînin. Di dema van ezmûnan de, sûcdarekî mezin bi navê Oroçimaru êrîşî Konoha dike. Hokageya sêyemîn jiyana xwe feda dike da ku Orochimaru nema karibe jutsu bi kar bîne. Jîraya (yek ji sê ninjayên efsaneyî) ji bo ku bibe Hokageya Pêncemîn tê hilbijartin, lê ew qebûl nake û hevala xwe ya kevn Tsunade pêşniyar dike. Naruto û Jîraya ji Konoha derdikevin da ku li Tsunade bigerin.

Di dema lêgerîna Tsunade de tê eşkerekirin ku Orochimaru dixwaze Sasuke perwerde bike, ji ber mîrata wî ya genetîkî ya bihêz (Sharingan). Piştî ku Sasuke hewl dide birayê xwe yê mezin, Itachi Uchiha, bikuje û di vê hewlê de sernekeve, ew berê xwe dide Orochimaru. Itachi berê hatibû Konoha da ku Naruto birevîne. Sasuke hêvî dike ku bi alîkariya Orochimaru hêza ku ji bo kuştina Itachi pêwîst e bi dest bixe.

Çîrok veguhêzekegirîng distîne dema ku Sasuke ji gund derdikeve. Tsunade komek ninja, ku Naruto jî di nav de ye, dişîne da ku Sasuke vegerînin. Lê Naruto nikare ne bi axaftinê û ne jî bi hêzê Sasuke razî bike ku vegere Konoha. Naruto û Sakura hêviya xwe ji bo Sasuke nabirin. Ji bo ku xwe ji bo rûberûbûna din bi Sasuke re amade bike, Naruto ji Konoha derdikeve da ku di bin perwerdehiya Jiraiya de rahênanên xwe bidomîne, di heman demê de Sakura dibe şagirtê Tsunade.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Mangayên 1999an]]
[[Kategorî:Mîtolojiya çînî di anîme û mangayan de]]
[[Kategorî:Mîtolojiya japonî di anîme û mangayan de]]</text>
      <sha1>pixaifzfgfom54gzmkd1a1v63epkqsx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Relatîvîteya giştî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329381</id>
    <revision>
      <id>2086685</id>
      <parentid>2085996</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T14:01:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kurê Acemîî/ê navê [[Rêjeyiya giştî]] weke [[Relatîvîteya giştî]] guhart</comment>
      <origin>2085996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5139" sha1="f32jr00n4vj6ixvh24k9o5tx6k87k08" xml:space="preserve">[[Wêne:BBH gravitational lensing of gw150914.webm|thumb|Sîmulasiyoneke komputerî ya bi leza hêdî ya sîstema cot-qulên reş a bi navê GW150914, di saniyeya 0,33 çirkeyan de; ew wext qonaxên dawî yên nêzîkbûna spiralî, hevgirtin û aram-bûna piştî hevgirtinê (ringdown) li xwe digire. Qada stêrkan a li pişt çalên reş bi awayekî berçav tê şêwonguhertin û wisa xuya dike ku dizivire û diçe û tê; ew yek ji ber tesîra tund a [[lenzeya gravîtasyonê]] pêk tê, ji ber ku şûn-wext bi xwe ji ber zivirîna çalên reş tê şêwonguhertin û kişandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.black-holes.org/2016/02/11/gw150914 |sernav=GW1509014: LIGO Detects Gravitational Waves - SXS |malper=www.black-holes.org |roja-gihiştinê=2026-08-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;]]
'''Rêjeyiya giştî''' ku wekî '''teoriya giştî ya relatîvîteyê''' û '''teoriya gravîtasyonê ya Einsteinê''' jî tê zanin, teoriya [[Dîferensal geometrîk|geometrîk]] a [[Rakêş|gravîtasyonê]] ye ku ji hêla [[Albert Einstein]] ve di gulana 1916an de hatiye weşandin û di [[fizîka modern]] de wekî ravekirina pejirandî ya gravîtasyona tiştên makroskopî tê qebûlkirin. [[Teoriya rêjeyiyê|Rêjeyiya]] giştî, rêjeyiya taybet berfireh dike û [[Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê|yasaya gravîtasyona gerdûnî]] ya [[Isaac Newton]] baştir û hûrtir dike; bi wî awayî, ew gravîtasyonê wekî taybetmendiyeke geometrîk a [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] (an jî şûn-wexta çar-alî) rave dike. Bi taybetî, xwarbûna şûn-wextê rasterast bi [[Wize|enerjî]], [[momentûm]] û [[Stres (mekanîk)|stresa]] her tiştê ku li wir heye, tevî [[Made (kîmya)|made]] û [[Radyasyon|radyasyonê]], ve girêdayî ye. Ew têkilî bi rêya [[hevkêşeyên qadê a Einsteinê]] (ku sîstemeke [[Hevkêşeya dîferensiyel|hevkêşeyên dîferensiyel]] ên qismî yên pileya duyê in) tê diyarkirin. [[John Archibald Wheeler]] ew yek bi wî awayî kurt kiriye: &quot;Şûn-wext ji madeyê re dibêje ka çawa tevbigere; made jî ji şûn-wextê re dibêje ka çawa biçe rewşa xwarbûnê.&quot;

Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê ku gravîtasyona gerdûnî di mekanîka klasîk de vedibêje, dikare wekî pêşbîniyek ji rêlatîvîteya giştî ji bo geometriya şûn-wext a nêzîkî aşt li dora belavkirinên girseya sabît were dîtin. Lêbelê, hin pêşbîniyên rêjeyiya giştî ji yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê di [[fizîka klasîk]] de wêdetir in. Ew pêşbîniyên derbasbûna wextê, [[Geometrî|geometriya]] fezayê, tevgera laşan di [[gêrbûna serbest]] de û belavbûna ronahiyê vedihewîne, û [[firehbûna wexta gravîtasyonê]], [[lenzkirina gravîtasyonê]], sorbûna gravîtasyonê ya ronahiyê, [[derengiya wextê Shapiro]], [[Tekaneyên gravîtasyonê|tekane]] û [[Çala Reş|çalên reş]] vedihewîne. Heta niha, gî ceribandinên rêjeyiya giştî bi teoriyê re li hev kirine. Çareseriyên wext-girêdayî yên rêjeyiya giştî dihêle ku em tarîxa gerdûnê derxînin nav rabirdû û pêşerojê û çarçoveya nûjen ji bo [[Gerdûnnasî|kozmolojiyê]] peyda kirine, bi wî rengî bûne sebeba kifşkirina [[Teqîna Mezin]] û tîrêjên [[paşxaneya mîkropêlê yên kozmîk]]. Tevî danasîna hejmarek teoriyên alternatîf, rêjeyiya giştî hîn jî teoriya herî hêsan e ku bi daneyên ceribandinê re lihevhatî ye.

Lêbelê lihevhatina rêjeyiya giştî bi qanûnên [[Mekanîka kuantûmê|fizîka kuantûmê]] re hîn jî pirsgirêk e, ji ber ku tu teoriyek xweser a [[gravîtasyona kuantûmê]] nehatiye dîtin. Hîn nayê zanin ka çawa gravîtasyon dikare bi sê têkiliyên ne-gravîtasyonê re were [[Teoriya her tiştî|yekkirin]]: [[Hevtesîriya bihêz|bihêz]], [[Hevtesîriya lawaz|lawaz]] û [[elektromanyetîzm]].

Di teoriya Einsteinê de tesîrên [[Stêrfizîk|stêrkfizîkî]] hene, di nav de pêşbîniya [[Çala Reş|çalên reş]], herêmên şûnê ku tê de şûn û wext bi awayekî hatine xirab kirin ku tiştek, heta [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] jî, nikare ji wan bireve. Çalên reş rewşa dawîn a [[Stêr|stêrkên mezin]] in. Îdiyakirina [[mîkrokuazar]] û [[navokên galaktîk ên aktîv]] wekî [[çalên reş ên stêrkî]] û [[çalên reş ên supermasîv]] têne hesibandin. Ew herwiha [[lenzkirina gravîtasyonê]] pêşbînî dike ku tê de xwarbûna ronahiyê dibe sebeba resimên xirab û pirjimar ên eynî diyardeya astronomîkî ya dûr. Pêşbîniyên din hebûna [[pêlên gravîtasyonê]] vedihewîne ku rasterast ji hêla hevkariya fizîkê [[LIGO]] û çavdêrgehên din ve hatine dîtin. Wekî din, rêjeyiya giştî bingeha modelên [[Fizîkên kozmolojiyê|kozmolojîk]] ên [[Berfirehbûba gerdûnê|gerdûnek berfireh]] peyda kiriye.

Rêjeyiya giştî ku bi berfirehî wekî teoriyeke xwedî ''bedewiyeke matematîkî'' ya awarte tê naskirin, gelek caran wekî ya herî bedew di nav gî teoriyên fizîkî yên heyî de hatiye pênasekirin.{{Sfn|Laundau &amp; Lifshitz|1975|p=228}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Fizîk]]
[[Kategorî:Albert Einstein]]
[[Kategorî:Felsefeya zanistê]]</text>
      <sha1>f32jr00n4vj6ixvh24k9o5tx6k87k08</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086687</id>
      <parentid>2086685</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T14:03:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5140" sha1="hkrpv6byiixu5fzevwnlcepqp302vi1" xml:space="preserve">[[Wêne:BBH gravitational lensing of gw150914.webm|thumb|Sîmulasiyoneke komputerî ya bi leza hêdî ya sîstema cot-qulên reş a bi navê GW150914, di saniyeya 0,33 çirkeyan de; ew wext qonaxên dawî yên nêzîkbûna spiralî, hevgirtin û aram-bûna piştî hevgirtinê (ringdown) li xwe digire. Qada stêrkan a li pişt çalên reş bi awayekî berçav tê şêwonguhertin û wisa xuya dike ku dizivire û diçe û tê; ew yek ji ber tesîra tund a [[lenzeya gravîtasyonê]] pêk tê, ji ber ku şûn-wext bi xwe ji ber zivirîna çalên reş tê şêwonguhertin û kişandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.black-holes.org/2016/02/11/gw150914 |sernav=GW1509014: LIGO Detects Gravitational Waves - SXS |malper=www.black-holes.org |roja-gihiştinê=2026-08-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;]]
'''Relatîvîteya giştî''' ku wekî '''teoriya giştî ya relatîvîteyê''' û '''teoriya gravîtasyonê ya Einsteinê''' jî tê zanin, teoriya [[Dîferensal geometrîk|geometrîk]] a [[Rakêş|gravîtasyonê]] ye ku ji hêla [[Albert Einstein]] ve di gulana 1916an de hatiye weşandin û di [[fizîka modern]] de wekî ravekirina pejirandî ya gravîtasyona tiştên makroskopî tê qebûlkirin. Relatîvîteya giştî, rêjeyiya taybet berfireh dike û [[Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê|yasaya gravîtasyona gerdûnî]] ya [[Isaac Newton]] baştir û hûrtir dike; bi wî awayî, ew gravîtasyonê wekî taybetmendiyeke geometrîk a [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] (an jî şûn-wexta çar-alî) rave dike. Bi taybetî, xwarbûna şûn-wextê rasterast bi [[Wize|enerjî]], [[momentûm]] û [[Stres (mekanîk)|stresa]] her tiştê ku li wir heye, tevî [[Made (kîmya)|made]] û [[Radyasyon|radyasyonê]], ve girêdayî ye. Ew têkilî bi rêya [[hevkêşeyên qadê a Einsteinê]] (ku sîstemeke [[Hevkêşeya dîferensiyel|hevkêşeyên dîferensiyel]] ên qismî yên pileya duyê in) tê diyarkirin. [[John Archibald Wheeler]] ew yek bi wî awayî kurt kiriye: &quot;Şûn-wext ji madeyê re dibêje ka çawa tevbigere; made jî ji şûn-wextê re dibêje ka çawa biçe rewşa xwarbûnê.&quot;

Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê ku gravîtasyona gerdûnî di mekanîka klasîk de vedibêje, dikare wekî pêşbîniyek ji relatîvîteya giştî ji bo geometriya şûn-wext a nêzîkî aşt li dora belavkirinên girseya sabît were dîtin. Lêbelê, hin pêşbîniyên relatîvîteya giştî ji yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê di [[fizîka klasîk]] de wêdetir in. Ew pêşbîniyên derbasbûna wextê, [[Geometrî|geometriya]] fezayê, tevgera laşan di [[gêrbûna serbest]] de û belavbûna ronahiyê vedihewîne, û [[firehbûna wexta gravîtasyonê]], [[lenzkirina gravîtasyonê]], sorbûna gravîtasyonê ya ronahiyê, [[derengiya wextê Shapiro]], [[Tekaneyên gravîtasyonê|tekane]] û [[Çala Reş|çalên reş]] vedihewîne. Heta niha, gî ceribandinên rêjeyiya giştî bi teoriyê re li hev kirine. Çareseriyên wext-girêdayî yên rêjeyiya giştî dihêle ku em tarîxa gerdûnê derxînin nav rabirdû û pêşerojê û çarçoveya nûjen ji bo [[Gerdûnnasî|kozmolojiyê]] peyda kirine, bi wî rengî bûne sebeba kifşkirina [[Teqîna Mezin]] û tîrêjên [[paşxaneya mîkropêlê yên kozmîk]]. Tevî danasîna hejmarek teoriyên alternatîf, rêjeyiya giştî hîn jî teoriya herî hêsan e ku bi daneyên ceribandinê re lihevhatî ye.

Lêbelê lihevhatina relatîvîteya giştî bi qanûnên [[Mekanîka kuantûmê|fizîka kuantûmê]] re hîn jî pirsgirêk e, ji ber ku tu teoriyek xweser a [[gravîtasyona kuantûmê]] nehatiye dîtin. Hîn nayê zanin ka çawa gravîtasyon dikare bi sê têkiliyên ne-gravîtasyonê re were [[Teoriya her tiştî|yekkirin]]: [[Hevtesîriya bihêz|bihêz]], [[Hevtesîriya lawaz|lawaz]] û [[elektromanyetîzm]].

Di teoriya Einsteinê de tesîrên [[Stêrfizîk|stêrkfizîkî]] hene, di nav de pêşbîniya [[Çala Reş|çalên reş]], herêmên şûnê ku tê de şûn û wext bi awayekî hatine xirab kirin ku tiştek, heta [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] jî, nikare ji wan bireve. Çalên reş rewşa dawîn a [[Stêr|stêrkên mezin]] in. Îdiyakirina [[mîkrokuazar]] û [[navokên galaktîk ên aktîv]] wekî [[çalên reş ên stêrkî]] û [[çalên reş ên supermasîv]] têne hesibandin. Ew herwiha [[lenzkirina gravîtasyonê]] pêşbînî dike ku tê de xwarbûna ronahiyê dibe sebeba resimên xirab û pirjimar ên eynî diyardeya astronomîkî ya dûr. Pêşbîniyên din hebûna [[pêlên gravîtasyonê]] vedihewîne ku rasterast ji hêla hevkariya fizîkê [[LIGO]] û çavdêrgehên din ve hatine dîtin. Wekî din, rêjeyiya giştî bingeha modelên [[Fizîkên kozmolojiyê|kozmolojîk]] ên [[Berfirehbûba gerdûnê|gerdûnek berfireh]] peyda kiriye.

Relatîvîteya giştî ku bi berfirehî wekî teoriyeke xwedî ''bedewiyeke matematîkî'' ya awarte tê naskirin, gelek caran wekî ya herî bedew di nav gî teoriyên fizîkî yên heyî de hatiye pênasekirin.{{Sfn|Laundau &amp; Lifshitz|1975|p=228}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Fizîk]]
[[Kategorî:Albert Einstein]]
[[Kategorî:Felsefeya zanistê]]</text>
      <sha1>hkrpv6byiixu5fzevwnlcepqp302vi1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086688</id>
      <parentid>2086687</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T14:03:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5149" sha1="q8rqae0he2g5xvex8g86gyzzq15vhy3" xml:space="preserve">[[Wêne:BBH gravitational lensing of gw150914.webm|thumb|Sîmulasiyoneke komputerî ya bi leza hêdî ya sîstema cot-qulên reş a bi navê GW150914, di saniyeya 0,33 çirkeyan de; ew wext qonaxên dawî yên nêzîkbûna spiralî, hevgirtin û aram-bûna piştî hevgirtinê (ringdown) li xwe digire. Qada stêrkan a li pişt çalên reş bi awayekî berçav tê şêwonguhertin û wisa xuya dike ku dizivire û diçe û tê; ew yek ji ber tesîra tund a [[lenzeya gravîtasyonê]] pêk tê, ji ber ku şûn-wext bi xwe ji ber zivirîna çalên reş tê şêwonguhertin û kişandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.black-holes.org/2016/02/11/gw150914 |sernav=GW1509014: LIGO Detects Gravitational Waves - SXS |malper=www.black-holes.org |roja-gihiştinê=2026-08-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;]]
'''Relatîvîteya giştî''' ku wekî '''teoriya giştî ya relatîvîteyê''' û '''teoriya gravîtasyonê ya Einsteinê''' jî tê zanin, teoriya [[Dîferensal geometrîk|geometrîk]] a [[Rakêş|gravîtasyonê]] ye ku ji hêla [[Albert Einstein]] ve di gulana 1916an de hatiye weşandin û di [[fizîka modern]] de wekî ravekirina pejirandî ya gravîtasyona tiştên makroskopî tê qebûlkirin. Relatîvîteya giştî, [[relatîvîteya taybet]] berfireh dike û [[Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê|yasaya gravîtasyona gerdûnî]] ya [[Isaac Newton]] baştir û hûrtir dike; bi wî awayî, ew gravîtasyonê wekî taybetmendiyeke geometrîk a [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] (an jî şûn-wexta çar-alî) rave dike. Bi taybetî, xwarbûna şûn-wextê rasterast bi [[Wize|enerjî]], [[momentûm]] û [[Stres (mekanîk)|stresa]] her tiştê ku li wir heye, tevî [[Made (kîmya)|made]] û [[Radyasyon|radyasyonê]], ve girêdayî ye. Ew têkilî bi rêya [[hevkêşeyên qadê a Einsteinê]] (ku sîstemeke [[Hevkêşeya dîferensiyel|hevkêşeyên dîferensiyel]] ên qismî yên pileya duyê in) tê diyarkirin. [[John Archibald Wheeler]] ew yek bi wî awayî kurt kiriye: &quot;Şûn-wext ji madeyê re dibêje ka çawa tevbigere; made jî ji şûn-wextê re dibêje ka çawa biçe rewşa xwarbûnê.&quot;

Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê ku gravîtasyona gerdûnî di mekanîka klasîk de vedibêje, dikare wekî pêşbîniyek ji relatîvîteya giştî ji bo geometriya şûn-wext a nêzîkî aşt li dora belavkirinên girseya sabît were dîtin. Lêbelê, hin pêşbîniyên relatîvîteya giştî ji yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê di [[fizîka klasîk]] de wêdetir in. Ew pêşbîniyên derbasbûna wextê, [[Geometrî|geometriya]] fezayê, tevgera laşan di [[gêrbûna serbest]] de û belavbûna ronahiyê vedihewîne, û [[firehbûna wexta gravîtasyonê]], [[lenzkirina gravîtasyonê]], sorbûna gravîtasyonê ya ronahiyê, [[derengiya wextê Shapiro]], [[Tekaneyên gravîtasyonê|tekane]] û [[Çala Reş|çalên reş]] vedihewîne. Heta niha, gî ceribandinên rêjeyiya giştî bi teoriyê re li hev kirine. Çareseriyên wext-girêdayî yên rêjeyiya giştî dihêle ku em tarîxa gerdûnê derxînin nav rabirdû û pêşerojê û çarçoveya nûjen ji bo [[Gerdûnnasî|kozmolojiyê]] peyda kirine, bi wî rengî bûne sebeba kifşkirina [[Teqîna Mezin]] û tîrêjên [[paşxaneya mîkropêlê yên kozmîk]]. Tevî danasîna hejmarek teoriyên alternatîf, rêjeyiya giştî hîn jî teoriya herî hêsan e ku bi daneyên ceribandinê re lihevhatî ye.

Lêbelê lihevhatina relatîvîteya giştî bi qanûnên [[Mekanîka kuantûmê|fizîka kuantûmê]] re hîn jî pirsgirêk e, ji ber ku tu teoriyek xweser a [[gravîtasyona kuantûmê]] nehatiye dîtin. Hîn nayê zanin ka çawa gravîtasyon dikare bi sê têkiliyên ne-gravîtasyonê re were [[Teoriya her tiştî|yekkirin]]: [[Hevtesîriya bihêz|bihêz]], [[Hevtesîriya lawaz|lawaz]] û [[elektromanyetîzm]].

Di teoriya Einsteinê de tesîrên [[Stêrfizîk|stêrkfizîkî]] hene, di nav de pêşbîniya [[Çala Reş|çalên reş]], herêmên şûnê ku tê de şûn û wext bi awayekî hatine xirab kirin ku tiştek, heta [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] jî, nikare ji wan bireve. Çalên reş rewşa dawîn a [[Stêr|stêrkên mezin]] in. Îdiyakirina [[mîkrokuazar]] û [[navokên galaktîk ên aktîv]] wekî [[çalên reş ên stêrkî]] û [[çalên reş ên supermasîv]] têne hesibandin. Ew herwiha [[lenzkirina gravîtasyonê]] pêşbînî dike ku tê de xwarbûna ronahiyê dibe sebeba resimên xirab û pirjimar ên eynî diyardeya astronomîkî ya dûr. Pêşbîniyên din hebûna [[pêlên gravîtasyonê]] vedihewîne ku rasterast ji hêla hevkariya fizîkê [[LIGO]] û çavdêrgehên din ve hatine dîtin. Wekî din, rêjeyiya giştî bingeha modelên [[Fizîkên kozmolojiyê|kozmolojîk]] ên [[Berfirehbûba gerdûnê|gerdûnek berfireh]] peyda kiriye.

Relatîvîteya giştî ku bi berfirehî wekî teoriyeke xwedî ''bedewiyeke matematîkî'' ya awarte tê naskirin, gelek caran wekî ya herî bedew di nav gî teoriyên fizîkî yên heyî de hatiye pênasekirin.{{Sfn|Laundau &amp; Lifshitz|1975|p=228}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Fizîk]]
[[Kategorî:Albert Einstein]]
[[Kategorî:Felsefeya zanistê]]</text>
      <sha1>q8rqae0he2g5xvex8g86gyzzq15vhy3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Relatîvîteya taybet</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329393</id>
    <revision>
      <id>2086690</id>
      <parentid>2086590</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T14:06:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Binêre */</comment>
      <origin>2086690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48884" sha1="5b8nb551naizk89p8zrnjmulxwx5s86" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]]
Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

# [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin.
# [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin.
Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn.

== Xulase ==
Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

=== Bingeh ===
Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:ix&lt;/sup&gt; Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike.

Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba relatîvîteyî]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:5&lt;/sup&gt; Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:25&lt;/sup&gt;

Di teoriya relatîvîteya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya &quot;leza relatîf&quot; biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:28&lt;/sup&gt;

=== Encam ===
Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in:

* Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:49&lt;/sup&gt;
* Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye.
* Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne.
* Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin.
Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&amp;pg=PA50&amp;redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}&lt;/ref&gt; Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. &lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:33&lt;/sup&gt; Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên.

Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:8&lt;/sup&gt; Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:98&lt;/sup&gt; Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Tarîx ==
Prensîba relatîvîteyê ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}&lt;/ref&gt; Encamên wî wekî [[relatîvîteya galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:1&lt;/sup&gt; Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:17&lt;/sup&gt;

Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:18&lt;/sup&gt;

Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt;

Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}&lt;/ref&gt; diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science &amp; Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&amp;pg=PT148&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt; Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt; Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne.

Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}&lt;/ref&gt; û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}&lt;/ref&gt; bi taybetî esera wî ya berê wekî &quot;teoriya taybet a rêjeyiyê&quot; (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e.

== Veguherîna Lorentz ==

=== Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî ===
Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî:

{{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a relatîvîteyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=&lt;i&gt;Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity&lt;/i&gt;. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}&lt;/ref&gt; lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma.

[[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksîomên xwe derxistiye.

Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo relatîvîteya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}&lt;/ref&gt; hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya &quot;hevrêbûna Lorentz a gerdûnî&quot; (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya &quot;[[wext-şûnê Minowski]]&quot; ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; û yên Callahan hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

=== Veguherîna Lorentz û berevajiya wê ===
Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\begin{align}
t' &amp;= \gamma \ (t - vx/c^2) \\
x' &amp;= \gamma \ (x - v t) \\
y' &amp;= y \\
z' &amp;= z ,
\end{align}&lt;/math&gt;

li vir ku

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}&lt;/math&gt;

[[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin.

Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\begin{align}
t &amp;= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\
x &amp;= \gamma ( x' + v t') \\
y &amp;= y' \\
z &amp;= z'.
\end{align}&lt;/math&gt;

Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin.

Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin.

Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, ''t''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)}} û {{nowrap|(''x‘''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, ''t‘''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ''t''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)}} û  e, û {{nowrap|(''x‘''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ''t‘''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)}} ferqahî wekî têne pênasekirin

* '''Eq. 1:''' &lt;math&gt;\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .&lt;/math&gt;
* '''Eq. 2:''' &lt;math&gt;\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .&lt;/math&gt;
em distînin

* '''Eq. 3:''' &lt;math&gt;\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
* '''Eq. 4:''' &lt;math&gt;\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin:

* '''Eq. 5:''' &lt;math&gt;dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
* '''Eq. 6:''' &lt;math&gt;dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ &lt;/math&gt; &lt;math&gt;dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;

=== Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz ===
{{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:536&lt;/sup&gt; Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:155-199&lt;/sup&gt;

'''Resim 3-1a.''' Eksenên &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;t&lt;/math&gt; yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; asoyî ye û eksana &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; bi faktora &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta &lt;math&gt;t = 0.&lt;/math&gt; de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, &lt;math&gt;\text{A}&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;\text{B},&lt;/math&gt;, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin.

'''Resim 3-1b.''' Eksenên &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, &lt;math&gt;v = c/2.&lt;/math&gt; Her du eksanên &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya &lt;math&gt;\alpha = \tan^{-1}(\beta),&lt;/math&gt; hatine badan ku tê de &lt;math&gt;\beta = v/c.&lt;/math&gt; Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta &lt;math&gt;t=0&lt;/math&gt; be, &lt;math&gt;t'=0.&lt;/math&gt; e.

'''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir &lt;math&gt;(x', ct')&lt;/math&gt; xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala &lt;math&gt;(0, 1)&lt;/math&gt; di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin &lt;math&gt; (\beta \gamma, \gamma)&lt;/math&gt; di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên &lt;math&gt;(x', ct')&lt;/math&gt; yên xala &lt;math&gt;(1, 0)&lt;/math&gt; di sîstema bi nîşangir de, vediguherin &lt;math&gt;(\gamma, \beta \gamma)&lt;/math&gt; di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; xêz bikin ku ji xalên &lt;math&gt;(k \gamma, k \beta \gamma)&lt;/math&gt; derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir &lt;math&gt; k &lt;/math&gt; hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; xêz bikin ku ji xalên &lt;math&gt;(k \beta \gamma, k \gamma)&lt;/math&gt; derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}&lt;/math&gt; caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi &lt;math&gt;\beta \to 1.&lt;/math&gt; ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe.

'''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta &lt;math&gt;t' = 0&lt;/math&gt; de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên &lt;math&gt;\text{A}&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;\text{B}&lt;/math&gt; bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne.

Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne.

== Tesîrên optîkî ==

=== Tesîrên kaşkirinê ===
[[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]]
Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.&lt;ref name=&quot;Lauginie2004&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}&lt;/ref&gt; Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be?

Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye.

Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger &lt;math&gt;u' = c/n&lt;/math&gt; leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; leza avê be, û &lt;math&gt; u_{\pm} &lt;/math&gt; leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . &lt;/math&gt;Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya &quot;îndeksa şikestinê&quot; (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.&lt;ref name=&quot;Stachel2005&quot;&gt;{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&amp;pg=PA1}}&lt;/ref&gt;

Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e.&lt;ref name=&quot;Rindler1977&quot;&gt;{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}&lt;/ref&gt;

&lt;math&gt;u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =&lt;/math&gt; &lt;math&gt; \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx&lt;/math&gt; &lt;math&gt; c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx &lt;/math&gt; &lt;math&gt; \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) &lt;/math&gt;

=== Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê ===
[[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]]
Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.&lt;ref name=&quot;Mould&quot;&gt;{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&amp;pg=PA8}}&lt;/ref&gt; (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.&lt;ref name=&quot;Seidelmann&quot;&gt;{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}&lt;/ref&gt;

Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,&lt;ref name=&quot;Ferraro&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}&lt;/ref&gt; [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.&lt;ref name=&quot;Dolan&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}&lt;/ref&gt; Hewldaneke &quot;aloz û giran&quot; a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,&lt;ref name=&quot;Hollis&quot;&gt;{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}&lt;/ref&gt; lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}&lt;/ref&gt;

Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:&lt;ref name=&quot;Rindler1977&quot; /&gt;

&lt;math&gt;\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}&lt;/math&gt; '''AN'''

&lt;math&gt; \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}&lt;/math&gt; '''AN JÎ'''

&lt;math&gt; \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}&lt;/math&gt;

=== Tesîra Doppler a rêjeyî ===
Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gill&quot;&gt;{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}&lt;/ref&gt;

Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s&lt;/math&gt;

ku &lt;math&gt;c_s&lt;/math&gt; leza dengê ye.

Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.&lt;/math&gt;li ku

&lt;math&gt;\beta = v/c &lt;/math&gt; û

&lt;math&gt;\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}&lt;/math&gt; [[Faktora Lorentzê]] ne.

Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin.&lt;ref name=&quot;Feynman1977&quot;&gt;{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Morin2007&quot;&gt;{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}&lt;/ref&gt;{{rp|540}}

==== Tesîra Doppler a Transvers ====
[[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a rêjeyiyê ye.

Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe.

Rêjeyiya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.&lt;ref name=&quot;Morin2007&quot; /&gt;{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift'').

=== Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî ===
[[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin.

Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin.

[[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]]
[[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]]
Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}&lt;/ref&gt; Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Boas_1961&quot;&gt;{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]]

Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.&lt;ref name=&quot;Muller_2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}&lt;/ref&gt; Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin.

Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title=&quot;Superluminal&quot; motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}&lt;/ref&gt; Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}&lt;/ref&gt;

== Binêre ==

* [[Relatîvîteya giştî]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Fizîk]]
[[Kategorî:Felsefeya zanistê]]

[[en:Special relativity]]</text>
      <sha1>5b8nb551naizk89p8zrnjmulxwx5s86</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086894</id>
      <parentid>2086690</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T11:00:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2086894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48927" sha1="2qcex9h4l2ya4txr9nfiwg38retx0g5" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]]
Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

# [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba relatîvîteyî]] tê zanin.
# [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin.
Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn.

== Xulase ==
Relatîvîte teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Relatîvîte fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên relatîvîteya taybet dikarin werin fêm kirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

=== Bingeh ===
Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya relatîvîteya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:ix&lt;/sup&gt; Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike.

Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba relatîvîteyî]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:5&lt;/sup&gt; Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:25&lt;/sup&gt;

Di teoriya relatîvîteya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya &quot;leza relatîf&quot; biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di relatîvîteya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:28&lt;/sup&gt;

=== Encam ===
Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in:

* Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:49&lt;/sup&gt;
* Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye.
* Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne.
* Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin.
Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên relatîvîteya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&amp;pg=PA50&amp;redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}&lt;/ref&gt; Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. &lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:33&lt;/sup&gt; Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên relatîvîteya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên.

Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya relatîvîteya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:8&lt;/sup&gt; Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:98&lt;/sup&gt; Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Tarîx ==
Prensîba relatîvîteyê ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}&lt;/ref&gt; Encamên wî wekî [[relatîvîteya galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:1&lt;/sup&gt; Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:17&lt;/sup&gt;

Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:18&lt;/sup&gt;

Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt;

Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}&lt;/ref&gt; diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science &amp; Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&amp;pg=PT148&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt; Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt; Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne.

Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}&lt;/ref&gt; û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}&lt;/ref&gt; bi taybetî esera wî ya berê wekî &quot;teoriya taybet a rêjeyiyê&quot; (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e.

== Veguherîna Lorentz ==

=== Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî ===
Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî:

{{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a relatîvîteyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=&lt;i&gt;Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity&lt;/i&gt;. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}&lt;/ref&gt; lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma.

[[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksîomên xwe derxistiye.

Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo relatîvîteya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}&lt;/ref&gt; hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya &quot;hevrêbûna Lorentz a gerdûnî&quot; (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya &quot;[[wext-şûnê Minowski]]&quot; ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; û yên Callahan hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

=== Veguherîna Lorentz û berevajiya wê ===
Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\begin{align}
t' &amp;= \gamma \ (t - vx/c^2) \\
x' &amp;= \gamma \ (x - v t) \\
y' &amp;= y \\
z' &amp;= z ,
\end{align}&lt;/math&gt;

li vir ku

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}&lt;/math&gt;

[[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin.

Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\begin{align}
t &amp;= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\
x &amp;= \gamma ( x' + v t') \\
y &amp;= y' \\
z &amp;= z'.
\end{align}&lt;/math&gt;

Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin.

Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin.

Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, ''t''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)}} û {{nowrap|(''x‘''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, ''t‘''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ''t''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)}} û  e, û {{nowrap|(''x‘''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ''t‘''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)}} ferqahî wekî têne pênasekirin

* '''Eq. 1:''' &lt;math&gt;\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .&lt;/math&gt;
* '''Eq. 2:''' &lt;math&gt;\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .&lt;/math&gt;
em distînin

* '''Eq. 3:''' &lt;math&gt;\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
* '''Eq. 4:''' &lt;math&gt;\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin:

* '''Eq. 5:''' &lt;math&gt;dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
* '''Eq. 6:''' &lt;math&gt;dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ &lt;/math&gt; &lt;math&gt;dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;

=== Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz ===
{{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:536&lt;/sup&gt; Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:155-199&lt;/sup&gt;

'''Resim 3-1a.''' Eksenên &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;t&lt;/math&gt; yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; asoyî ye û eksana &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; bi faktora &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta &lt;math&gt;t = 0.&lt;/math&gt; de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, &lt;math&gt;\text{A}&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;\text{B},&lt;/math&gt;, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin.

'''Resim 3-1b.''' Eksenên &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, &lt;math&gt;v = c/2.&lt;/math&gt; Her du eksanên &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya &lt;math&gt;\alpha = \tan^{-1}(\beta),&lt;/math&gt; hatine badan ku tê de &lt;math&gt;\beta = v/c.&lt;/math&gt; Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta &lt;math&gt;t=0&lt;/math&gt; be, &lt;math&gt;t'=0.&lt;/math&gt; e.

'''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir &lt;math&gt;(x', ct')&lt;/math&gt; xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala &lt;math&gt;(0, 1)&lt;/math&gt; di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin &lt;math&gt; (\beta \gamma, \gamma)&lt;/math&gt; di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên &lt;math&gt;(x', ct')&lt;/math&gt; yên xala &lt;math&gt;(1, 0)&lt;/math&gt; di sîstema bi nîşangir de, vediguherin &lt;math&gt;(\gamma, \beta \gamma)&lt;/math&gt; di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; xêz bikin ku ji xalên &lt;math&gt;(k \gamma, k \beta \gamma)&lt;/math&gt; derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir &lt;math&gt; k &lt;/math&gt; hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; xêz bikin ku ji xalên &lt;math&gt;(k \beta \gamma, k \gamma)&lt;/math&gt; derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}&lt;/math&gt; caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi &lt;math&gt;\beta \to 1.&lt;/math&gt; ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe.

'''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta &lt;math&gt;t' = 0&lt;/math&gt; de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên &lt;math&gt;\text{A}&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;\text{B}&lt;/math&gt; bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne.

Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne.

== Tesîrên optîkî ==

=== Tesîrên kaşkirinê ===
[[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]]
Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.&lt;ref name=&quot;Lauginie2004&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}&lt;/ref&gt; Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be?

Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye.

Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger &lt;math&gt;u' = c/n&lt;/math&gt; leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; leza avê be, û &lt;math&gt; u_{\pm} &lt;/math&gt; leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . &lt;/math&gt;Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya &quot;îndeksa şikestinê&quot; (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.&lt;ref name=&quot;Stachel2005&quot;&gt;{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&amp;pg=PA1}}&lt;/ref&gt;

Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e.&lt;ref name=&quot;Rindler1977&quot;&gt;{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}&lt;/ref&gt;

&lt;math&gt;u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =&lt;/math&gt; &lt;math&gt; \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx&lt;/math&gt; &lt;math&gt; c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx &lt;/math&gt; &lt;math&gt; \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) &lt;/math&gt;

=== Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê ===
[[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]]
Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.&lt;ref name=&quot;Mould&quot;&gt;{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&amp;pg=PA8}}&lt;/ref&gt; (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.&lt;ref name=&quot;Seidelmann&quot;&gt;{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}&lt;/ref&gt;

Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,&lt;ref name=&quot;Ferraro&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}&lt;/ref&gt; [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.&lt;ref name=&quot;Dolan&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}&lt;/ref&gt; Hewldaneke &quot;aloz û giran&quot; a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,&lt;ref name=&quot;Hollis&quot;&gt;{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}&lt;/ref&gt; lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}&lt;/ref&gt;

Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:&lt;ref name=&quot;Rindler1977&quot; /&gt;

&lt;math&gt;\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}&lt;/math&gt; '''AN'''

&lt;math&gt; \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}&lt;/math&gt; '''AN JÎ'''

&lt;math&gt; \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}&lt;/math&gt;

=== Tesîra Doppler a rêjeyî ===
Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gill&quot;&gt;{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}&lt;/ref&gt;

Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s&lt;/math&gt;

ku &lt;math&gt;c_s&lt;/math&gt; leza dengê ye.

Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.&lt;/math&gt;li ku

&lt;math&gt;\beta = v/c &lt;/math&gt; û

&lt;math&gt;\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}&lt;/math&gt; [[Faktora Lorentzê]] ne.

Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin.&lt;ref name=&quot;Feynman1977&quot;&gt;{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Morin2007&quot;&gt;{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}&lt;/ref&gt;{{rp|540}}

==== Tesîra Doppler a Transvers ====
[[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a rêjeyiyê ye.

Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe.

Rêjeyiya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.&lt;ref name=&quot;Morin2007&quot; /&gt;{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift'').

=== Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî ===
[[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin.

Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin.

[[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]]
[[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]]
Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}&lt;/ref&gt; Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Boas_1961&quot;&gt;{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]]

Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.&lt;ref name=&quot;Muller_2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}&lt;/ref&gt; Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin.

Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title=&quot;Superluminal&quot; motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}&lt;/ref&gt; Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}&lt;/ref&gt;

== Binêre ==

* [[Relatîvîteya giştî]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Fizîk]]
[[Kategorî:Felsefeya zanistê]]

[[en:Special relativity]]</text>
      <sha1>2qcex9h4l2ya4txr9nfiwg38retx0g5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086896</id>
      <parentid>2086894</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T11:02:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tarîx */</comment>
      <origin>2086896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48949" sha1="qayslk0oo3x36z5k6816di5wxtl8eae" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]]
Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

# [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba relatîvîteyî]] tê zanin.
# [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin.
Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn.

== Xulase ==
Relatîvîte teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Relatîvîte fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên relatîvîteya taybet dikarin werin fêm kirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

=== Bingeh ===
Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya relatîvîteya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:ix&lt;/sup&gt; Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike.

Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba relatîvîteyî]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:5&lt;/sup&gt; Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:25&lt;/sup&gt;

Di teoriya relatîvîteya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya &quot;leza relatîf&quot; biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di relatîvîteya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:28&lt;/sup&gt;

=== Encam ===
Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in:

* Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:49&lt;/sup&gt;
* Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye.
* Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne.
* Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin.
Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên relatîvîteya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&amp;pg=PA50&amp;redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}&lt;/ref&gt; Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. &lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:33&lt;/sup&gt; Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên relatîvîteya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên.

Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya relatîvîteya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:8&lt;/sup&gt; Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:98&lt;/sup&gt; Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Tarîx ==
Prensîba relatîvîteyî ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}&lt;/ref&gt; Encamên wî wekî [[relatîvîteya galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:1&lt;/sup&gt; Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:17&lt;/sup&gt;

Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî relatîvîteya galileyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:18&lt;/sup&gt;

Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya relatîvîteya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt;

Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba galileyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}&lt;/ref&gt; diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science &amp; Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&amp;pg=PT148&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt; Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt; Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne.

Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}&lt;/ref&gt; û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}&lt;/ref&gt; bi taybetî esera wî ya berê wekî &quot;teoriya taybet a relatîvîteyê&quot; (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku relatîvîteya galileyî wekî nêzîkatiyek relatîvîteya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e.

== Veguherîna Lorentz ==

=== Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî ===
Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî:

{{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a relatîvîteyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=&lt;i&gt;Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity&lt;/i&gt;. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}&lt;/ref&gt; lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma.

[[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksîomên xwe derxistiye.

Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo relatîvîteya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}&lt;/ref&gt; hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya &quot;hevrêbûna Lorentz a gerdûnî&quot; (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya &quot;[[wext-şûnê Minowski]]&quot; ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; û yên Callahan hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

=== Veguherîna Lorentz û berevajiya wê ===
Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\begin{align}
t' &amp;= \gamma \ (t - vx/c^2) \\
x' &amp;= \gamma \ (x - v t) \\
y' &amp;= y \\
z' &amp;= z ,
\end{align}&lt;/math&gt;

li vir ku

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}&lt;/math&gt;

[[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin.

Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\begin{align}
t &amp;= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\
x &amp;= \gamma ( x' + v t') \\
y &amp;= y' \\
z &amp;= z'.
\end{align}&lt;/math&gt;

Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin.

Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin.

Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, ''t''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)}} û {{nowrap|(''x‘''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, ''t‘''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ''t''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)}} û  e, û {{nowrap|(''x‘''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ''t‘''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)}} ferqahî wekî têne pênasekirin

* '''Eq. 1:''' &lt;math&gt;\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .&lt;/math&gt;
* '''Eq. 2:''' &lt;math&gt;\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .&lt;/math&gt;
em distînin

* '''Eq. 3:''' &lt;math&gt;\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
* '''Eq. 4:''' &lt;math&gt;\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin:

* '''Eq. 5:''' &lt;math&gt;dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
* '''Eq. 6:''' &lt;math&gt;dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ &lt;/math&gt; &lt;math&gt;dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;

=== Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz ===
{{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:536&lt;/sup&gt; Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:155-199&lt;/sup&gt;

'''Resim 3-1a.''' Eksenên &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;t&lt;/math&gt; yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; asoyî ye û eksana &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; bi faktora &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta &lt;math&gt;t = 0.&lt;/math&gt; de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, &lt;math&gt;\text{A}&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;\text{B},&lt;/math&gt;, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin.

'''Resim 3-1b.''' Eksenên &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, &lt;math&gt;v = c/2.&lt;/math&gt; Her du eksanên &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya &lt;math&gt;\alpha = \tan^{-1}(\beta),&lt;/math&gt; hatine badan ku tê de &lt;math&gt;\beta = v/c.&lt;/math&gt; Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta &lt;math&gt;t=0&lt;/math&gt; be, &lt;math&gt;t'=0.&lt;/math&gt; e.

'''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir &lt;math&gt;(x', ct')&lt;/math&gt; xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala &lt;math&gt;(0, 1)&lt;/math&gt; di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin &lt;math&gt; (\beta \gamma, \gamma)&lt;/math&gt; di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên &lt;math&gt;(x', ct')&lt;/math&gt; yên xala &lt;math&gt;(1, 0)&lt;/math&gt; di sîstema bi nîşangir de, vediguherin &lt;math&gt;(\gamma, \beta \gamma)&lt;/math&gt; di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; xêz bikin ku ji xalên &lt;math&gt;(k \gamma, k \beta \gamma)&lt;/math&gt; derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir &lt;math&gt; k &lt;/math&gt; hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; xêz bikin ku ji xalên &lt;math&gt;(k \beta \gamma, k \gamma)&lt;/math&gt; derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}&lt;/math&gt; caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi &lt;math&gt;\beta \to 1.&lt;/math&gt; ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe.

'''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta &lt;math&gt;t' = 0&lt;/math&gt; de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên &lt;math&gt;\text{A}&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;\text{B}&lt;/math&gt; bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne.

Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne.

== Tesîrên optîkî ==

=== Tesîrên kaşkirinê ===
[[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]]
Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.&lt;ref name=&quot;Lauginie2004&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}&lt;/ref&gt; Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be?

Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye.

Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger &lt;math&gt;u' = c/n&lt;/math&gt; leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; leza avê be, û &lt;math&gt; u_{\pm} &lt;/math&gt; leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . &lt;/math&gt;Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya &quot;îndeksa şikestinê&quot; (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.&lt;ref name=&quot;Stachel2005&quot;&gt;{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&amp;pg=PA1}}&lt;/ref&gt;

Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e.&lt;ref name=&quot;Rindler1977&quot;&gt;{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}&lt;/ref&gt;

&lt;math&gt;u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =&lt;/math&gt; &lt;math&gt; \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx&lt;/math&gt; &lt;math&gt; c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx &lt;/math&gt; &lt;math&gt; \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) &lt;/math&gt;

=== Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê ===
[[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]]
Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.&lt;ref name=&quot;Mould&quot;&gt;{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&amp;pg=PA8}}&lt;/ref&gt; (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.&lt;ref name=&quot;Seidelmann&quot;&gt;{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}&lt;/ref&gt;

Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,&lt;ref name=&quot;Ferraro&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}&lt;/ref&gt; [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.&lt;ref name=&quot;Dolan&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}&lt;/ref&gt; Hewldaneke &quot;aloz û giran&quot; a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,&lt;ref name=&quot;Hollis&quot;&gt;{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}&lt;/ref&gt; lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}&lt;/ref&gt;

Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:&lt;ref name=&quot;Rindler1977&quot; /&gt;

&lt;math&gt;\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}&lt;/math&gt; '''AN'''

&lt;math&gt; \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}&lt;/math&gt; '''AN JÎ'''

&lt;math&gt; \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}&lt;/math&gt;

=== Tesîra Doppler a rêjeyî ===
Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gill&quot;&gt;{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}&lt;/ref&gt;

Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s&lt;/math&gt;

ku &lt;math&gt;c_s&lt;/math&gt; leza dengê ye.

Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.&lt;/math&gt;li ku

&lt;math&gt;\beta = v/c &lt;/math&gt; û

&lt;math&gt;\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}&lt;/math&gt; [[Faktora Lorentzê]] ne.

Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin.&lt;ref name=&quot;Feynman1977&quot;&gt;{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Morin2007&quot;&gt;{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}&lt;/ref&gt;{{rp|540}}

==== Tesîra Doppler a Transvers ====
[[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a rêjeyiyê ye.

Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe.

Rêjeyiya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.&lt;ref name=&quot;Morin2007&quot; /&gt;{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift'').

=== Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî ===
[[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin.

Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin.

[[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]]
[[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]]
Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}&lt;/ref&gt; Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Boas_1961&quot;&gt;{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]]

Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.&lt;ref name=&quot;Muller_2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}&lt;/ref&gt; Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin.

Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title=&quot;Superluminal&quot; motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}&lt;/ref&gt; Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}&lt;/ref&gt;

== Binêre ==

* [[Relatîvîteya giştî]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Fizîk]]
[[Kategorî:Felsefeya zanistê]]

[[en:Special relativity]]</text>
      <sha1>qayslk0oo3x36z5k6816di5wxtl8eae</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086897</id>
      <parentid>2086896</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T11:03:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî */</comment>
      <origin>2086897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48959" sha1="89nhsx8uv344ux36eb18sr832dbkv77" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]]
Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

# [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba relatîvîteyî]] tê zanin.
# [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin.
Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn.

== Xulase ==
Relatîvîte teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Relatîvîte fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên relatîvîteya taybet dikarin werin fêm kirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

=== Bingeh ===
Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya relatîvîteya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:ix&lt;/sup&gt; Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike.

Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba relatîvîteyî]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:5&lt;/sup&gt; Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:25&lt;/sup&gt;

Di teoriya relatîvîteya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya &quot;leza relatîf&quot; biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di relatîvîteya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:28&lt;/sup&gt;

=== Encam ===
Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in:

* Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:49&lt;/sup&gt;
* Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye.
* Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne.
* Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin.
Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên relatîvîteya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&amp;pg=PA50&amp;redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}&lt;/ref&gt; Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. &lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:33&lt;/sup&gt; Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên relatîvîteya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên.

Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya relatîvîteya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:8&lt;/sup&gt; Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:98&lt;/sup&gt; Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Tarîx ==
Prensîba relatîvîteyî ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}&lt;/ref&gt; Encamên wî wekî [[relatîvîteya galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:1&lt;/sup&gt; Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:17&lt;/sup&gt;

Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî relatîvîteya galileyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:18&lt;/sup&gt;

Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya relatîvîteya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt;

Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba galileyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}&lt;/ref&gt; diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science &amp; Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&amp;pg=PT148&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt; Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt; Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne.

Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}&lt;/ref&gt; û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}&lt;/ref&gt; bi taybetî esera wî ya berê wekî &quot;teoriya taybet a relatîvîteyê&quot; (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku relatîvîteya galileyî wekî nêzîkatiyek relatîvîteya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e.

== Veguherîna Lorentz ==

=== Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî ===
Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî:

{{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a relatîvîteyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya relatîvîteya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=&lt;i&gt;Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity&lt;/i&gt;. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}&lt;/ref&gt; lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma.

[[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya relatîvîtiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksîomên xwe derxistiye.

Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo relatîvîteya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}&lt;/ref&gt; hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya &quot;hevrêbûna Lorentz a gerdûnî&quot; (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya &quot;[[wext-şûnê Minowski]]&quot; ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; û yên Callahan hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

=== Veguherîna Lorentz û berevajiya wê ===
Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\begin{align}
t' &amp;= \gamma \ (t - vx/c^2) \\
x' &amp;= \gamma \ (x - v t) \\
y' &amp;= y \\
z' &amp;= z ,
\end{align}&lt;/math&gt;

li vir ku

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}&lt;/math&gt;

[[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin.

Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\begin{align}
t &amp;= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\
x &amp;= \gamma ( x' + v t') \\
y &amp;= y' \\
z &amp;= z'.
\end{align}&lt;/math&gt;

Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin.

Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin.

Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, ''t''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)}} û {{nowrap|(''x‘''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, ''t‘''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ''t''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)}} û  e, û {{nowrap|(''x‘''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ''t‘''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)}} ferqahî wekî têne pênasekirin

* '''Eq. 1:''' &lt;math&gt;\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .&lt;/math&gt;
* '''Eq. 2:''' &lt;math&gt;\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .&lt;/math&gt;
em distînin

* '''Eq. 3:''' &lt;math&gt;\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
* '''Eq. 4:''' &lt;math&gt;\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin:

* '''Eq. 5:''' &lt;math&gt;dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
* '''Eq. 6:''' &lt;math&gt;dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ &lt;/math&gt; &lt;math&gt;dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;

=== Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz ===
{{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:536&lt;/sup&gt; Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:155-199&lt;/sup&gt;

'''Resim 3-1a.''' Eksenên &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;t&lt;/math&gt; yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; asoyî ye û eksana &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; bi faktora &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta &lt;math&gt;t = 0.&lt;/math&gt; de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, &lt;math&gt;\text{A}&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;\text{B},&lt;/math&gt;, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin.

'''Resim 3-1b.''' Eksenên &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, &lt;math&gt;v = c/2.&lt;/math&gt; Her du eksanên &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya &lt;math&gt;\alpha = \tan^{-1}(\beta),&lt;/math&gt; hatine badan ku tê de &lt;math&gt;\beta = v/c.&lt;/math&gt; Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta &lt;math&gt;t=0&lt;/math&gt; be, &lt;math&gt;t'=0.&lt;/math&gt; e.

'''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir &lt;math&gt;(x', ct')&lt;/math&gt; xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala &lt;math&gt;(0, 1)&lt;/math&gt; di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin &lt;math&gt; (\beta \gamma, \gamma)&lt;/math&gt; di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên &lt;math&gt;(x', ct')&lt;/math&gt; yên xala &lt;math&gt;(1, 0)&lt;/math&gt; di sîstema bi nîşangir de, vediguherin &lt;math&gt;(\gamma, \beta \gamma)&lt;/math&gt; di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; xêz bikin ku ji xalên &lt;math&gt;(k \gamma, k \beta \gamma)&lt;/math&gt; derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir &lt;math&gt; k &lt;/math&gt; hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; xêz bikin ku ji xalên &lt;math&gt;(k \beta \gamma, k \gamma)&lt;/math&gt; derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}&lt;/math&gt; caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi &lt;math&gt;\beta \to 1.&lt;/math&gt; ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe.

'''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta &lt;math&gt;t' = 0&lt;/math&gt; de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên &lt;math&gt;\text{A}&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;\text{B}&lt;/math&gt; bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne.

Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne.

== Tesîrên optîkî ==

=== Tesîrên kaşkirinê ===
[[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]]
Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.&lt;ref name=&quot;Lauginie2004&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}&lt;/ref&gt; Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be?

Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye.

Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger &lt;math&gt;u' = c/n&lt;/math&gt; leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; leza avê be, û &lt;math&gt; u_{\pm} &lt;/math&gt; leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . &lt;/math&gt;Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya &quot;îndeksa şikestinê&quot; (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.&lt;ref name=&quot;Stachel2005&quot;&gt;{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&amp;pg=PA1}}&lt;/ref&gt;

Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e.&lt;ref name=&quot;Rindler1977&quot;&gt;{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}&lt;/ref&gt;

&lt;math&gt;u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =&lt;/math&gt; &lt;math&gt; \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx&lt;/math&gt; &lt;math&gt; c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx &lt;/math&gt; &lt;math&gt; \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) &lt;/math&gt;

=== Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê ===
[[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]]
Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.&lt;ref name=&quot;Mould&quot;&gt;{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&amp;pg=PA8}}&lt;/ref&gt; (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.&lt;ref name=&quot;Seidelmann&quot;&gt;{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}&lt;/ref&gt;

Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,&lt;ref name=&quot;Ferraro&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}&lt;/ref&gt; [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.&lt;ref name=&quot;Dolan&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}&lt;/ref&gt; Hewldaneke &quot;aloz û giran&quot; a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,&lt;ref name=&quot;Hollis&quot;&gt;{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}&lt;/ref&gt; lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}&lt;/ref&gt;

Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:&lt;ref name=&quot;Rindler1977&quot; /&gt;

&lt;math&gt;\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}&lt;/math&gt; '''AN'''

&lt;math&gt; \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}&lt;/math&gt; '''AN JÎ'''

&lt;math&gt; \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}&lt;/math&gt;

=== Tesîra Doppler a rêjeyî ===
Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gill&quot;&gt;{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}&lt;/ref&gt;

Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s&lt;/math&gt;

ku &lt;math&gt;c_s&lt;/math&gt; leza dengê ye.

Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.&lt;/math&gt;li ku

&lt;math&gt;\beta = v/c &lt;/math&gt; û

&lt;math&gt;\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}&lt;/math&gt; [[Faktora Lorentzê]] ne.

Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin.&lt;ref name=&quot;Feynman1977&quot;&gt;{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Morin2007&quot;&gt;{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}&lt;/ref&gt;{{rp|540}}

==== Tesîra Doppler a Transvers ====
[[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a rêjeyiyê ye.

Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe.

Rêjeyiya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.&lt;ref name=&quot;Morin2007&quot; /&gt;{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift'').

=== Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî ===
[[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin.

Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin.

[[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]]
[[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]]
Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}&lt;/ref&gt; Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Boas_1961&quot;&gt;{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]]

Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.&lt;ref name=&quot;Muller_2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}&lt;/ref&gt; Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin.

Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title=&quot;Superluminal&quot; motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}&lt;/ref&gt; Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}&lt;/ref&gt;

== Binêre ==

* [[Relatîvîteya giştî]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Fizîk]]
[[Kategorî:Felsefeya zanistê]]

[[en:Special relativity]]</text>
      <sha1>89nhsx8uv344ux36eb18sr832dbkv77</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086898</id>
      <parentid>2086897</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T11:04:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tesîrên kaşkirinê */</comment>
      <origin>2086898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48964" sha1="muwgpn5nvshhx1vjyfu7uozgm5q4161" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]]
Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

# [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba relatîvîteyî]] tê zanin.
# [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin.
Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn.

== Xulase ==
Relatîvîte teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Relatîvîte fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên relatîvîteya taybet dikarin werin fêm kirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

=== Bingeh ===
Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya relatîvîteya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:ix&lt;/sup&gt; Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike.

Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba relatîvîteyî]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:5&lt;/sup&gt; Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:25&lt;/sup&gt;

Di teoriya relatîvîteya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya &quot;leza relatîf&quot; biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di relatîvîteya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:28&lt;/sup&gt;

=== Encam ===
Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in:

* Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:49&lt;/sup&gt;
* Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye.
* Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne.
* Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin.
Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên relatîvîteya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&amp;pg=PA50&amp;redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}&lt;/ref&gt; Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. &lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:33&lt;/sup&gt; Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên relatîvîteya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên.

Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya relatîvîteya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:8&lt;/sup&gt; Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:98&lt;/sup&gt; Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Tarîx ==
Prensîba relatîvîteyî ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}&lt;/ref&gt; Encamên wî wekî [[relatîvîteya galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:1&lt;/sup&gt; Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:17&lt;/sup&gt;

Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî relatîvîteya galileyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:18&lt;/sup&gt;

Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya relatîvîteya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt;

Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba galileyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}&lt;/ref&gt; diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science &amp; Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&amp;pg=PT148&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt; Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt; Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne.

Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}&lt;/ref&gt; û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}&lt;/ref&gt; bi taybetî esera wî ya berê wekî &quot;teoriya taybet a relatîvîteyê&quot; (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku relatîvîteya galileyî wekî nêzîkatiyek relatîvîteya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e.

== Veguherîna Lorentz ==

=== Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî ===
Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî:

{{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a relatîvîteyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya relatîvîteya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=&lt;i&gt;Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity&lt;/i&gt;. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}&lt;/ref&gt; lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma.

[[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya relatîvîtiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksîomên xwe derxistiye.

Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo relatîvîteya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}&lt;/ref&gt; hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya &quot;hevrêbûna Lorentz a gerdûnî&quot; (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya &quot;[[wext-şûnê Minowski]]&quot; ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; û yên Callahan hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

=== Veguherîna Lorentz û berevajiya wê ===
Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\begin{align}
t' &amp;= \gamma \ (t - vx/c^2) \\
x' &amp;= \gamma \ (x - v t) \\
y' &amp;= y \\
z' &amp;= z ,
\end{align}&lt;/math&gt;

li vir ku

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}&lt;/math&gt;

[[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin.

Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\begin{align}
t &amp;= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\
x &amp;= \gamma ( x' + v t') \\
y &amp;= y' \\
z &amp;= z'.
\end{align}&lt;/math&gt;

Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin.

Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin.

Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, ''t''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)}} û {{nowrap|(''x‘''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, ''t‘''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ''t''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)}} û  e, û {{nowrap|(''x‘''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ''t‘''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)}} ferqahî wekî têne pênasekirin

* '''Eq. 1:''' &lt;math&gt;\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .&lt;/math&gt;
* '''Eq. 2:''' &lt;math&gt;\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .&lt;/math&gt;
em distînin

* '''Eq. 3:''' &lt;math&gt;\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
* '''Eq. 4:''' &lt;math&gt;\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin:

* '''Eq. 5:''' &lt;math&gt;dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
* '''Eq. 6:''' &lt;math&gt;dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ &lt;/math&gt; &lt;math&gt;dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;

=== Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz ===
{{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:536&lt;/sup&gt; Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:155-199&lt;/sup&gt;

'''Resim 3-1a.''' Eksenên &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;t&lt;/math&gt; yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; asoyî ye û eksana &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; bi faktora &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta &lt;math&gt;t = 0.&lt;/math&gt; de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, &lt;math&gt;\text{A}&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;\text{B},&lt;/math&gt;, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin.

'''Resim 3-1b.''' Eksenên &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, &lt;math&gt;v = c/2.&lt;/math&gt; Her du eksanên &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya &lt;math&gt;\alpha = \tan^{-1}(\beta),&lt;/math&gt; hatine badan ku tê de &lt;math&gt;\beta = v/c.&lt;/math&gt; Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta &lt;math&gt;t=0&lt;/math&gt; be, &lt;math&gt;t'=0.&lt;/math&gt; e.

'''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir &lt;math&gt;(x', ct')&lt;/math&gt; xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala &lt;math&gt;(0, 1)&lt;/math&gt; di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin &lt;math&gt; (\beta \gamma, \gamma)&lt;/math&gt; di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên &lt;math&gt;(x', ct')&lt;/math&gt; yên xala &lt;math&gt;(1, 0)&lt;/math&gt; di sîstema bi nîşangir de, vediguherin &lt;math&gt;(\gamma, \beta \gamma)&lt;/math&gt; di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; xêz bikin ku ji xalên &lt;math&gt;(k \gamma, k \beta \gamma)&lt;/math&gt; derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir &lt;math&gt; k &lt;/math&gt; hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; xêz bikin ku ji xalên &lt;math&gt;(k \beta \gamma, k \gamma)&lt;/math&gt; derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}&lt;/math&gt; caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi &lt;math&gt;\beta \to 1.&lt;/math&gt; ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe.

'''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta &lt;math&gt;t' = 0&lt;/math&gt; de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên &lt;math&gt;\text{A}&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;\text{B}&lt;/math&gt; bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne.

Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne.

== Tesîrên optîkî ==

=== Tesîrên kaşkirinê ===
[[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]]
Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.&lt;ref name=&quot;Lauginie2004&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}&lt;/ref&gt; Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be?

Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye.

Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger &lt;math&gt;u' = c/n&lt;/math&gt; leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; leza avê be, û &lt;math&gt; u_{\pm} &lt;/math&gt; leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . &lt;/math&gt;Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya &quot;îndeksa şikestinê&quot; (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.&lt;ref name=&quot;Stachel2005&quot;&gt;{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&amp;pg=PA1}}&lt;/ref&gt;

Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula relatîvîteyî ya komkirina lezan e.&lt;ref name=&quot;Rindler1977&quot;&gt;{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}&lt;/ref&gt;

&lt;math&gt;u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =&lt;/math&gt; &lt;math&gt; \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx&lt;/math&gt; &lt;math&gt; c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx &lt;/math&gt; &lt;math&gt; \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) &lt;/math&gt;

=== Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê ===
[[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]]
Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.&lt;ref name=&quot;Mould&quot;&gt;{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&amp;pg=PA8}}&lt;/ref&gt; (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.&lt;ref name=&quot;Seidelmann&quot;&gt;{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}&lt;/ref&gt;

Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,&lt;ref name=&quot;Ferraro&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}&lt;/ref&gt; [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.&lt;ref name=&quot;Dolan&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}&lt;/ref&gt; Hewldaneke &quot;aloz û giran&quot; a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,&lt;ref name=&quot;Hollis&quot;&gt;{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}&lt;/ref&gt; lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}&lt;/ref&gt;

Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:&lt;ref name=&quot;Rindler1977&quot; /&gt;

&lt;math&gt;\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}&lt;/math&gt; '''AN'''

&lt;math&gt; \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}&lt;/math&gt; '''AN JÎ'''

&lt;math&gt; \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}&lt;/math&gt;

=== Tesîra Doppler a rêjeyî ===
Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gill&quot;&gt;{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}&lt;/ref&gt;

Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s&lt;/math&gt;

ku &lt;math&gt;c_s&lt;/math&gt; leza dengê ye.

Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.&lt;/math&gt;li ku

&lt;math&gt;\beta = v/c &lt;/math&gt; û

&lt;math&gt;\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}&lt;/math&gt; [[Faktora Lorentzê]] ne.

Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin.&lt;ref name=&quot;Feynman1977&quot;&gt;{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Morin2007&quot;&gt;{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}&lt;/ref&gt;{{rp|540}}

==== Tesîra Doppler a Transvers ====
[[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a rêjeyiyê ye.

Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe.

Rêjeyiya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.&lt;ref name=&quot;Morin2007&quot; /&gt;{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift'').

=== Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî ===
[[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin.

Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin.

[[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]]
[[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]]
Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}&lt;/ref&gt; Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Boas_1961&quot;&gt;{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]]

Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.&lt;ref name=&quot;Muller_2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}&lt;/ref&gt; Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin.

Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title=&quot;Superluminal&quot; motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}&lt;/ref&gt; Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}&lt;/ref&gt;

== Binêre ==

* [[Relatîvîteya giştî]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Fizîk]]
[[Kategorî:Felsefeya zanistê]]

[[en:Special relativity]]</text>
      <sha1>muwgpn5nvshhx1vjyfu7uozgm5q4161</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086899</id>
      <parentid>2086898</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T11:05:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê */</comment>
      <origin>2086899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48971" sha1="hng1566xxjmtb2j8sybt7c6u2sym5pa" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]]
Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

# [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba relatîvîteyî]] tê zanin.
# [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin.
Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn.

== Xulase ==
Relatîvîte teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Relatîvîte fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên relatîvîteya taybet dikarin werin fêm kirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

=== Bingeh ===
Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya relatîvîteya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:ix&lt;/sup&gt; Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike.

Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba relatîvîteyî]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:5&lt;/sup&gt; Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:25&lt;/sup&gt;

Di teoriya relatîvîteya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya &quot;leza relatîf&quot; biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di relatîvîteya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:28&lt;/sup&gt;

=== Encam ===
Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in:

* Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:49&lt;/sup&gt;
* Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye.
* Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne.
* Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin.
Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên relatîvîteya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&amp;pg=PA50&amp;redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}&lt;/ref&gt; Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. &lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:33&lt;/sup&gt; Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên relatîvîteya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên.

Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya relatîvîteya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:8&lt;/sup&gt; Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:98&lt;/sup&gt; Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Tarîx ==
Prensîba relatîvîteyî ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}&lt;/ref&gt; Encamên wî wekî [[relatîvîteya galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:1&lt;/sup&gt; Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:17&lt;/sup&gt;

Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî relatîvîteya galileyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:18&lt;/sup&gt;

Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya relatîvîteya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt;

Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba galileyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}&lt;/ref&gt; diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science &amp; Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&amp;pg=PT148&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt; Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt; Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne.

Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}&lt;/ref&gt; û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}&lt;/ref&gt; bi taybetî esera wî ya berê wekî &quot;teoriya taybet a relatîvîteyê&quot; (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku relatîvîteya galileyî wekî nêzîkatiyek relatîvîteya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e.

== Veguherîna Lorentz ==

=== Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî ===
Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî:

{{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a relatîvîteyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya relatîvîteya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=&lt;i&gt;Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity&lt;/i&gt;. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}&lt;/ref&gt; lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma.

[[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya relatîvîtiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksîomên xwe derxistiye.

Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo relatîvîteya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}&lt;/ref&gt; hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya &quot;hevrêbûna Lorentz a gerdûnî&quot; (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya &quot;[[wext-şûnê Minowski]]&quot; ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; û yên Callahan hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

=== Veguherîna Lorentz û berevajiya wê ===
Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\begin{align}
t' &amp;= \gamma \ (t - vx/c^2) \\
x' &amp;= \gamma \ (x - v t) \\
y' &amp;= y \\
z' &amp;= z ,
\end{align}&lt;/math&gt;

li vir ku

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}&lt;/math&gt;

[[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin.

Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\begin{align}
t &amp;= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\
x &amp;= \gamma ( x' + v t') \\
y &amp;= y' \\
z &amp;= z'.
\end{align}&lt;/math&gt;

Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin.

Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin.

Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, ''t''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)}} û {{nowrap|(''x‘''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, ''t‘''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ''t''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)}} û  e, û {{nowrap|(''x‘''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ''t‘''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)}} ferqahî wekî têne pênasekirin

* '''Eq. 1:''' &lt;math&gt;\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .&lt;/math&gt;
* '''Eq. 2:''' &lt;math&gt;\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .&lt;/math&gt;
em distînin

* '''Eq. 3:''' &lt;math&gt;\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
* '''Eq. 4:''' &lt;math&gt;\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin:

* '''Eq. 5:''' &lt;math&gt;dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
* '''Eq. 6:''' &lt;math&gt;dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ &lt;/math&gt; &lt;math&gt;dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;

=== Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz ===
{{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:536&lt;/sup&gt; Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:155-199&lt;/sup&gt;

'''Resim 3-1a.''' Eksenên &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;t&lt;/math&gt; yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; asoyî ye û eksana &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; bi faktora &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta &lt;math&gt;t = 0.&lt;/math&gt; de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, &lt;math&gt;\text{A}&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;\text{B},&lt;/math&gt;, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin.

'''Resim 3-1b.''' Eksenên &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, &lt;math&gt;v = c/2.&lt;/math&gt; Her du eksanên &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya &lt;math&gt;\alpha = \tan^{-1}(\beta),&lt;/math&gt; hatine badan ku tê de &lt;math&gt;\beta = v/c.&lt;/math&gt; Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta &lt;math&gt;t=0&lt;/math&gt; be, &lt;math&gt;t'=0.&lt;/math&gt; e.

'''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir &lt;math&gt;(x', ct')&lt;/math&gt; xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala &lt;math&gt;(0, 1)&lt;/math&gt; di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin &lt;math&gt; (\beta \gamma, \gamma)&lt;/math&gt; di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên &lt;math&gt;(x', ct')&lt;/math&gt; yên xala &lt;math&gt;(1, 0)&lt;/math&gt; di sîstema bi nîşangir de, vediguherin &lt;math&gt;(\gamma, \beta \gamma)&lt;/math&gt; di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; xêz bikin ku ji xalên &lt;math&gt;(k \gamma, k \beta \gamma)&lt;/math&gt; derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir &lt;math&gt; k &lt;/math&gt; hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; xêz bikin ku ji xalên &lt;math&gt;(k \beta \gamma, k \gamma)&lt;/math&gt; derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}&lt;/math&gt; caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi &lt;math&gt;\beta \to 1.&lt;/math&gt; ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe.

'''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta &lt;math&gt;t' = 0&lt;/math&gt; de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên &lt;math&gt;\text{A}&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;\text{B}&lt;/math&gt; bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne.

Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne.

== Tesîrên optîkî ==

=== Tesîrên kaşkirinê ===
[[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]]
Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.&lt;ref name=&quot;Lauginie2004&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}&lt;/ref&gt; Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be?

Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye.

Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger &lt;math&gt;u' = c/n&lt;/math&gt; leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; leza avê be, û &lt;math&gt; u_{\pm} &lt;/math&gt; leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . &lt;/math&gt;Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya &quot;îndeksa şikestinê&quot; (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.&lt;ref name=&quot;Stachel2005&quot;&gt;{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&amp;pg=PA1}}&lt;/ref&gt;

Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula relatîvîteyî ya komkirina lezan e.&lt;ref name=&quot;Rindler1977&quot;&gt;{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}&lt;/ref&gt;

&lt;math&gt;u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =&lt;/math&gt; &lt;math&gt; \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx&lt;/math&gt; &lt;math&gt; c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx &lt;/math&gt; &lt;math&gt; \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) &lt;/math&gt;

=== Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê ===
[[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]]
Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.&lt;ref name=&quot;Mould&quot;&gt;{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&amp;pg=PA8}}&lt;/ref&gt; (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.&lt;ref name=&quot;Seidelmann&quot;&gt;{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}&lt;/ref&gt;

Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,&lt;ref name=&quot;Ferraro&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}&lt;/ref&gt; [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.&lt;ref name=&quot;Dolan&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}&lt;/ref&gt; Hewldaneke &quot;aloz û giran&quot; a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,&lt;ref name=&quot;Hollis&quot;&gt;{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}&lt;/ref&gt; lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}&lt;/ref&gt;

Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya relatîvîteyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:&lt;ref name=&quot;Rindler1977&quot; /&gt;

&lt;math&gt;\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}&lt;/math&gt; '''AN'''

&lt;math&gt; \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}&lt;/math&gt; '''AN JÎ'''

&lt;math&gt; \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}&lt;/math&gt;

=== Tesîra Doppler a rêjeyî ===
Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gill&quot;&gt;{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}&lt;/ref&gt;

Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s&lt;/math&gt;

ku &lt;math&gt;c_s&lt;/math&gt; leza dengê ye.

Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.&lt;/math&gt;li ku

&lt;math&gt;\beta = v/c &lt;/math&gt; û

&lt;math&gt;\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}&lt;/math&gt; [[Faktora Lorentzê]] ne.

Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin.&lt;ref name=&quot;Feynman1977&quot;&gt;{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Morin2007&quot;&gt;{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}&lt;/ref&gt;{{rp|540}}

==== Tesîra Doppler a Transvers ====
[[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a rêjeyiyê ye.

Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe.

Rêjeyiya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.&lt;ref name=&quot;Morin2007&quot; /&gt;{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift'').

=== Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî ===
[[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin.

Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin.

[[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]]
[[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]]
Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}&lt;/ref&gt; Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Boas_1961&quot;&gt;{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]]

Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.&lt;ref name=&quot;Muller_2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}&lt;/ref&gt; Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin.

Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title=&quot;Superluminal&quot; motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}&lt;/ref&gt; Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}&lt;/ref&gt;

== Binêre ==

* [[Relatîvîteya giştî]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Fizîk]]
[[Kategorî:Felsefeya zanistê]]

[[en:Special relativity]]</text>
      <sha1>hng1566xxjmtb2j8sybt7c6u2sym5pa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086900</id>
      <parentid>2086899</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T11:06:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tesîra Doppler a rêjeyî */</comment>
      <origin>2086900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49000" sha1="ifeomu1vr3y30hmg0xv8d3uf8v8643x" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]]
Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

# [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba relatîvîteyî]] tê zanin.
# [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin.
Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn.

== Xulase ==
Relatîvîte teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Relatîvîte fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên relatîvîteya taybet dikarin werin fêm kirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

=== Bingeh ===
Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya relatîvîteya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:ix&lt;/sup&gt; Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike.

Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba relatîvîteyî]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:5&lt;/sup&gt; Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:25&lt;/sup&gt;

Di teoriya relatîvîteya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya &quot;leza relatîf&quot; biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di relatîvîteya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:28&lt;/sup&gt;

=== Encam ===
Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in:

* Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:49&lt;/sup&gt;
* Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye.
* Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne.
* Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin.
Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên relatîvîteya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&amp;pg=PA50&amp;redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}&lt;/ref&gt; Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. &lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:33&lt;/sup&gt; Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên relatîvîteya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên.

Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya relatîvîteya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:8&lt;/sup&gt; Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:98&lt;/sup&gt; Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Tarîx ==
Prensîba relatîvîteyî ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}&lt;/ref&gt; Encamên wî wekî [[relatîvîteya galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:1&lt;/sup&gt; Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:17&lt;/sup&gt;

Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî relatîvîteya galileyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:18&lt;/sup&gt;

Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya relatîvîteya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt;

Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba galileyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}&lt;/ref&gt; diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science &amp; Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&amp;pg=PT148&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt; Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt; Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne.

Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}&lt;/ref&gt; û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}&lt;/ref&gt; bi taybetî esera wî ya berê wekî &quot;teoriya taybet a relatîvîteyê&quot; (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku relatîvîteya galileyî wekî nêzîkatiyek relatîvîteya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e.

== Veguherîna Lorentz ==

=== Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî ===
Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî:

{{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a relatîvîteyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya relatîvîteya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=&lt;i&gt;Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity&lt;/i&gt;. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}&lt;/ref&gt; lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma.

[[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya relatîvîtiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksîomên xwe derxistiye.

Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo relatîvîteya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}&lt;/ref&gt; hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya &quot;hevrêbûna Lorentz a gerdûnî&quot; (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya &quot;[[wext-şûnê Minowski]]&quot; ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; û yên Callahan hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

=== Veguherîna Lorentz û berevajiya wê ===
Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\begin{align}
t' &amp;= \gamma \ (t - vx/c^2) \\
x' &amp;= \gamma \ (x - v t) \\
y' &amp;= y \\
z' &amp;= z ,
\end{align}&lt;/math&gt;

li vir ku

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}&lt;/math&gt;

[[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin.

Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\begin{align}
t &amp;= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\
x &amp;= \gamma ( x' + v t') \\
y &amp;= y' \\
z &amp;= z'.
\end{align}&lt;/math&gt;

Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin.

Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin.

Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, ''t''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)}} û {{nowrap|(''x‘''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, ''t‘''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ''t''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)}} û  e, û {{nowrap|(''x‘''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ''t‘''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)}} ferqahî wekî têne pênasekirin

* '''Eq. 1:''' &lt;math&gt;\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .&lt;/math&gt;
* '''Eq. 2:''' &lt;math&gt;\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .&lt;/math&gt;
em distînin

* '''Eq. 3:''' &lt;math&gt;\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
* '''Eq. 4:''' &lt;math&gt;\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin:

* '''Eq. 5:''' &lt;math&gt;dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
* '''Eq. 6:''' &lt;math&gt;dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ &lt;/math&gt; &lt;math&gt;dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;

=== Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz ===
{{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:536&lt;/sup&gt; Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:155-199&lt;/sup&gt;

'''Resim 3-1a.''' Eksenên &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;t&lt;/math&gt; yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; asoyî ye û eksana &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; bi faktora &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta &lt;math&gt;t = 0.&lt;/math&gt; de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, &lt;math&gt;\text{A}&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;\text{B},&lt;/math&gt;, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin.

'''Resim 3-1b.''' Eksenên &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, &lt;math&gt;v = c/2.&lt;/math&gt; Her du eksanên &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya &lt;math&gt;\alpha = \tan^{-1}(\beta),&lt;/math&gt; hatine badan ku tê de &lt;math&gt;\beta = v/c.&lt;/math&gt; Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta &lt;math&gt;t=0&lt;/math&gt; be, &lt;math&gt;t'=0.&lt;/math&gt; e.

'''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir &lt;math&gt;(x', ct')&lt;/math&gt; xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala &lt;math&gt;(0, 1)&lt;/math&gt; di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin &lt;math&gt; (\beta \gamma, \gamma)&lt;/math&gt; di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên &lt;math&gt;(x', ct')&lt;/math&gt; yên xala &lt;math&gt;(1, 0)&lt;/math&gt; di sîstema bi nîşangir de, vediguherin &lt;math&gt;(\gamma, \beta \gamma)&lt;/math&gt; di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; xêz bikin ku ji xalên &lt;math&gt;(k \gamma, k \beta \gamma)&lt;/math&gt; derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir &lt;math&gt; k &lt;/math&gt; hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; xêz bikin ku ji xalên &lt;math&gt;(k \beta \gamma, k \gamma)&lt;/math&gt; derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}&lt;/math&gt; caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi &lt;math&gt;\beta \to 1.&lt;/math&gt; ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe.

'''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta &lt;math&gt;t' = 0&lt;/math&gt; de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên &lt;math&gt;\text{A}&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;\text{B}&lt;/math&gt; bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne.

Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne.

== Tesîrên optîkî ==

=== Tesîrên kaşkirinê ===
[[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]]
Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.&lt;ref name=&quot;Lauginie2004&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}&lt;/ref&gt; Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be?

Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye.

Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger &lt;math&gt;u' = c/n&lt;/math&gt; leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; leza avê be, û &lt;math&gt; u_{\pm} &lt;/math&gt; leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . &lt;/math&gt;Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya &quot;îndeksa şikestinê&quot; (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.&lt;ref name=&quot;Stachel2005&quot;&gt;{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&amp;pg=PA1}}&lt;/ref&gt;

Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula relatîvîteyî ya komkirina lezan e.&lt;ref name=&quot;Rindler1977&quot;&gt;{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}&lt;/ref&gt;

&lt;math&gt;u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =&lt;/math&gt; &lt;math&gt; \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx&lt;/math&gt; &lt;math&gt; c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx &lt;/math&gt; &lt;math&gt; \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) &lt;/math&gt;

=== Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê ===
[[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]]
Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.&lt;ref name=&quot;Mould&quot;&gt;{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&amp;pg=PA8}}&lt;/ref&gt; (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.&lt;ref name=&quot;Seidelmann&quot;&gt;{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}&lt;/ref&gt;

Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,&lt;ref name=&quot;Ferraro&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}&lt;/ref&gt; [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.&lt;ref name=&quot;Dolan&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}&lt;/ref&gt; Hewldaneke &quot;aloz û giran&quot; a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,&lt;ref name=&quot;Hollis&quot;&gt;{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}&lt;/ref&gt; lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}&lt;/ref&gt;

Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya relatîvîteyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:&lt;ref name=&quot;Rindler1977&quot; /&gt;

&lt;math&gt;\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}&lt;/math&gt; '''AN'''

&lt;math&gt; \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}&lt;/math&gt; '''AN JÎ'''

&lt;math&gt; \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}&lt;/math&gt;

=== Tesîra Doppler a rêjeyî ===
Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a relatîvîteyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gill&quot;&gt;{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}&lt;/ref&gt;

Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s&lt;/math&gt;

ku &lt;math&gt;c_s&lt;/math&gt; leza dengê ye.

Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza relatîvîteyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.&lt;/math&gt;li ku

&lt;math&gt;\beta = v/c &lt;/math&gt; û

&lt;math&gt;\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}&lt;/math&gt; [[Faktora Lorentzê]] ne.

Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a relatîvîteyê tê bidestxistin.&lt;ref name=&quot;Feynman1977&quot;&gt;{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Morin2007&quot;&gt;{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}&lt;/ref&gt;{{rp|540}}

==== Tesîra Doppler a Transvers ====
[[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a relatîvîteyê ye.

Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe.

Relatîvîteya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.&lt;ref name=&quot;Morin2007&quot; /&gt;{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift'').

=== Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî ===
[[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin.

Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin.

[[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]]
[[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]]
Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}&lt;/ref&gt; Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Boas_1961&quot;&gt;{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]]

Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.&lt;ref name=&quot;Muller_2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}&lt;/ref&gt; Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin.

Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title=&quot;Superluminal&quot; motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}&lt;/ref&gt; Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}&lt;/ref&gt;

== Binêre ==

* [[Relatîvîteya giştî]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Fizîk]]
[[Kategorî:Felsefeya zanistê]]

[[en:Special relativity]]</text>
      <sha1>ifeomu1vr3y30hmg0xv8d3uf8v8643x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086902</id>
      <parentid>2086900</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T11:09:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tesîrên optîkî */</comment>
      <origin>2086902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49037" sha1="5uhnskdlw7e9yigawz878vz1xe9cdu5" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]]
Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

# [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba relatîvîteyî]] tê zanin.
# [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin.
Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn.

== Xulase ==
Relatîvîte teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Relatîvîte fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên relatîvîteya taybet dikarin werin fêm kirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

=== Bingeh ===
Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya relatîvîteya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:ix&lt;/sup&gt; Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike.

Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba relatîvîteyî]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:5&lt;/sup&gt; Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:25&lt;/sup&gt;

Di teoriya relatîvîteya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya &quot;leza relatîf&quot; biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di relatîvîteya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:28&lt;/sup&gt;

=== Encam ===
Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in:

* Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:49&lt;/sup&gt;
* Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye.
* Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne.
* Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin.
Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên relatîvîteya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&amp;pg=PA50&amp;redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}&lt;/ref&gt; Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. &lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:33&lt;/sup&gt; Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên relatîvîteya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên.

Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya relatîvîteya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:8&lt;/sup&gt; Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:98&lt;/sup&gt; Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Tarîx ==
Prensîba relatîvîteyî ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}&lt;/ref&gt; Encamên wî wekî [[relatîvîteya galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:1&lt;/sup&gt; Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:17&lt;/sup&gt;

Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî relatîvîteya galileyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:18&lt;/sup&gt;

Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya relatîvîteya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt;

Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba galileyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}&lt;/ref&gt; diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science &amp; Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&amp;pg=PT148&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt; Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt; Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne.

Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}&lt;/ref&gt; û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}&lt;/ref&gt; bi taybetî esera wî ya berê wekî &quot;teoriya taybet a relatîvîteyê&quot; (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku relatîvîteya galileyî wekî nêzîkatiyek relatîvîteya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e.

== Veguherîna Lorentz ==

=== Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî ===
Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî:

{{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a relatîvîteyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya relatîvîteya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=&lt;i&gt;Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity&lt;/i&gt;. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}&lt;/ref&gt; lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma.

[[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya relatîvîtiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksîomên xwe derxistiye.

Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo relatîvîteya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}&lt;/ref&gt; hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya &quot;hevrêbûna Lorentz a gerdûnî&quot; (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya &quot;[[wext-şûnê Minowski]]&quot; ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; û yên Callahan hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

=== Veguherîna Lorentz û berevajiya wê ===
Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\begin{align}
t' &amp;= \gamma \ (t - vx/c^2) \\
x' &amp;= \gamma \ (x - v t) \\
y' &amp;= y \\
z' &amp;= z ,
\end{align}&lt;/math&gt;

li vir ku

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}&lt;/math&gt;

[[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin.

Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\begin{align}
t &amp;= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\
x &amp;= \gamma ( x' + v t') \\
y &amp;= y' \\
z &amp;= z'.
\end{align}&lt;/math&gt;

Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin.

Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin.

Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, ''t''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)}} û {{nowrap|(''x‘''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, ''t‘''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ''t''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)}} û  e, û {{nowrap|(''x‘''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ''t‘''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)}} ferqahî wekî têne pênasekirin

* '''Eq. 1:''' &lt;math&gt;\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .&lt;/math&gt;
* '''Eq. 2:''' &lt;math&gt;\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .&lt;/math&gt;
em distînin

* '''Eq. 3:''' &lt;math&gt;\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
* '''Eq. 4:''' &lt;math&gt;\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin:

* '''Eq. 5:''' &lt;math&gt;dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
* '''Eq. 6:''' &lt;math&gt;dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ &lt;/math&gt; &lt;math&gt;dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;

=== Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz ===
{{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:536&lt;/sup&gt; Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:155-199&lt;/sup&gt;

'''Resim 3-1a.''' Eksenên &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;t&lt;/math&gt; yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; asoyî ye û eksana &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; bi faktora &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta &lt;math&gt;t = 0.&lt;/math&gt; de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, &lt;math&gt;\text{A}&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;\text{B},&lt;/math&gt;, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin.

'''Resim 3-1b.''' Eksenên &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, &lt;math&gt;v = c/2.&lt;/math&gt; Her du eksanên &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya &lt;math&gt;\alpha = \tan^{-1}(\beta),&lt;/math&gt; hatine badan ku tê de &lt;math&gt;\beta = v/c.&lt;/math&gt; Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta &lt;math&gt;t=0&lt;/math&gt; be, &lt;math&gt;t'=0.&lt;/math&gt; e.

'''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir &lt;math&gt;(x', ct')&lt;/math&gt; xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala &lt;math&gt;(0, 1)&lt;/math&gt; di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin &lt;math&gt; (\beta \gamma, \gamma)&lt;/math&gt; di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên &lt;math&gt;(x', ct')&lt;/math&gt; yên xala &lt;math&gt;(1, 0)&lt;/math&gt; di sîstema bi nîşangir de, vediguherin &lt;math&gt;(\gamma, \beta \gamma)&lt;/math&gt; di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; xêz bikin ku ji xalên &lt;math&gt;(k \gamma, k \beta \gamma)&lt;/math&gt; derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir &lt;math&gt; k &lt;/math&gt; hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; xêz bikin ku ji xalên &lt;math&gt;(k \beta \gamma, k \gamma)&lt;/math&gt; derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}&lt;/math&gt; caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi &lt;math&gt;\beta \to 1.&lt;/math&gt; ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe.

'''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta &lt;math&gt;t' = 0&lt;/math&gt; de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên &lt;math&gt;\text{A}&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;\text{B}&lt;/math&gt; bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne.

Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne.

== Tesîrên optîkî ==

=== Tesîrên kaşkirinê ===
[[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]]
Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.&lt;ref name=&quot;Lauginie2004&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}&lt;/ref&gt; Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be?

Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye.

Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger &lt;math&gt;u' = c/n&lt;/math&gt; leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; leza avê be, û &lt;math&gt; u_{\pm} &lt;/math&gt; leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . &lt;/math&gt;Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya &quot;îndeksa şikestinê&quot; (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.&lt;ref name=&quot;Stachel2005&quot;&gt;{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&amp;pg=PA1}}&lt;/ref&gt;

Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula relatîvîteyî ya komkirina lezan e.&lt;ref name=&quot;Rindler1977&quot;&gt;{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}&lt;/ref&gt;

&lt;math&gt;u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =&lt;/math&gt; &lt;math&gt; \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx&lt;/math&gt; &lt;math&gt; c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx &lt;/math&gt; &lt;math&gt; \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) &lt;/math&gt;

=== Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê ===
[[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]]
Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.&lt;ref name=&quot;Mould&quot;&gt;{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&amp;pg=PA8}}&lt;/ref&gt; (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.&lt;ref name=&quot;Seidelmann&quot;&gt;{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}&lt;/ref&gt;

Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,&lt;ref name=&quot;Ferraro&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}&lt;/ref&gt; [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.&lt;ref name=&quot;Dolan&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}&lt;/ref&gt; Hewldaneke &quot;aloz û giran&quot; a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,&lt;ref name=&quot;Hollis&quot;&gt;{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}&lt;/ref&gt; lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}&lt;/ref&gt;

Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya relatîvîteyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:&lt;ref name=&quot;Rindler1977&quot; /&gt;

&lt;math&gt;\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}&lt;/math&gt; '''AN'''

&lt;math&gt; \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}&lt;/math&gt; '''AN JÎ'''

&lt;math&gt; \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}&lt;/math&gt;

=== Tesîra Doppler a rêjeyî ===
Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a relatîvîteyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gill&quot;&gt;{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}&lt;/ref&gt;

Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s&lt;/math&gt;

ku &lt;math&gt;c_s&lt;/math&gt; leza dengê ye.

Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza relatîvîteyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.&lt;/math&gt;li ku

&lt;math&gt;\beta = v/c &lt;/math&gt; û

&lt;math&gt;\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}&lt;/math&gt; [[Faktora Lorentzê]] ne.

Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a relatîvîteyê tê bidestxistin.&lt;ref name=&quot;Feynman1977&quot;&gt;{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Morin2007&quot;&gt;{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}&lt;/ref&gt;{{rp|540}}

==== Tesîra Doppler a Transvers ====
[[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a relatîvîteyê ye.

Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe.

Relatîvîteya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.&lt;ref name=&quot;Morin2007&quot; /&gt;{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift'').

=== Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî ===
[[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin.

Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin.

[[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]]
[[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]]
Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}&lt;/ref&gt; Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Boas_1961&quot;&gt;{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]]

Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.&lt;ref name=&quot;Muller_2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}&lt;/ref&gt; Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin.

Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title=&quot;Superluminal&quot; motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}&lt;/ref&gt; Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}&lt;/ref&gt;

== Têkiliya bi teoriyên din re ==

== Binêre ==

* [[Relatîvîteya giştî]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Fizîk]]
[[Kategorî:Felsefeya zanistê]]

[[en:Special relativity]]</text>
      <sha1>5uhnskdlw7e9yigawz878vz1xe9cdu5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086903</id>
      <parentid>2086902</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T11:12:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Encam */</comment>
      <origin>2086903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49035" sha1="fyjyp2vfw5doof95xmceqeo4y9shb7q" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]]
Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

# [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba relatîvîteyî]] tê zanin.
# [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin.
Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn.

== Xulase ==
Relatîvîte teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Relatîvîte fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên relatîvîteya taybet dikarin werin fêm kirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

=== Bingeh ===
Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya relatîvîteya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:ix&lt;/sup&gt; Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike.

Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba relatîvîteyî]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:5&lt;/sup&gt; Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:25&lt;/sup&gt;

Di teoriya relatîvîteya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya &quot;leza relatîf&quot; biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di relatîvîteya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:28&lt;/sup&gt;

=== Encam ===
Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in:

* Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:49&lt;/sup&gt;
* Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye.
* Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne.
* Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin.
Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên relatîvîteya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&amp;pg=PA50&amp;redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}&lt;/ref&gt; Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. &lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:33&lt;/sup&gt; Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên relatîvîteya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên.

Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya relatîvîteya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:8&lt;/sup&gt; Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:98&lt;/sup&gt; Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Tarîx ==
Prensîba relatîvîteyî ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}&lt;/ref&gt; Encamên wî wekî [[relatîvîteya galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:1&lt;/sup&gt; Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:17&lt;/sup&gt;

Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî relatîvîteya galileyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:18&lt;/sup&gt;

Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya relatîvîteya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt;

Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba galileyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}&lt;/ref&gt; diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science &amp; Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&amp;pg=PT148&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt; Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt; Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne.

Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}&lt;/ref&gt; û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}&lt;/ref&gt; bi taybetî esera wî ya berê wekî &quot;teoriya taybet a relatîvîteyê&quot; (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku relatîvîteya galileyî wekî nêzîkatiyek relatîvîteya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e.

== Veguherîna Lorentz ==

=== Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî ===
Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî:

{{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a relatîvîteyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya relatîvîteya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=&lt;i&gt;Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity&lt;/i&gt;. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}&lt;/ref&gt; lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma.

[[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya relatîvîtiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksîomên xwe derxistiye.

Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo relatîvîteya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}&lt;/ref&gt; hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya &quot;hevrêbûna Lorentz a gerdûnî&quot; (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya &quot;[[wext-şûnê Minowski]]&quot; ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; û yên Callahan hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

=== Veguherîna Lorentz û berevajiya wê ===
Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\begin{align}
t' &amp;= \gamma \ (t - vx/c^2) \\
x' &amp;= \gamma \ (x - v t) \\
y' &amp;= y \\
z' &amp;= z ,
\end{align}&lt;/math&gt;

li vir ku

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}&lt;/math&gt;

[[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin.

Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\begin{align}
t &amp;= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\
x &amp;= \gamma ( x' + v t') \\
y &amp;= y' \\
z &amp;= z'.
\end{align}&lt;/math&gt;

Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin.

Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin.

Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, ''t''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)}} û {{nowrap|(''x‘''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, ''t‘''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ''t''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)}} û  e, û {{nowrap|(''x‘''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ''t‘''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)}} ferqahî wekî têne pênasekirin

* '''Eq. 1:''' &lt;math&gt;\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .&lt;/math&gt;
* '''Eq. 2:''' &lt;math&gt;\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .&lt;/math&gt;
em distînin

* '''Eq. 3:''' &lt;math&gt;\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
* '''Eq. 4:''' &lt;math&gt;\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin:

* '''Eq. 5:''' &lt;math&gt;dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
* '''Eq. 6:''' &lt;math&gt;dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ &lt;/math&gt; &lt;math&gt;dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;

=== Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz ===
{{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:536&lt;/sup&gt; Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:155-199&lt;/sup&gt;

'''Resim 3-1a.''' Eksenên &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;t&lt;/math&gt; yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; asoyî ye û eksana &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; bi faktora &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta &lt;math&gt;t = 0.&lt;/math&gt; de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, &lt;math&gt;\text{A}&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;\text{B},&lt;/math&gt;, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin.

'''Resim 3-1b.''' Eksenên &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, &lt;math&gt;v = c/2.&lt;/math&gt; Her du eksanên &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya &lt;math&gt;\alpha = \tan^{-1}(\beta),&lt;/math&gt; hatine badan ku tê de &lt;math&gt;\beta = v/c.&lt;/math&gt; Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta &lt;math&gt;t=0&lt;/math&gt; be, &lt;math&gt;t'=0.&lt;/math&gt; e.

'''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir &lt;math&gt;(x', ct')&lt;/math&gt; xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala &lt;math&gt;(0, 1)&lt;/math&gt; di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin &lt;math&gt; (\beta \gamma, \gamma)&lt;/math&gt; di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên &lt;math&gt;(x', ct')&lt;/math&gt; yên xala &lt;math&gt;(1, 0)&lt;/math&gt; di sîstema bi nîşangir de, vediguherin &lt;math&gt;(\gamma, \beta \gamma)&lt;/math&gt; di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; xêz bikin ku ji xalên &lt;math&gt;(k \gamma, k \beta \gamma)&lt;/math&gt; derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir &lt;math&gt; k &lt;/math&gt; hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; xêz bikin ku ji xalên &lt;math&gt;(k \beta \gamma, k \gamma)&lt;/math&gt; derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}&lt;/math&gt; caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi &lt;math&gt;\beta \to 1.&lt;/math&gt; ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe.

'''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta &lt;math&gt;t' = 0&lt;/math&gt; de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên &lt;math&gt;\text{A}&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;\text{B}&lt;/math&gt; bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne.

Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne.

== Tesîrên optîkî ==

=== Tesîrên kaşkirinê ===
[[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]]
Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.&lt;ref name=&quot;Lauginie2004&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}&lt;/ref&gt; Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be?

Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye.

Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger &lt;math&gt;u' = c/n&lt;/math&gt; leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; leza avê be, û &lt;math&gt; u_{\pm} &lt;/math&gt; leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . &lt;/math&gt;Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya &quot;îndeksa şikestinê&quot; (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.&lt;ref name=&quot;Stachel2005&quot;&gt;{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&amp;pg=PA1}}&lt;/ref&gt;

Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula relatîvîteyî ya komkirina lezan e.&lt;ref name=&quot;Rindler1977&quot;&gt;{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}&lt;/ref&gt;

&lt;math&gt;u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =&lt;/math&gt; &lt;math&gt; \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx&lt;/math&gt; &lt;math&gt; c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx &lt;/math&gt; &lt;math&gt; \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) &lt;/math&gt;

=== Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê ===
[[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]]
Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.&lt;ref name=&quot;Mould&quot;&gt;{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&amp;pg=PA8}}&lt;/ref&gt; (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.&lt;ref name=&quot;Seidelmann&quot;&gt;{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}&lt;/ref&gt;

Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,&lt;ref name=&quot;Ferraro&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}&lt;/ref&gt; [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.&lt;ref name=&quot;Dolan&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}&lt;/ref&gt; Hewldaneke &quot;aloz û giran&quot; a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,&lt;ref name=&quot;Hollis&quot;&gt;{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}&lt;/ref&gt; lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}&lt;/ref&gt;

Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya relatîvîteyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:&lt;ref name=&quot;Rindler1977&quot; /&gt;

&lt;math&gt;\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}&lt;/math&gt; '''AN'''

&lt;math&gt; \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}&lt;/math&gt; '''AN JÎ'''

&lt;math&gt; \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}&lt;/math&gt;

=== Tesîra Doppler a rêjeyî ===
Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a relatîvîteyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gill&quot;&gt;{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}&lt;/ref&gt;

Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s&lt;/math&gt;

ku &lt;math&gt;c_s&lt;/math&gt; leza dengê ye.

Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza relatîvîteyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.&lt;/math&gt;li ku

&lt;math&gt;\beta = v/c &lt;/math&gt; û

&lt;math&gt;\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}&lt;/math&gt; [[Faktora Lorentzê]] ne.

Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a relatîvîteyê tê bidestxistin.&lt;ref name=&quot;Feynman1977&quot;&gt;{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Morin2007&quot;&gt;{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}&lt;/ref&gt;{{rp|540}}

==== Tesîra Doppler a Transvers ====
[[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a relatîvîteyê ye.

Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe.

Relatîvîteya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.&lt;ref name=&quot;Morin2007&quot; /&gt;{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift'').

=== Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî ===
[[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin.

Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin.

[[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]]
[[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]]
Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}&lt;/ref&gt; Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Boas_1961&quot;&gt;{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]]

Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.&lt;ref name=&quot;Muller_2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}&lt;/ref&gt; Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin.

Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title=&quot;Superluminal&quot; motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}&lt;/ref&gt; Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}&lt;/ref&gt;

== Têkiliya bi teoriyên din re ==

== Binêre ==

* [[Relatîvîteya giştî]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Fizîk]]
[[Kategorî:Felsefeya zanistê]]

[[en:Special relativity]]</text>
      <sha1>fyjyp2vfw5doof95xmceqeo4y9shb7q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086906</id>
      <parentid>2086903</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T11:23:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Têkiliya bi teoriyên din re */</comment>
      <origin>2086906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49067" sha1="tjxlex2ex25slouf15wg91hpe7r71g0" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]]
Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

# [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba relatîvîteyî]] tê zanin.
# [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin.
Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn.

== Xulase ==
Relatîvîte teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Relatîvîte fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên relatîvîteya taybet dikarin werin fêm kirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

=== Bingeh ===
Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya relatîvîteya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:ix&lt;/sup&gt; Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike.

Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba relatîvîteyî]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:5&lt;/sup&gt; Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:25&lt;/sup&gt;

Di teoriya relatîvîteya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya &quot;leza relatîf&quot; biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di relatîvîteya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:28&lt;/sup&gt;

=== Encam ===
Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in:

* Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:49&lt;/sup&gt;
* Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye.
* Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne.
* Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin.
Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên relatîvîteya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&amp;pg=PA50&amp;redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}&lt;/ref&gt; Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. &lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:33&lt;/sup&gt; Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên relatîvîteya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên.

Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya relatîvîteya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:8&lt;/sup&gt; Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:98&lt;/sup&gt; Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Tarîx ==
Prensîba relatîvîteyî ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}&lt;/ref&gt; Encamên wî wekî [[relatîvîteya galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:1&lt;/sup&gt; Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:17&lt;/sup&gt;

Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî relatîvîteya galileyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:18&lt;/sup&gt;

Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya relatîvîteya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt;

Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba galileyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}&lt;/ref&gt; diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science &amp; Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&amp;pg=PT148&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt; Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt; Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne.

Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}&lt;/ref&gt; û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}&lt;/ref&gt; bi taybetî esera wî ya berê wekî &quot;teoriya taybet a relatîvîteyê&quot; (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku relatîvîteya galileyî wekî nêzîkatiyek relatîvîteya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e.

== Veguherîna Lorentz ==

=== Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî ===
Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî:

{{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a relatîvîteyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya relatîvîteya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=&lt;i&gt;Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity&lt;/i&gt;. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}&lt;/ref&gt; lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma.

[[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya relatîvîtiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksîomên xwe derxistiye.

Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo relatîvîteya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}&lt;/ref&gt; hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya &quot;hevrêbûna Lorentz a gerdûnî&quot; (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya &quot;[[wext-şûnê Minowski]]&quot; ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; û yên Callahan hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

=== Veguherîna Lorentz û berevajiya wê ===
Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\begin{align}
t' &amp;= \gamma \ (t - vx/c^2) \\
x' &amp;= \gamma \ (x - v t) \\
y' &amp;= y \\
z' &amp;= z ,
\end{align}&lt;/math&gt;

li vir ku

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}&lt;/math&gt;

[[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin.

Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\begin{align}
t &amp;= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\
x &amp;= \gamma ( x' + v t') \\
y &amp;= y' \\
z &amp;= z'.
\end{align}&lt;/math&gt;

Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin.

Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin.

Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, ''t''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)}} û {{nowrap|(''x‘''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, ''t‘''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ''t''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)}} û  e, û {{nowrap|(''x‘''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ''t‘''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)}} ferqahî wekî têne pênasekirin

* '''Eq. 1:''' &lt;math&gt;\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .&lt;/math&gt;
* '''Eq. 2:''' &lt;math&gt;\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .&lt;/math&gt;
em distînin

* '''Eq. 3:''' &lt;math&gt;\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
* '''Eq. 4:''' &lt;math&gt;\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin:

* '''Eq. 5:''' &lt;math&gt;dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
* '''Eq. 6:''' &lt;math&gt;dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ &lt;/math&gt; &lt;math&gt;dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;

=== Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz ===
{{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:536&lt;/sup&gt; Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:155-199&lt;/sup&gt;

'''Resim 3-1a.''' Eksenên &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;t&lt;/math&gt; yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; asoyî ye û eksana &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; bi faktora &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta &lt;math&gt;t = 0.&lt;/math&gt; de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, &lt;math&gt;\text{A}&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;\text{B},&lt;/math&gt;, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin.

'''Resim 3-1b.''' Eksenên &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, &lt;math&gt;v = c/2.&lt;/math&gt; Her du eksanên &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya &lt;math&gt;\alpha = \tan^{-1}(\beta),&lt;/math&gt; hatine badan ku tê de &lt;math&gt;\beta = v/c.&lt;/math&gt; Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta &lt;math&gt;t=0&lt;/math&gt; be, &lt;math&gt;t'=0.&lt;/math&gt; e.

'''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir &lt;math&gt;(x', ct')&lt;/math&gt; xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala &lt;math&gt;(0, 1)&lt;/math&gt; di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin &lt;math&gt; (\beta \gamma, \gamma)&lt;/math&gt; di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên &lt;math&gt;(x', ct')&lt;/math&gt; yên xala &lt;math&gt;(1, 0)&lt;/math&gt; di sîstema bi nîşangir de, vediguherin &lt;math&gt;(\gamma, \beta \gamma)&lt;/math&gt; di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; xêz bikin ku ji xalên &lt;math&gt;(k \gamma, k \beta \gamma)&lt;/math&gt; derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir &lt;math&gt; k &lt;/math&gt; hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; xêz bikin ku ji xalên &lt;math&gt;(k \beta \gamma, k \gamma)&lt;/math&gt; derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}&lt;/math&gt; caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi &lt;math&gt;\beta \to 1.&lt;/math&gt; ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe.

'''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta &lt;math&gt;t' = 0&lt;/math&gt; de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên &lt;math&gt;\text{A}&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;\text{B}&lt;/math&gt; bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne.

Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne.

== Tesîrên optîkî ==

=== Tesîrên kaşkirinê ===
[[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]]
Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.&lt;ref name=&quot;Lauginie2004&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}&lt;/ref&gt; Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be?

Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye.

Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger &lt;math&gt;u' = c/n&lt;/math&gt; leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; leza avê be, û &lt;math&gt; u_{\pm} &lt;/math&gt; leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . &lt;/math&gt;Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya &quot;îndeksa şikestinê&quot; (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.&lt;ref name=&quot;Stachel2005&quot;&gt;{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&amp;pg=PA1}}&lt;/ref&gt;

Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula relatîvîteyî ya komkirina lezan e.&lt;ref name=&quot;Rindler1977&quot;&gt;{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}&lt;/ref&gt;

&lt;math&gt;u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =&lt;/math&gt; &lt;math&gt; \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx&lt;/math&gt; &lt;math&gt; c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx &lt;/math&gt; &lt;math&gt; \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) &lt;/math&gt;

=== Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê ===
[[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]]
Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.&lt;ref name=&quot;Mould&quot;&gt;{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&amp;pg=PA8}}&lt;/ref&gt; (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.&lt;ref name=&quot;Seidelmann&quot;&gt;{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}&lt;/ref&gt;

Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,&lt;ref name=&quot;Ferraro&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}&lt;/ref&gt; [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.&lt;ref name=&quot;Dolan&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}&lt;/ref&gt; Hewldaneke &quot;aloz û giran&quot; a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,&lt;ref name=&quot;Hollis&quot;&gt;{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}&lt;/ref&gt; lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}&lt;/ref&gt;

Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya relatîvîteyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:&lt;ref name=&quot;Rindler1977&quot; /&gt;

&lt;math&gt;\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}&lt;/math&gt; '''AN'''

&lt;math&gt; \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}&lt;/math&gt; '''AN JÎ'''

&lt;math&gt; \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}&lt;/math&gt;

=== Tesîra Doppler a rêjeyî ===
Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a relatîvîteyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gill&quot;&gt;{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}&lt;/ref&gt;

Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s&lt;/math&gt;

ku &lt;math&gt;c_s&lt;/math&gt; leza dengê ye.

Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza relatîvîteyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.&lt;/math&gt;li ku

&lt;math&gt;\beta = v/c &lt;/math&gt; û

&lt;math&gt;\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}&lt;/math&gt; [[Faktora Lorentzê]] ne.

Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a relatîvîteyê tê bidestxistin.&lt;ref name=&quot;Feynman1977&quot;&gt;{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Morin2007&quot;&gt;{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}&lt;/ref&gt;{{rp|540}}

==== Tesîra Doppler a Transvers ====
[[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a relatîvîteyê ye.

Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe.

Relatîvîteya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.&lt;ref name=&quot;Morin2007&quot; /&gt;{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift'').

=== Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî ===
[[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin.

Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin.

[[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]]
[[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]]
Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}&lt;/ref&gt; Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Boas_1961&quot;&gt;{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]]

Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.&lt;ref name=&quot;Muller_2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}&lt;/ref&gt; Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin.

Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title=&quot;Superluminal&quot; motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}&lt;/ref&gt; Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}&lt;/ref&gt;

== Têkiliya bi teoriyên din re ==

=== Relatîvîteya giştî ===

== Binêre ==

* [[Relatîvîteya giştî]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Fizîk]]
[[Kategorî:Felsefeya zanistê]]

[[en:Special relativity]]</text>
      <sha1>tjxlex2ex25slouf15wg91hpe7r71g0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086907</id>
      <parentid>2086906</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T11:26:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Relatîvîteya giştî */</comment>
      <origin>2086907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49703" sha1="lggm9hbnuaghbijdfonx360mx7soci9" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]]
Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

# [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba relatîvîteyî]] tê zanin.
# [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin.
Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn.

== Xulase ==
Relatîvîte teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Relatîvîte fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên relatîvîteya taybet dikarin werin fêm kirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

=== Bingeh ===
Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya relatîvîteya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:ix&lt;/sup&gt; Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike.

Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba relatîvîteyî]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:5&lt;/sup&gt; Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:25&lt;/sup&gt;

Di teoriya relatîvîteya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya &quot;leza relatîf&quot; biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di relatîvîteya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:28&lt;/sup&gt;

=== Encam ===
Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in:

* Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:49&lt;/sup&gt;
* Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye.
* Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne.
* Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin.
Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên relatîvîteya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&amp;pg=PA50&amp;redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}&lt;/ref&gt; Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. &lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:33&lt;/sup&gt; Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên relatîvîteya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên.

Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya relatîvîteya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:8&lt;/sup&gt; Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:98&lt;/sup&gt; Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Tarîx ==
Prensîba relatîvîteyî ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}&lt;/ref&gt; Encamên wî wekî [[relatîvîteya galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:1&lt;/sup&gt; Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:17&lt;/sup&gt;

Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî relatîvîteya galileyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:18&lt;/sup&gt;

Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya relatîvîteya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt;

Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba galileyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}&lt;/ref&gt; diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science &amp; Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&amp;pg=PT148&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt; Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt; Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne.

Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}&lt;/ref&gt; û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}&lt;/ref&gt; bi taybetî esera wî ya berê wekî &quot;teoriya taybet a relatîvîteyê&quot; (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku relatîvîteya galileyî wekî nêzîkatiyek relatîvîteya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e.

== Veguherîna Lorentz ==

=== Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî ===
Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî:

{{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a relatîvîteyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya relatîvîteya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=&lt;i&gt;Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity&lt;/i&gt;. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}&lt;/ref&gt; lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma.

[[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya relatîvîtiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksîomên xwe derxistiye.

Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo relatîvîteya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}&lt;/ref&gt; hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya &quot;hevrêbûna Lorentz a gerdûnî&quot; (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya &quot;[[wext-şûnê Minowski]]&quot; ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; û yên Callahan hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

=== Veguherîna Lorentz û berevajiya wê ===
Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\begin{align}
t' &amp;= \gamma \ (t - vx/c^2) \\
x' &amp;= \gamma \ (x - v t) \\
y' &amp;= y \\
z' &amp;= z ,
\end{align}&lt;/math&gt;

li vir ku

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}&lt;/math&gt;

[[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin.

Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\begin{align}
t &amp;= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\
x &amp;= \gamma ( x' + v t') \\
y &amp;= y' \\
z &amp;= z'.
\end{align}&lt;/math&gt;

Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin.

Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin.

Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, ''t''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)}} û {{nowrap|(''x‘''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, ''t‘''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ''t''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)}} û  e, û {{nowrap|(''x‘''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ''t‘''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)}} ferqahî wekî têne pênasekirin

* '''Eq. 1:''' &lt;math&gt;\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .&lt;/math&gt;
* '''Eq. 2:''' &lt;math&gt;\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .&lt;/math&gt;
em distînin

* '''Eq. 3:''' &lt;math&gt;\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
* '''Eq. 4:''' &lt;math&gt;\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin:

* '''Eq. 5:''' &lt;math&gt;dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
* '''Eq. 6:''' &lt;math&gt;dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ &lt;/math&gt; &lt;math&gt;dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;

=== Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz ===
{{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:536&lt;/sup&gt; Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:155-199&lt;/sup&gt;

'''Resim 3-1a.''' Eksenên &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;t&lt;/math&gt; yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; asoyî ye û eksana &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; bi faktora &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta &lt;math&gt;t = 0.&lt;/math&gt; de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, &lt;math&gt;\text{A}&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;\text{B},&lt;/math&gt;, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin.

'''Resim 3-1b.''' Eksenên &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, &lt;math&gt;v = c/2.&lt;/math&gt; Her du eksanên &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya &lt;math&gt;\alpha = \tan^{-1}(\beta),&lt;/math&gt; hatine badan ku tê de &lt;math&gt;\beta = v/c.&lt;/math&gt; Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta &lt;math&gt;t=0&lt;/math&gt; be, &lt;math&gt;t'=0.&lt;/math&gt; e.

'''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir &lt;math&gt;(x', ct')&lt;/math&gt; xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala &lt;math&gt;(0, 1)&lt;/math&gt; di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin &lt;math&gt; (\beta \gamma, \gamma)&lt;/math&gt; di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên &lt;math&gt;(x', ct')&lt;/math&gt; yên xala &lt;math&gt;(1, 0)&lt;/math&gt; di sîstema bi nîşangir de, vediguherin &lt;math&gt;(\gamma, \beta \gamma)&lt;/math&gt; di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; xêz bikin ku ji xalên &lt;math&gt;(k \gamma, k \beta \gamma)&lt;/math&gt; derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir &lt;math&gt; k &lt;/math&gt; hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; xêz bikin ku ji xalên &lt;math&gt;(k \beta \gamma, k \gamma)&lt;/math&gt; derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}&lt;/math&gt; caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi &lt;math&gt;\beta \to 1.&lt;/math&gt; ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe.

'''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta &lt;math&gt;t' = 0&lt;/math&gt; de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên &lt;math&gt;\text{A}&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;\text{B}&lt;/math&gt; bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne.

Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne.

== Tesîrên optîkî ==

=== Tesîrên kaşkirinê ===
[[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]]
Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.&lt;ref name=&quot;Lauginie2004&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}&lt;/ref&gt; Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be?

Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye.

Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger &lt;math&gt;u' = c/n&lt;/math&gt; leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; leza avê be, û &lt;math&gt; u_{\pm} &lt;/math&gt; leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . &lt;/math&gt;Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya &quot;îndeksa şikestinê&quot; (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.&lt;ref name=&quot;Stachel2005&quot;&gt;{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&amp;pg=PA1}}&lt;/ref&gt;

Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula relatîvîteyî ya komkirina lezan e.&lt;ref name=&quot;Rindler1977&quot;&gt;{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}&lt;/ref&gt;

&lt;math&gt;u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =&lt;/math&gt; &lt;math&gt; \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx&lt;/math&gt; &lt;math&gt; c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx &lt;/math&gt; &lt;math&gt; \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) &lt;/math&gt;

=== Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê ===
[[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]]
Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.&lt;ref name=&quot;Mould&quot;&gt;{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&amp;pg=PA8}}&lt;/ref&gt; (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.&lt;ref name=&quot;Seidelmann&quot;&gt;{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}&lt;/ref&gt;

Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,&lt;ref name=&quot;Ferraro&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}&lt;/ref&gt; [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.&lt;ref name=&quot;Dolan&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}&lt;/ref&gt; Hewldaneke &quot;aloz û giran&quot; a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,&lt;ref name=&quot;Hollis&quot;&gt;{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}&lt;/ref&gt; lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}&lt;/ref&gt;

Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya relatîvîteyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:&lt;ref name=&quot;Rindler1977&quot; /&gt;

&lt;math&gt;\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}&lt;/math&gt; '''AN'''

&lt;math&gt; \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}&lt;/math&gt; '''AN JÎ'''

&lt;math&gt; \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}&lt;/math&gt;

=== Tesîra Doppler a rêjeyî ===
Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a relatîvîteyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gill&quot;&gt;{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}&lt;/ref&gt;

Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s&lt;/math&gt;

ku &lt;math&gt;c_s&lt;/math&gt; leza dengê ye.

Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza relatîvîteyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.&lt;/math&gt;li ku

&lt;math&gt;\beta = v/c &lt;/math&gt; û

&lt;math&gt;\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}&lt;/math&gt; [[Faktora Lorentzê]] ne.

Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a relatîvîteyê tê bidestxistin.&lt;ref name=&quot;Feynman1977&quot;&gt;{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Morin2007&quot;&gt;{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}&lt;/ref&gt;{{rp|540}}

==== Tesîra Doppler a Transvers ====
[[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a relatîvîteyê ye.

Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe.

Relatîvîteya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.&lt;ref name=&quot;Morin2007&quot; /&gt;{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift'').

=== Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî ===
[[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin.

Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin.

[[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]]
[[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]]
Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}&lt;/ref&gt; Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Boas_1961&quot;&gt;{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]]

Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.&lt;ref name=&quot;Muller_2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}&lt;/ref&gt; Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin.

Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title=&quot;Superluminal&quot; motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}&lt;/ref&gt; Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}&lt;/ref&gt;

== Têkiliya bi teoriyên din re ==

=== Relatîvîteya giştî ===
Berevajî teoriya relatîvîteya taybet, di teoriya relatîvîteya giştî de şûn-wext xwar e; loma pêwîst e ew teorî bi awayekî bi temamî herêmî were formulekirin. Di encamê de, li ser mesafeyên mezin dibe ku ferqahî ji pêşbîniyên relatîvîteya taybet derkevin holê. Ji ber tevlêkirina [[Rakêş|gravîtasyonê]] bi taybetî nêzîkî girseyên mezin an jî, bi awayekî giştî, nêzîkî şûnên ku enerjiya wan pir zêde ye, relatîvîteya taybet tenê li ser mesafeyên kurt derbasdar dimîne. Ew sinorê derbasdariya relatîvîteya taybet bi rêya [[derengmayîna Shapiro]] (''Shapiro delay'') tê nîşandan.

== Binêre ==

* [[Relatîvîteya giştî]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Fizîk]]
[[Kategorî:Felsefeya zanistê]]

[[en:Special relativity]]</text>
      <sha1>lggm9hbnuaghbijdfonx360mx7soci9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086908</id>
      <parentid>2086907</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T11:26:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Relatîvîteya giştî */</comment>
      <origin>2086908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49743" sha1="q7lm7sy51ordb8fozqh4r1zntfogbxv" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]]
Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

# [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba relatîvîteyî]] tê zanin.
# [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin.
Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn.

== Xulase ==
Relatîvîte teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Relatîvîte fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên relatîvîteya taybet dikarin werin fêm kirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

=== Bingeh ===
Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya relatîvîteya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:ix&lt;/sup&gt; Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike.

Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba relatîvîteyî]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:5&lt;/sup&gt; Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:25&lt;/sup&gt;

Di teoriya relatîvîteya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya &quot;leza relatîf&quot; biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di relatîvîteya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:28&lt;/sup&gt;

=== Encam ===
Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in:

* Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:49&lt;/sup&gt;
* Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye.
* Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne.
* Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin.
Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên relatîvîteya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&amp;pg=PA50&amp;redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}&lt;/ref&gt; Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. &lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:33&lt;/sup&gt; Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên relatîvîteya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên.

Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya relatîvîteya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:8&lt;/sup&gt; Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:98&lt;/sup&gt; Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Tarîx ==
Prensîba relatîvîteyî ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}&lt;/ref&gt; Encamên wî wekî [[relatîvîteya galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:1&lt;/sup&gt; Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:17&lt;/sup&gt;

Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî relatîvîteya galileyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:18&lt;/sup&gt;

Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya relatîvîteya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt;

Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba galileyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}&lt;/ref&gt; diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science &amp; Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&amp;pg=PT148&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt; Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt; Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne.

Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}&lt;/ref&gt; û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}&lt;/ref&gt; bi taybetî esera wî ya berê wekî &quot;teoriya taybet a relatîvîteyê&quot; (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku relatîvîteya galileyî wekî nêzîkatiyek relatîvîteya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e.

== Veguherîna Lorentz ==

=== Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî ===
Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî:

{{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a relatîvîteyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya relatîvîteya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=&lt;i&gt;Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity&lt;/i&gt;. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}&lt;/ref&gt; lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma.

[[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya relatîvîtiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksîomên xwe derxistiye.

Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo relatîvîteya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}&lt;/ref&gt; hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya &quot;hevrêbûna Lorentz a gerdûnî&quot; (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya &quot;[[wext-şûnê Minowski]]&quot; ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; û yên Callahan hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

=== Veguherîna Lorentz û berevajiya wê ===
Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\begin{align}
t' &amp;= \gamma \ (t - vx/c^2) \\
x' &amp;= \gamma \ (x - v t) \\
y' &amp;= y \\
z' &amp;= z ,
\end{align}&lt;/math&gt;

li vir ku

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}&lt;/math&gt;

[[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin.

Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\begin{align}
t &amp;= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\
x &amp;= \gamma ( x' + v t') \\
y &amp;= y' \\
z &amp;= z'.
\end{align}&lt;/math&gt;

Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin.

Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin.

Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, ''t''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)}} û {{nowrap|(''x‘''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, ''t‘''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ''t''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)}} û  e, û {{nowrap|(''x‘''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ''t‘''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)}} ferqahî wekî têne pênasekirin

* '''Eq. 1:''' &lt;math&gt;\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .&lt;/math&gt;
* '''Eq. 2:''' &lt;math&gt;\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .&lt;/math&gt;
em distînin

* '''Eq. 3:''' &lt;math&gt;\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
* '''Eq. 4:''' &lt;math&gt;\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin:

* '''Eq. 5:''' &lt;math&gt;dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
* '''Eq. 6:''' &lt;math&gt;dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ &lt;/math&gt; &lt;math&gt;dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;

=== Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz ===
{{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:536&lt;/sup&gt; Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:155-199&lt;/sup&gt;

'''Resim 3-1a.''' Eksenên &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;t&lt;/math&gt; yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; asoyî ye û eksana &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; bi faktora &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta &lt;math&gt;t = 0.&lt;/math&gt; de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, &lt;math&gt;\text{A}&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;\text{B},&lt;/math&gt;, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin.

'''Resim 3-1b.''' Eksenên &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, &lt;math&gt;v = c/2.&lt;/math&gt; Her du eksanên &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya &lt;math&gt;\alpha = \tan^{-1}(\beta),&lt;/math&gt; hatine badan ku tê de &lt;math&gt;\beta = v/c.&lt;/math&gt; Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta &lt;math&gt;t=0&lt;/math&gt; be, &lt;math&gt;t'=0.&lt;/math&gt; e.

'''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir &lt;math&gt;(x', ct')&lt;/math&gt; xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala &lt;math&gt;(0, 1)&lt;/math&gt; di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin &lt;math&gt; (\beta \gamma, \gamma)&lt;/math&gt; di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên &lt;math&gt;(x', ct')&lt;/math&gt; yên xala &lt;math&gt;(1, 0)&lt;/math&gt; di sîstema bi nîşangir de, vediguherin &lt;math&gt;(\gamma, \beta \gamma)&lt;/math&gt; di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; xêz bikin ku ji xalên &lt;math&gt;(k \gamma, k \beta \gamma)&lt;/math&gt; derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir &lt;math&gt; k &lt;/math&gt; hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; xêz bikin ku ji xalên &lt;math&gt;(k \beta \gamma, k \gamma)&lt;/math&gt; derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}&lt;/math&gt; caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi &lt;math&gt;\beta \to 1.&lt;/math&gt; ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe.

'''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta &lt;math&gt;t' = 0&lt;/math&gt; de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên &lt;math&gt;\text{A}&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;\text{B}&lt;/math&gt; bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne.

Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne.

== Tesîrên optîkî ==

=== Tesîrên kaşkirinê ===
[[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]]
Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.&lt;ref name=&quot;Lauginie2004&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}&lt;/ref&gt; Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be?

Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye.

Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger &lt;math&gt;u' = c/n&lt;/math&gt; leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; leza avê be, û &lt;math&gt; u_{\pm} &lt;/math&gt; leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . &lt;/math&gt;Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya &quot;îndeksa şikestinê&quot; (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.&lt;ref name=&quot;Stachel2005&quot;&gt;{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&amp;pg=PA1}}&lt;/ref&gt;

Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula relatîvîteyî ya komkirina lezan e.&lt;ref name=&quot;Rindler1977&quot;&gt;{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}&lt;/ref&gt;

&lt;math&gt;u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =&lt;/math&gt; &lt;math&gt; \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx&lt;/math&gt; &lt;math&gt; c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx &lt;/math&gt; &lt;math&gt; \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) &lt;/math&gt;

=== Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê ===
[[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]]
Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.&lt;ref name=&quot;Mould&quot;&gt;{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&amp;pg=PA8}}&lt;/ref&gt; (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.&lt;ref name=&quot;Seidelmann&quot;&gt;{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}&lt;/ref&gt;

Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,&lt;ref name=&quot;Ferraro&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}&lt;/ref&gt; [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.&lt;ref name=&quot;Dolan&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}&lt;/ref&gt; Hewldaneke &quot;aloz û giran&quot; a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,&lt;ref name=&quot;Hollis&quot;&gt;{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}&lt;/ref&gt; lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}&lt;/ref&gt;

Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya relatîvîteyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:&lt;ref name=&quot;Rindler1977&quot; /&gt;

&lt;math&gt;\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}&lt;/math&gt; '''AN'''

&lt;math&gt; \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}&lt;/math&gt; '''AN JÎ'''

&lt;math&gt; \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}&lt;/math&gt;

=== Tesîra Doppler a rêjeyî ===
Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a relatîvîteyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gill&quot;&gt;{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}&lt;/ref&gt;

Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s&lt;/math&gt;

ku &lt;math&gt;c_s&lt;/math&gt; leza dengê ye.

Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza relatîvîteyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.&lt;/math&gt;li ku

&lt;math&gt;\beta = v/c &lt;/math&gt; û

&lt;math&gt;\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}&lt;/math&gt; [[Faktora Lorentzê]] ne.

Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a relatîvîteyê tê bidestxistin.&lt;ref name=&quot;Feynman1977&quot;&gt;{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Morin2007&quot;&gt;{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}&lt;/ref&gt;{{rp|540}}

==== Tesîra Doppler a Transvers ====
[[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a relatîvîteyê ye.

Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe.

Relatîvîteya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.&lt;ref name=&quot;Morin2007&quot; /&gt;{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift'').

=== Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî ===
[[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin.

Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin.

[[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]]
[[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]]
Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}&lt;/ref&gt; Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Boas_1961&quot;&gt;{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]]

Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.&lt;ref name=&quot;Muller_2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}&lt;/ref&gt; Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin.

Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title=&quot;Superluminal&quot; motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}&lt;/ref&gt; Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}&lt;/ref&gt;

== Têkiliya bi teoriyên din re ==

=== Relatîvîteya giştî ===
Berevajî teoriya relatîvîteya taybet, di teoriya relatîvîteya giştî de şûn-wext xwar e; loma pêwîst e ew teorî bi awayekî bi temamî herêmî were formulekirin. Di encamê de, li ser mesafeyên mezin dibe ku ferqahî ji pêşbîniyên relatîvîteya taybet derkevin holê. Ji ber tevlêkirina [[Rakêş|gravîtasyonê]] bi taybetî nêzîkî girseyên mezin an jî, bi awayekî giştî, nêzîkî şûnên ku enerjiya wan pir zêde ye, relatîvîteya taybet tenê li ser mesafeyên kurt derbasdar dimîne. Ew sinorê derbasdariya relatîvîteya taybet bi rêya [[derengmayîna Shapiro]] (''Shapiro delay'') tê nîşandan.

=== Yekxistina elektromanyetîzmê ===

== Binêre ==

* [[Relatîvîteya giştî]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Fizîk]]
[[Kategorî:Felsefeya zanistê]]

[[en:Special relativity]]</text>
      <sha1>q7lm7sy51ordb8fozqh4r1zntfogbxv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086909</id>
      <parentid>2086908</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T11:29:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Yekxistina elektromanyetîzmê */</comment>
      <origin>2086909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50252" sha1="svykd41v7fcowt6yyyqwjplqmjfsgwn" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]]
Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

# [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba relatîvîteyî]] tê zanin.
# [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin.
Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn.

== Xulase ==
Relatîvîte teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Relatîvîte fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên relatîvîteya taybet dikarin werin fêm kirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

=== Bingeh ===
Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya relatîvîteya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:ix&lt;/sup&gt; Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike.

Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba relatîvîteyî]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:5&lt;/sup&gt; Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:25&lt;/sup&gt;

Di teoriya relatîvîteya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya &quot;leza relatîf&quot; biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di relatîvîteya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:28&lt;/sup&gt;

=== Encam ===
Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in:

* Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:49&lt;/sup&gt;
* Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye.
* Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne.
* Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin.
Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên relatîvîteya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&amp;pg=PA50&amp;redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}&lt;/ref&gt; Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. &lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:33&lt;/sup&gt; Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên relatîvîteya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên.

Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya relatîvîteya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:8&lt;/sup&gt; Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:98&lt;/sup&gt; Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Tarîx ==
Prensîba relatîvîteyî ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}&lt;/ref&gt; Encamên wî wekî [[relatîvîteya galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:1&lt;/sup&gt; Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:17&lt;/sup&gt;

Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî relatîvîteya galileyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:18&lt;/sup&gt;

Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya relatîvîteya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt;

Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba galileyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}&lt;/ref&gt; diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science &amp; Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&amp;pg=PT148&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt; Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt; Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne.

Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}&lt;/ref&gt; û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}&lt;/ref&gt; bi taybetî esera wî ya berê wekî &quot;teoriya taybet a relatîvîteyê&quot; (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku relatîvîteya galileyî wekî nêzîkatiyek relatîvîteya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e.

== Veguherîna Lorentz ==

=== Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî ===
Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî:

{{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a relatîvîteyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya relatîvîteya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=&lt;i&gt;Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity&lt;/i&gt;. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}&lt;/ref&gt; lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma.

[[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya relatîvîtiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksîomên xwe derxistiye.

Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo relatîvîteya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}&lt;/ref&gt; hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya &quot;hevrêbûna Lorentz a gerdûnî&quot; (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya &quot;[[wext-şûnê Minowski]]&quot; ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; û yên Callahan hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

=== Veguherîna Lorentz û berevajiya wê ===
Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\begin{align}
t' &amp;= \gamma \ (t - vx/c^2) \\
x' &amp;= \gamma \ (x - v t) \\
y' &amp;= y \\
z' &amp;= z ,
\end{align}&lt;/math&gt;

li vir ku

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}&lt;/math&gt;

[[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin.

Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\begin{align}
t &amp;= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\
x &amp;= \gamma ( x' + v t') \\
y &amp;= y' \\
z &amp;= z'.
\end{align}&lt;/math&gt;

Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin.

Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin.

Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, ''t''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)}} û {{nowrap|(''x‘''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, ''t‘''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ''t''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)}} û  e, û {{nowrap|(''x‘''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ''t‘''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)}} ferqahî wekî têne pênasekirin

* '''Eq. 1:''' &lt;math&gt;\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .&lt;/math&gt;
* '''Eq. 2:''' &lt;math&gt;\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .&lt;/math&gt;
em distînin

* '''Eq. 3:''' &lt;math&gt;\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
* '''Eq. 4:''' &lt;math&gt;\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin:

* '''Eq. 5:''' &lt;math&gt;dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
* '''Eq. 6:''' &lt;math&gt;dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ &lt;/math&gt; &lt;math&gt;dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;

=== Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz ===
{{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:536&lt;/sup&gt; Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:155-199&lt;/sup&gt;

'''Resim 3-1a.''' Eksenên &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;t&lt;/math&gt; yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; asoyî ye û eksana &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; bi faktora &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta &lt;math&gt;t = 0.&lt;/math&gt; de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, &lt;math&gt;\text{A}&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;\text{B},&lt;/math&gt;, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin.

'''Resim 3-1b.''' Eksenên &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, &lt;math&gt;v = c/2.&lt;/math&gt; Her du eksanên &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya &lt;math&gt;\alpha = \tan^{-1}(\beta),&lt;/math&gt; hatine badan ku tê de &lt;math&gt;\beta = v/c.&lt;/math&gt; Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta &lt;math&gt;t=0&lt;/math&gt; be, &lt;math&gt;t'=0.&lt;/math&gt; e.

'''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir &lt;math&gt;(x', ct')&lt;/math&gt; xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala &lt;math&gt;(0, 1)&lt;/math&gt; di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin &lt;math&gt; (\beta \gamma, \gamma)&lt;/math&gt; di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên &lt;math&gt;(x', ct')&lt;/math&gt; yên xala &lt;math&gt;(1, 0)&lt;/math&gt; di sîstema bi nîşangir de, vediguherin &lt;math&gt;(\gamma, \beta \gamma)&lt;/math&gt; di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; xêz bikin ku ji xalên &lt;math&gt;(k \gamma, k \beta \gamma)&lt;/math&gt; derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir &lt;math&gt; k &lt;/math&gt; hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; xêz bikin ku ji xalên &lt;math&gt;(k \beta \gamma, k \gamma)&lt;/math&gt; derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}&lt;/math&gt; caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi &lt;math&gt;\beta \to 1.&lt;/math&gt; ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe.

'''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta &lt;math&gt;t' = 0&lt;/math&gt; de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên &lt;math&gt;\text{A}&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;\text{B}&lt;/math&gt; bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne.

Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne.

== Tesîrên optîkî ==

=== Tesîrên kaşkirinê ===
[[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]]
Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.&lt;ref name=&quot;Lauginie2004&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}&lt;/ref&gt; Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be?

Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye.

Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger &lt;math&gt;u' = c/n&lt;/math&gt; leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; leza avê be, û &lt;math&gt; u_{\pm} &lt;/math&gt; leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . &lt;/math&gt;Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya &quot;îndeksa şikestinê&quot; (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.&lt;ref name=&quot;Stachel2005&quot;&gt;{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&amp;pg=PA1}}&lt;/ref&gt;

Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula relatîvîteyî ya komkirina lezan e.&lt;ref name=&quot;Rindler1977&quot;&gt;{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}&lt;/ref&gt;

&lt;math&gt;u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =&lt;/math&gt; &lt;math&gt; \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx&lt;/math&gt; &lt;math&gt; c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx &lt;/math&gt; &lt;math&gt; \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) &lt;/math&gt;

=== Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê ===
[[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]]
Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.&lt;ref name=&quot;Mould&quot;&gt;{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&amp;pg=PA8}}&lt;/ref&gt; (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.&lt;ref name=&quot;Seidelmann&quot;&gt;{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}&lt;/ref&gt;

Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,&lt;ref name=&quot;Ferraro&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}&lt;/ref&gt; [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.&lt;ref name=&quot;Dolan&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}&lt;/ref&gt; Hewldaneke &quot;aloz û giran&quot; a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,&lt;ref name=&quot;Hollis&quot;&gt;{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}&lt;/ref&gt; lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}&lt;/ref&gt;

Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya relatîvîteyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:&lt;ref name=&quot;Rindler1977&quot; /&gt;

&lt;math&gt;\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}&lt;/math&gt; '''AN'''

&lt;math&gt; \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}&lt;/math&gt; '''AN JÎ'''

&lt;math&gt; \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}&lt;/math&gt;

=== Tesîra Doppler a rêjeyî ===
Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a relatîvîteyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gill&quot;&gt;{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}&lt;/ref&gt;

Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s&lt;/math&gt;

ku &lt;math&gt;c_s&lt;/math&gt; leza dengê ye.

Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza relatîvîteyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.&lt;/math&gt;li ku

&lt;math&gt;\beta = v/c &lt;/math&gt; û

&lt;math&gt;\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}&lt;/math&gt; [[Faktora Lorentzê]] ne.

Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a relatîvîteyê tê bidestxistin.&lt;ref name=&quot;Feynman1977&quot;&gt;{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Morin2007&quot;&gt;{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}&lt;/ref&gt;{{rp|540}}

==== Tesîra Doppler a Transvers ====
[[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a relatîvîteyê ye.

Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe.

Relatîvîteya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.&lt;ref name=&quot;Morin2007&quot; /&gt;{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift'').

=== Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî ===
[[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin.

Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin.

[[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]]
[[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]]
Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}&lt;/ref&gt; Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Boas_1961&quot;&gt;{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]]

Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.&lt;ref name=&quot;Muller_2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}&lt;/ref&gt; Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin.

Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title=&quot;Superluminal&quot; motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}&lt;/ref&gt; Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}&lt;/ref&gt;

== Têkiliya bi teoriyên din re ==

=== Relatîvîteya giştî ===
Berevajî teoriya relatîvîteya taybet, di teoriya relatîvîteya giştî de şûn-wext xwar e; loma pêwîst e ew teorî bi awayekî bi temamî herêmî were formulekirin. Di encamê de, li ser mesafeyên mezin dibe ku ferqahî ji pêşbîniyên relatîvîteya taybet derkevin holê. Ji ber tevlêkirina [[Rakêş|gravîtasyonê]] bi taybetî nêzîkî girseyên mezin an jî, bi awayekî giştî, nêzîkî şûnên ku enerjiya wan pir zêde ye, relatîvîteya taybet tenê li ser mesafeyên kurt derbasdar dimîne. Ew sinorê derbasdariya relatîvîteya taybet bi rêya [[derengmayîna Shapiro]] (''Shapiro delay'') tê nîşandan.

=== Yekxistina elektromanyetîzmê ===
Lêkolîna teorîk a di warê [[elektromanyetîzma klasîk]] de bû sebeba vedîtina belavbûna pêlan. Di encama wan hevkêşeyên ku tesîrên elektromanyetîk giştî dikirin de, derket holê ku leza sinorkirî ya belavbûna zeviyên '''E''' û '''B''', pêdivî bi hin tevgerên taybet di zarreyên bar-hilgir de heye. Lêkolîna giştî ya li ser barên (barkirinên) di tevgerê de, dibe bingeha avakirina [[potansiyela Liénard–Wiechert]] ku ew yek gaveke ber bi teoriya relatîvîteya taybet ve ye.

== Binêre ==

* [[Relatîvîteya giştî]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Fizîk]]
[[Kategorî:Felsefeya zanistê]]

[[en:Special relativity]]</text>
      <sha1>svykd41v7fcowt6yyyqwjplqmjfsgwn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086910</id>
      <parentid>2086909</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T11:31:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Yekxistina elektromanyetîzmê */</comment>
      <origin>2086910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51170" sha1="3ryxgym9mgbk7otwy83tcm13oh59dsd" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]]
Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

# [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba relatîvîteyî]] tê zanin.
# [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin.
Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn.

== Xulase ==
Relatîvîte teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Relatîvîte fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên relatîvîteya taybet dikarin werin fêm kirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

=== Bingeh ===
Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya relatîvîteya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:ix&lt;/sup&gt; Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike.

Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba relatîvîteyî]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:5&lt;/sup&gt; Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:25&lt;/sup&gt;

Di teoriya relatîvîteya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya &quot;leza relatîf&quot; biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di relatîvîteya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:28&lt;/sup&gt;

=== Encam ===
Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in:

* Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:49&lt;/sup&gt;
* Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye.
* Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne.
* Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin.
Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên relatîvîteya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&amp;pg=PA50&amp;redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}&lt;/ref&gt; Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. &lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:33&lt;/sup&gt; Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên relatîvîteya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên.

Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya relatîvîteya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:8&lt;/sup&gt; Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:98&lt;/sup&gt; Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Tarîx ==
Prensîba relatîvîteyî ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}&lt;/ref&gt; Encamên wî wekî [[relatîvîteya galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:1&lt;/sup&gt; Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:17&lt;/sup&gt;

Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî relatîvîteya galileyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:18&lt;/sup&gt;

Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya relatîvîteya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt;

Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba galileyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}&lt;/ref&gt; diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science &amp; Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&amp;pg=PT148&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt; Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt; Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne.

Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}&lt;/ref&gt; û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}&lt;/ref&gt; bi taybetî esera wî ya berê wekî &quot;teoriya taybet a relatîvîteyê&quot; (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku relatîvîteya galileyî wekî nêzîkatiyek relatîvîteya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e.

== Veguherîna Lorentz ==

=== Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî ===
Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî:

{{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a relatîvîteyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya relatîvîteya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=&lt;i&gt;Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity&lt;/i&gt;. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}&lt;/ref&gt; lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma.

[[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya relatîvîtiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksîomên xwe derxistiye.

Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo relatîvîteya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}&lt;/ref&gt; hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya &quot;hevrêbûna Lorentz a gerdûnî&quot; (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya &quot;[[wext-şûnê Minowski]]&quot; ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; û yên Callahan hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

=== Veguherîna Lorentz û berevajiya wê ===
Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\begin{align}
t' &amp;= \gamma \ (t - vx/c^2) \\
x' &amp;= \gamma \ (x - v t) \\
y' &amp;= y \\
z' &amp;= z ,
\end{align}&lt;/math&gt;

li vir ku

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}&lt;/math&gt;

[[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin.

Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\begin{align}
t &amp;= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\
x &amp;= \gamma ( x' + v t') \\
y &amp;= y' \\
z &amp;= z'.
\end{align}&lt;/math&gt;

Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin.

Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin.

Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, ''t''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)}} û {{nowrap|(''x‘''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, ''t‘''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ''t''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)}} û  e, û {{nowrap|(''x‘''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ''t‘''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)}} ferqahî wekî têne pênasekirin

* '''Eq. 1:''' &lt;math&gt;\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .&lt;/math&gt;
* '''Eq. 2:''' &lt;math&gt;\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .&lt;/math&gt;
em distînin

* '''Eq. 3:''' &lt;math&gt;\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
* '''Eq. 4:''' &lt;math&gt;\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin:

* '''Eq. 5:''' &lt;math&gt;dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
* '''Eq. 6:''' &lt;math&gt;dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ &lt;/math&gt; &lt;math&gt;dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;

=== Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz ===
{{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:536&lt;/sup&gt; Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:155-199&lt;/sup&gt;

'''Resim 3-1a.''' Eksenên &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;t&lt;/math&gt; yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; asoyî ye û eksana &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; bi faktora &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta &lt;math&gt;t = 0.&lt;/math&gt; de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, &lt;math&gt;\text{A}&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;\text{B},&lt;/math&gt;, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin.

'''Resim 3-1b.''' Eksenên &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, &lt;math&gt;v = c/2.&lt;/math&gt; Her du eksanên &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya &lt;math&gt;\alpha = \tan^{-1}(\beta),&lt;/math&gt; hatine badan ku tê de &lt;math&gt;\beta = v/c.&lt;/math&gt; Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta &lt;math&gt;t=0&lt;/math&gt; be, &lt;math&gt;t'=0.&lt;/math&gt; e.

'''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir &lt;math&gt;(x', ct')&lt;/math&gt; xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala &lt;math&gt;(0, 1)&lt;/math&gt; di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin &lt;math&gt; (\beta \gamma, \gamma)&lt;/math&gt; di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên &lt;math&gt;(x', ct')&lt;/math&gt; yên xala &lt;math&gt;(1, 0)&lt;/math&gt; di sîstema bi nîşangir de, vediguherin &lt;math&gt;(\gamma, \beta \gamma)&lt;/math&gt; di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; xêz bikin ku ji xalên &lt;math&gt;(k \gamma, k \beta \gamma)&lt;/math&gt; derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir &lt;math&gt; k &lt;/math&gt; hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; xêz bikin ku ji xalên &lt;math&gt;(k \beta \gamma, k \gamma)&lt;/math&gt; derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}&lt;/math&gt; caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi &lt;math&gt;\beta \to 1.&lt;/math&gt; ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe.

'''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta &lt;math&gt;t' = 0&lt;/math&gt; de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên &lt;math&gt;\text{A}&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;\text{B}&lt;/math&gt; bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne.

Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne.

== Tesîrên optîkî ==

=== Tesîrên kaşkirinê ===
[[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]]
Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.&lt;ref name=&quot;Lauginie2004&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}&lt;/ref&gt; Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be?

Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye.

Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger &lt;math&gt;u' = c/n&lt;/math&gt; leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; leza avê be, û &lt;math&gt; u_{\pm} &lt;/math&gt; leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . &lt;/math&gt;Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya &quot;îndeksa şikestinê&quot; (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.&lt;ref name=&quot;Stachel2005&quot;&gt;{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&amp;pg=PA1}}&lt;/ref&gt;

Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula relatîvîteyî ya komkirina lezan e.&lt;ref name=&quot;Rindler1977&quot;&gt;{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}&lt;/ref&gt;

&lt;math&gt;u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =&lt;/math&gt; &lt;math&gt; \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx&lt;/math&gt; &lt;math&gt; c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx &lt;/math&gt; &lt;math&gt; \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) &lt;/math&gt;

=== Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê ===
[[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]]
Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.&lt;ref name=&quot;Mould&quot;&gt;{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&amp;pg=PA8}}&lt;/ref&gt; (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.&lt;ref name=&quot;Seidelmann&quot;&gt;{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}&lt;/ref&gt;

Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,&lt;ref name=&quot;Ferraro&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}&lt;/ref&gt; [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.&lt;ref name=&quot;Dolan&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}&lt;/ref&gt; Hewldaneke &quot;aloz û giran&quot; a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,&lt;ref name=&quot;Hollis&quot;&gt;{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}&lt;/ref&gt; lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}&lt;/ref&gt;

Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya relatîvîteyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:&lt;ref name=&quot;Rindler1977&quot; /&gt;

&lt;math&gt;\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}&lt;/math&gt; '''AN'''

&lt;math&gt; \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}&lt;/math&gt; '''AN JÎ'''

&lt;math&gt; \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}&lt;/math&gt;

=== Tesîra Doppler a rêjeyî ===
Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a relatîvîteyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gill&quot;&gt;{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}&lt;/ref&gt;

Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s&lt;/math&gt;

ku &lt;math&gt;c_s&lt;/math&gt; leza dengê ye.

Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza relatîvîteyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.&lt;/math&gt;li ku

&lt;math&gt;\beta = v/c &lt;/math&gt; û

&lt;math&gt;\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}&lt;/math&gt; [[Faktora Lorentzê]] ne.

Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a relatîvîteyê tê bidestxistin.&lt;ref name=&quot;Feynman1977&quot;&gt;{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Morin2007&quot;&gt;{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}&lt;/ref&gt;{{rp|540}}

==== Tesîra Doppler a Transvers ====
[[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a relatîvîteyê ye.

Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe.

Relatîvîteya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.&lt;ref name=&quot;Morin2007&quot; /&gt;{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift'').

=== Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî ===
[[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin.

Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin.

[[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]]
[[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]]
Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}&lt;/ref&gt; Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Boas_1961&quot;&gt;{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]]

Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.&lt;ref name=&quot;Muller_2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}&lt;/ref&gt; Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin.

Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title=&quot;Superluminal&quot; motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}&lt;/ref&gt; Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}&lt;/ref&gt;

== Têkiliya bi teoriyên din re ==

=== Relatîvîteya giştî ===
Berevajî teoriya relatîvîteya taybet, di teoriya relatîvîteya giştî de şûn-wext xwar e; loma pêwîst e ew teorî bi awayekî bi temamî herêmî were formulekirin. Di encamê de, li ser mesafeyên mezin dibe ku ferqahî ji pêşbîniyên relatîvîteya taybet derkevin holê. Ji ber tevlêkirina [[Rakêş|gravîtasyonê]] bi taybetî nêzîkî girseyên mezin an jî, bi awayekî giştî, nêzîkî şûnên ku enerjiya wan pir zêde ye, relatîvîteya taybet tenê li ser mesafeyên kurt derbasdar dimîne. Ew sinorê derbasdariya relatîvîteya taybet bi rêya [[derengmayîna Shapiro]] (''Shapiro delay'') tê nîşandan.

=== Yekxistina elektromanyetîzmê ===
Lêkolîna teorîk a di warê [[elektromanyetîzma klasîk]] de bû sebeba vedîtina belavbûna pêlan. Di encama wan hevkêşeyên ku tesîrên elektromanyetîk giştî dikirin de, derket holê ku leza sinorkirî ya belavbûna zeviyên '''E''' û '''B''', pêdivî bi hin tevgerên taybet di zarreyên bar-hilgir de heye. Lêkolîna giştî ya li ser barên (barkirinên) di tevgerê de, dibe bingeha avakirina [[potansiyela Liénard–Wiechert]] ku ew yek gaveke ber bi teoriya relatîvîteya taybet ve ye.

Veguherîna Lorentz a [[qada elektrîkê]] ya barekî tevgerbar bo çarçoveyeke referansê ya çavdêrekî ne-tevger dibe sebeba derketina holê ya termeke matematîkî ku bi gelemperî jê re [[Qada manyetîk|qada manyetîkî]] tê gotin. Berevajî vê, qada manyetîkî ya ku ji hêla barekî tevgerbar ve tê çêkirin winda dibe û di çarçoveyeke referansê ya hev-tevger de dibe qadeke bi tevahî elektrostatîk. Ji ber wê yekê [[hevkêşeyên Maxwell]] tenê lihevhatineke empîrîk in ji bo tesîrên relatîvîstîk ên taybet di modeleke klasîk a Gerdûnê de. Ji ber ku qadên elektrîkî û manyetîk girêdayî çarçoveyeke referansê ne û bi wî rengî bi hev ve girêdayî ne, însan behsa qadên elektromanyetîk dike. Relatîvîteya taybet qaîdeyên veguherînê peyda dike ji bo ka çawa qadeke elektromanyetîk di çarçoveyeke inertîyal de di çarçoveyeke din a inertîyal de xuya dike.

== Binêre ==

* [[Relatîvîteya giştî]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Fizîk]]
[[Kategorî:Felsefeya zanistê]]

[[en:Special relativity]]</text>
      <sha1>3ryxgym9mgbk7otwy83tcm13oh59dsd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086911</id>
      <parentid>2086910</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T11:33:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Yekxistina elektromanyetîzmê */</comment>
      <origin>2086911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51412" sha1="t1737f30tlyal9o72if2xagug95sjdk" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]]
Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

# [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba relatîvîteyî]] tê zanin.
# [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin.
Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn.

== Xulase ==
Relatîvîte teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Relatîvîte fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên relatîvîteya taybet dikarin werin fêm kirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

=== Bingeh ===
Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya relatîvîteya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:ix&lt;/sup&gt; Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike.

Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba relatîvîteyî]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:5&lt;/sup&gt; Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:25&lt;/sup&gt;

Di teoriya relatîvîteya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya &quot;leza relatîf&quot; biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di relatîvîteya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:28&lt;/sup&gt;

=== Encam ===
Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in:

* Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:49&lt;/sup&gt;
* Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye.
* Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne.
* Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin.
Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên relatîvîteya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&amp;pg=PA50&amp;redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}&lt;/ref&gt; Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. &lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:33&lt;/sup&gt; Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên relatîvîteya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên.

Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya relatîvîteya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:8&lt;/sup&gt; Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:98&lt;/sup&gt; Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Tarîx ==
Prensîba relatîvîteyî ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}&lt;/ref&gt; Encamên wî wekî [[relatîvîteya galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:1&lt;/sup&gt; Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:17&lt;/sup&gt;

Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî relatîvîteya galileyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:18&lt;/sup&gt;

Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya relatîvîteya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt;

Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba galileyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}&lt;/ref&gt; diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science &amp; Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&amp;pg=PT148&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt; Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt; Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne.

Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}&lt;/ref&gt; û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}&lt;/ref&gt; bi taybetî esera wî ya berê wekî &quot;teoriya taybet a relatîvîteyê&quot; (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku relatîvîteya galileyî wekî nêzîkatiyek relatîvîteya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e.

== Veguherîna Lorentz ==

=== Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî ===
Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî:

{{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a relatîvîteyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya relatîvîteya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=&lt;i&gt;Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity&lt;/i&gt;. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}&lt;/ref&gt; lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma.

[[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya relatîvîtiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksîomên xwe derxistiye.

Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo relatîvîteya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}&lt;/ref&gt; hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya &quot;hevrêbûna Lorentz a gerdûnî&quot; (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya &quot;[[wext-şûnê Minowski]]&quot; ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; û yên Callahan hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

=== Veguherîna Lorentz û berevajiya wê ===
Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\begin{align}
t' &amp;= \gamma \ (t - vx/c^2) \\
x' &amp;= \gamma \ (x - v t) \\
y' &amp;= y \\
z' &amp;= z ,
\end{align}&lt;/math&gt;

li vir ku

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}&lt;/math&gt;

[[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin.

Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\begin{align}
t &amp;= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\
x &amp;= \gamma ( x' + v t') \\
y &amp;= y' \\
z &amp;= z'.
\end{align}&lt;/math&gt;

Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin.

Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin.

Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, ''t''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)}} û {{nowrap|(''x‘''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, ''t‘''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ''t''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)}} û  e, û {{nowrap|(''x‘''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ''t‘''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)}} ferqahî wekî têne pênasekirin

* '''Eq. 1:''' &lt;math&gt;\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .&lt;/math&gt;
* '''Eq. 2:''' &lt;math&gt;\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .&lt;/math&gt;
em distînin

* '''Eq. 3:''' &lt;math&gt;\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
* '''Eq. 4:''' &lt;math&gt;\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin:

* '''Eq. 5:''' &lt;math&gt;dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
* '''Eq. 6:''' &lt;math&gt;dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ &lt;/math&gt; &lt;math&gt;dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;

=== Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz ===
{{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:536&lt;/sup&gt; Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:155-199&lt;/sup&gt;

'''Resim 3-1a.''' Eksenên &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;t&lt;/math&gt; yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; asoyî ye û eksana &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; bi faktora &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta &lt;math&gt;t = 0.&lt;/math&gt; de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, &lt;math&gt;\text{A}&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;\text{B},&lt;/math&gt;, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin.

'''Resim 3-1b.''' Eksenên &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, &lt;math&gt;v = c/2.&lt;/math&gt; Her du eksanên &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya &lt;math&gt;\alpha = \tan^{-1}(\beta),&lt;/math&gt; hatine badan ku tê de &lt;math&gt;\beta = v/c.&lt;/math&gt; Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta &lt;math&gt;t=0&lt;/math&gt; be, &lt;math&gt;t'=0.&lt;/math&gt; e.

'''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir &lt;math&gt;(x', ct')&lt;/math&gt; xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala &lt;math&gt;(0, 1)&lt;/math&gt; di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin &lt;math&gt; (\beta \gamma, \gamma)&lt;/math&gt; di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên &lt;math&gt;(x', ct')&lt;/math&gt; yên xala &lt;math&gt;(1, 0)&lt;/math&gt; di sîstema bi nîşangir de, vediguherin &lt;math&gt;(\gamma, \beta \gamma)&lt;/math&gt; di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; xêz bikin ku ji xalên &lt;math&gt;(k \gamma, k \beta \gamma)&lt;/math&gt; derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir &lt;math&gt; k &lt;/math&gt; hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; xêz bikin ku ji xalên &lt;math&gt;(k \beta \gamma, k \gamma)&lt;/math&gt; derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}&lt;/math&gt; caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi &lt;math&gt;\beta \to 1.&lt;/math&gt; ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe.

'''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta &lt;math&gt;t' = 0&lt;/math&gt; de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên &lt;math&gt;\text{A}&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;\text{B}&lt;/math&gt; bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne.

Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne.

== Tesîrên optîkî ==

=== Tesîrên kaşkirinê ===
[[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]]
Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.&lt;ref name=&quot;Lauginie2004&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}&lt;/ref&gt; Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be?

Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye.

Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger &lt;math&gt;u' = c/n&lt;/math&gt; leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; leza avê be, û &lt;math&gt; u_{\pm} &lt;/math&gt; leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . &lt;/math&gt;Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya &quot;îndeksa şikestinê&quot; (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.&lt;ref name=&quot;Stachel2005&quot;&gt;{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&amp;pg=PA1}}&lt;/ref&gt;

Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula relatîvîteyî ya komkirina lezan e.&lt;ref name=&quot;Rindler1977&quot;&gt;{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}&lt;/ref&gt;

&lt;math&gt;u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =&lt;/math&gt; &lt;math&gt; \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx&lt;/math&gt; &lt;math&gt; c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx &lt;/math&gt; &lt;math&gt; \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) &lt;/math&gt;

=== Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê ===
[[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]]
Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.&lt;ref name=&quot;Mould&quot;&gt;{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&amp;pg=PA8}}&lt;/ref&gt; (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.&lt;ref name=&quot;Seidelmann&quot;&gt;{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}&lt;/ref&gt;

Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,&lt;ref name=&quot;Ferraro&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}&lt;/ref&gt; [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.&lt;ref name=&quot;Dolan&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}&lt;/ref&gt; Hewldaneke &quot;aloz û giran&quot; a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,&lt;ref name=&quot;Hollis&quot;&gt;{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}&lt;/ref&gt; lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}&lt;/ref&gt;

Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya relatîvîteyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:&lt;ref name=&quot;Rindler1977&quot; /&gt;

&lt;math&gt;\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}&lt;/math&gt; '''AN'''

&lt;math&gt; \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}&lt;/math&gt; '''AN JÎ'''

&lt;math&gt; \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}&lt;/math&gt;

=== Tesîra Doppler a rêjeyî ===
Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a relatîvîteyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gill&quot;&gt;{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}&lt;/ref&gt;

Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s&lt;/math&gt;

ku &lt;math&gt;c_s&lt;/math&gt; leza dengê ye.

Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza relatîvîteyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.&lt;/math&gt;li ku

&lt;math&gt;\beta = v/c &lt;/math&gt; û

&lt;math&gt;\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}&lt;/math&gt; [[Faktora Lorentzê]] ne.

Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a relatîvîteyê tê bidestxistin.&lt;ref name=&quot;Feynman1977&quot;&gt;{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Morin2007&quot;&gt;{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}&lt;/ref&gt;{{rp|540}}

==== Tesîra Doppler a Transvers ====
[[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a relatîvîteyê ye.

Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe.

Relatîvîteya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.&lt;ref name=&quot;Morin2007&quot; /&gt;{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift'').

=== Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî ===
[[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin.

Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin.

[[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]]
[[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]]
Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}&lt;/ref&gt; Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Boas_1961&quot;&gt;{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]]

Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.&lt;ref name=&quot;Muller_2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}&lt;/ref&gt; Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin.

Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title=&quot;Superluminal&quot; motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}&lt;/ref&gt; Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}&lt;/ref&gt;

== Têkiliya bi teoriyên din re ==

=== Relatîvîteya giştî ===
Berevajî teoriya relatîvîteya taybet, di teoriya relatîvîteya giştî de şûn-wext xwar e; loma pêwîst e ew teorî bi awayekî bi temamî herêmî were formulekirin. Di encamê de, li ser mesafeyên mezin dibe ku ferqahî ji pêşbîniyên relatîvîteya taybet derkevin holê. Ji ber tevlêkirina [[Rakêş|gravîtasyonê]] bi taybetî nêzîkî girseyên mezin an jî, bi awayekî giştî, nêzîkî şûnên ku enerjiya wan pir zêde ye, relatîvîteya taybet tenê li ser mesafeyên kurt derbasdar dimîne. Ew sinorê derbasdariya relatîvîteya taybet bi rêya [[derengmayîna Shapiro]] (''Shapiro delay'') tê nîşandan.

=== Yekxistina elektromanyetîzmê ===
Lêkolîna teorîk a di warê [[elektromanyetîzma klasîk]] de bû sebeba vedîtina belavbûna pêlan. Di encama wan hevkêşeyên ku tesîrên elektromanyetîk giştî dikirin de, derket holê ku leza sinorkirî ya belavbûna zeviyên '''E''' û '''B''', pêdivî bi hin tevgerên taybet di zarreyên bar-hilgir de heye. Lêkolîna giştî ya li ser barên (barkirinên) di tevgerê de, dibe bingeha avakirina [[potansiyela Liénard–Wiechert]] ku ew yek gaveke ber bi teoriya relatîvîteya taybet ve ye.

Veguherîna Lorentz a [[qada elektrîkê]] ya barekî tevgerbar bo çarçoveyeke referansê ya çavdêrekî ne-tevger dibe sebeba derketina holê ya termeke matematîkî ku bi gelemperî jê re [[Qada manyetîk|qada manyetîkî]] tê gotin. Berevajî vê, qada manyetîkî ya ku ji hêla barekî tevgerbar ve tê çêkirin winda dibe û di çarçoveyeke referansê ya hev-tevger de dibe qadeke bi tevahî elektrostatîk. Ji ber wê yekê [[hevkêşeyên Maxwell]] tenê lihevhatineke empîrîk in ji bo tesîrên relatîvîstîk ên taybet di modeleke klasîk a Gerdûnê de. Ji ber ku qadên elektrîkî û manyetîk girêdayî çarçoveyeke referansê ne û bi wî rengî bi hev ve girêdayî ne, însan behsa qadên elektromanyetîk dike. Relatîvîteya taybet qaîdeyên veguherînê peyda dike ji bo ka çawa qadeke elektromanyetîk di çarçoveyeke inertîyal de di çarçoveyeke din a inertîyal de xuya dike.

Hevkêşeyên Maxwell yên bi şêwaza 3D jixwe bi naveroka fizîkî ya relatîvîteya taybet re li hev tên, herçend hêsantir e ku însan wan di şêwazeke bi awayekî eşkere kovaryant de, ango bi zimanê hesabê [[tensor]], bikarbîne.

== Binêre ==

* [[Relatîvîteya giştî]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Fizîk]]
[[Kategorî:Felsefeya zanistê]]

[[en:Special relativity]]</text>
      <sha1>t1737f30tlyal9o72if2xagug95sjdk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086912</id>
      <parentid>2086911</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T11:34:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Yekxistina elektromanyetîzmê */</comment>
      <origin>2086912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51442" sha1="h7jpsxgavyo434fk63xaagxjd73i3ey" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]]
Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

# [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba relatîvîteyî]] tê zanin.
# [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin.
Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn.

== Xulase ==
Relatîvîte teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Relatîvîte fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên relatîvîteya taybet dikarin werin fêm kirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

=== Bingeh ===
Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya relatîvîteya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:ix&lt;/sup&gt; Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike.

Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba relatîvîteyî]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:5&lt;/sup&gt; Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:25&lt;/sup&gt;

Di teoriya relatîvîteya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya &quot;leza relatîf&quot; biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di relatîvîteya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:28&lt;/sup&gt;

=== Encam ===
Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in:

* Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:49&lt;/sup&gt;
* Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye.
* Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne.
* Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin.
Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên relatîvîteya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&amp;pg=PA50&amp;redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}&lt;/ref&gt; Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. &lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:33&lt;/sup&gt; Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên relatîvîteya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên.

Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya relatîvîteya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:8&lt;/sup&gt; Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:98&lt;/sup&gt; Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Tarîx ==
Prensîba relatîvîteyî ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}&lt;/ref&gt; Encamên wî wekî [[relatîvîteya galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:1&lt;/sup&gt; Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:17&lt;/sup&gt;

Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî relatîvîteya galileyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;sup&gt;:18&lt;/sup&gt;

Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya relatîvîteya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt;

Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba galileyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}&lt;/ref&gt; diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science &amp; Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&amp;pg=PT148&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt; Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt; Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne.

Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}&lt;/ref&gt; û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}&lt;/ref&gt; bi taybetî esera wî ya berê wekî &quot;teoriya taybet a relatîvîteyê&quot; (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku relatîvîteya galileyî wekî nêzîkatiyek relatîvîteya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e.

== Veguherîna Lorentz ==

=== Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî ===
Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî:

{{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a relatîvîteyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya relatîvîteya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=&lt;i&gt;Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity&lt;/i&gt;. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}&lt;/ref&gt; lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma.

[[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya relatîvîtiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksîomên xwe derxistiye.

Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo relatîvîteya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}&lt;/ref&gt; hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya &quot;hevrêbûna Lorentz a gerdûnî&quot; (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya &quot;[[wext-şûnê Minowski]]&quot; ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; û yên Callahan hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

=== Veguherîna Lorentz û berevajiya wê ===
Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\begin{align}
t' &amp;= \gamma \ (t - vx/c^2) \\
x' &amp;= \gamma \ (x - v t) \\
y' &amp;= y \\
z' &amp;= z ,
\end{align}&lt;/math&gt;

li vir ku

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}&lt;/math&gt;

[[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin.

Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\begin{align}
t &amp;= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\
x &amp;= \gamma ( x' + v t') \\
y &amp;= y' \\
z &amp;= z'.
\end{align}&lt;/math&gt;

Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin.

Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin.

Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, ''t''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)}} û {{nowrap|(''x‘''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, ''t‘''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ''t''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)}} û  e, û {{nowrap|(''x‘''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ''t‘''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)}} ferqahî wekî têne pênasekirin

* '''Eq. 1:''' &lt;math&gt;\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .&lt;/math&gt;
* '''Eq. 2:''' &lt;math&gt;\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .&lt;/math&gt;
em distînin

* '''Eq. 3:''' &lt;math&gt;\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
* '''Eq. 4:''' &lt;math&gt;\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin:

* '''Eq. 5:''' &lt;math&gt;dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ &lt;/math&gt;&lt;math&gt;dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;
* '''Eq. 6:''' &lt;math&gt;dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ &lt;/math&gt; &lt;math&gt;dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . &lt;/math&gt;

=== Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz ===
{{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:536&lt;/sup&gt; Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:155-199&lt;/sup&gt;

'''Resim 3-1a.''' Eksenên &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;t&lt;/math&gt; yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; asoyî ye û eksana &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; bi faktora &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta &lt;math&gt;t = 0.&lt;/math&gt; de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, &lt;math&gt;\text{A}&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;\text{B},&lt;/math&gt;, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin.

'''Resim 3-1b.''' Eksenên &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, &lt;math&gt;v = c/2.&lt;/math&gt; Her du eksanên &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya &lt;math&gt;\alpha = \tan^{-1}(\beta),&lt;/math&gt; hatine badan ku tê de &lt;math&gt;\beta = v/c.&lt;/math&gt; Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta &lt;math&gt;t=0&lt;/math&gt; be, &lt;math&gt;t'=0.&lt;/math&gt; e.

'''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir &lt;math&gt;(x', ct')&lt;/math&gt; xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala &lt;math&gt;(0, 1)&lt;/math&gt; di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin &lt;math&gt; (\beta \gamma, \gamma)&lt;/math&gt; di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên &lt;math&gt;(x', ct')&lt;/math&gt; yên xala &lt;math&gt;(1, 0)&lt;/math&gt; di sîstema bi nîşangir de, vediguherin &lt;math&gt;(\gamma, \beta \gamma)&lt;/math&gt; di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; xêz bikin ku ji xalên &lt;math&gt;(k \gamma, k \beta \gamma)&lt;/math&gt; derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir &lt;math&gt; k &lt;/math&gt; hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; xêz bikin ku ji xalên &lt;math&gt;(k \beta \gamma, k \gamma)&lt;/math&gt; derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên &lt;math&gt;ct'&lt;/math&gt; de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}&lt;/math&gt; caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên &lt;math&gt;ct&lt;/math&gt; de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi &lt;math&gt;\beta \to 1.&lt;/math&gt; ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe.

'''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta &lt;math&gt;t' = 0&lt;/math&gt; de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên &lt;math&gt;\text{A}&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;\text{B}&lt;/math&gt; bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne.

Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne.

== Tesîrên optîkî ==

=== Tesîrên kaşkirinê ===
[[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]]
Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.&lt;ref name=&quot;Lauginie2004&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}&lt;/ref&gt; Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be?

Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye.

Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger &lt;math&gt;u' = c/n&lt;/math&gt; leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; leza avê be, û &lt;math&gt; u_{\pm} &lt;/math&gt; leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . &lt;/math&gt;Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya &quot;îndeksa şikestinê&quot; (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.&lt;ref name=&quot;Stachel2005&quot;&gt;{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&amp;pg=PA1}}&lt;/ref&gt;

Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula relatîvîteyî ya komkirina lezan e.&lt;ref name=&quot;Rindler1977&quot;&gt;{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}&lt;/ref&gt;

&lt;math&gt;u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =&lt;/math&gt; &lt;math&gt; \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx&lt;/math&gt; &lt;math&gt; c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx &lt;/math&gt; &lt;math&gt; \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) &lt;/math&gt;

=== Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê ===
[[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]]
Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.&lt;ref name=&quot;Mould&quot;&gt;{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&amp;pg=PA8}}&lt;/ref&gt; (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.&lt;ref name=&quot;Seidelmann&quot;&gt;{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}&lt;/ref&gt;

Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,&lt;ref name=&quot;Ferraro&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}&lt;/ref&gt; [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.&lt;ref name=&quot;Dolan&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}&lt;/ref&gt; Hewldaneke &quot;aloz û giran&quot; a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,&lt;ref name=&quot;Hollis&quot;&gt;{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}&lt;/ref&gt; lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}&lt;/ref&gt;

Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya relatîvîteyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:&lt;ref name=&quot;Rindler1977&quot; /&gt;

&lt;math&gt;\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}&lt;/math&gt; '''AN'''

&lt;math&gt; \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}&lt;/math&gt; '''AN JÎ'''

&lt;math&gt; \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}&lt;/math&gt;

=== Tesîra Doppler a rêjeyî ===
Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a relatîvîteyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gill&quot;&gt;{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}&lt;/ref&gt;

Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s&lt;/math&gt;

ku &lt;math&gt;c_s&lt;/math&gt; leza dengê ye.

Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza relatîvîteyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.&lt;/math&gt;li ku

&lt;math&gt;\beta = v/c &lt;/math&gt; û

&lt;math&gt;\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}&lt;/math&gt; [[Faktora Lorentzê]] ne.

Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a relatîvîteyê tê bidestxistin.&lt;ref name=&quot;Feynman1977&quot;&gt;{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Morin2007&quot;&gt;{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}&lt;/ref&gt;{{rp|540}}

==== Tesîra Doppler a Transvers ====
[[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a relatîvîteyê ye.

Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe.

Relatîvîteya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.&lt;ref name=&quot;Morin2007&quot; /&gt;{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift'').

=== Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî ===
[[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin.

Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin.

[[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]]
[[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]]
Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}&lt;/ref&gt; Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Boas_1961&quot;&gt;{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]]

Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.&lt;ref name=&quot;Muller_2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}&lt;/ref&gt; Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin.

Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title=&quot;Superluminal&quot; motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}&lt;/ref&gt; Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}&lt;/ref&gt;

== Têkiliya bi teoriyên din re ==

=== Relatîvîteya giştî ===
Berevajî teoriya relatîvîteya taybet, di teoriya relatîvîteya giştî de şûn-wext xwar e; loma pêwîst e ew teorî bi awayekî bi temamî herêmî were formulekirin. Di encamê de, li ser mesafeyên mezin dibe ku ferqahî ji pêşbîniyên relatîvîteya taybet derkevin holê. Ji ber tevlêkirina [[Rakêş|gravîtasyonê]] bi taybetî nêzîkî girseyên mezin an jî, bi awayekî giştî, nêzîkî şûnên ku enerjiya wan pir zêde ye, relatîvîteya taybet tenê li ser mesafeyên kurt derbasdar dimîne. Ew sinorê derbasdariya relatîvîteya taybet bi rêya [[derengmayîna Shapiro]] (''Shapiro delay'') tê nîşandan.

=== Yekxistina elektromanyetîzmê ===
Lêkolîna teorîk a di warê [[elektromanyetîzma klasîk]] de bû sebeba vedîtina belavbûna pêlan. Di encama wan hevkêşeyên ku tesîrên elektromanyetîk giştî dikirin de, derket holê ku leza sinorkirî ya belavbûna zeviyên '''E''' û '''B''', pêdivî bi hin tevgerên taybet di zarreyên bar-hilgir de heye. Lêkolîna giştî ya li ser barên (barkirinên) di tevgerê de, dibe bingeha avakirina [[potansiyela Liénard–Wiechert]] ku ew yek gaveke ber bi teoriya relatîvîteya taybet ve ye.

Veguherîna Lorentz a [[qada elektrîkê]] ya barekî tevgerbar bo çarçoveyeke referansê ya çavdêrekî ne-tevger dibe sebeba derketina holê ya termeke matematîkî ku bi gelemperî jê re [[Qada manyetîk|qada manyetîkî]] tê gotin. Berevajî vê, qada manyetîkî ya ku ji hêla barekî tevgerbar ve tê çêkirin winda dibe û di çarçoveyeke referansê ya hev-tevger de dibe qadeke bi tevahî elektrostatîk. Ji ber wê yekê [[hevkêşeyên Maxwell]] tenê lihevhatineke empîrîk in ji bo tesîrên relatîvîstîk ên taybet di modeleke klasîk a Gerdûnê de. Ji ber ku qadên elektrîkî û manyetîk girêdayî çarçoveyeke referansê ne û bi wî rengî bi hev ve girêdayî ne, însan behsa qadên elektromanyetîk dike. Relatîvîteya taybet qaîdeyên veguherînê peyda dike ji bo ka çawa qadeke elektromanyetîk di çarçoveyeke inertîyal de di çarçoveyeke din a inertîyal de xuya dike.

Hevkêşeyên Maxwell yên bi şêwaza 3D jixwe bi naveroka fizîkî ya relatîvîteya taybet re li hev tên, herçend hêsantir e ku însan wan di şêwazeke bi awayekî eşkere kovaryant de, ango bi zimanê hesabê [[tensor]], bikarbîne.

=== Mekanîka kuantûmê ===

== Binêre ==

* [[Relatîvîteya giştî]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Fizîk]]
[[Kategorî:Felsefeya zanistê]]

[[en:Special relativity]]</text>
      <sha1>h7jpsxgavyo434fk63xaagxjd73i3ey</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Relatîvîteya taybet</title>
    <ns>1</ns>
    <id>329435</id>
    <revision>
      <id>2086684</id>
      <parentid>2086583</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T13:59:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Şaşitiya di navê gotarê de */ Bersiv</comment>
      <origin>2086684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1257" sha1="jrdc7g3dzt1612ftywo1zbvhearvo4v" xml:space="preserve">== Şaşitiya di navê gotarê de  ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] te navê gotarê gelek çewt nivîsiye ku qet bi gotarê re eleqedar nîne. Peyva &quot;rêje&quot; bi tr &quot;oran&quot; e. Yanê navê gotarê tê wateya &quot;oransal özellik&quot;. Ji kerema xwe di warê peyvan de ji ferhengan sûd werbigire. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:01, 21 tebax 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], sipas dikim. Velleh ji te re jî rast bibejim, zor e. Min ji bo peyva “rêje” eynî maneya relatîvîtiye dît, lê mixabin dîsa çewt bû. Herwiha, min dît ku te peyva “yawaş” jê bir, lê ew peyv min di ferhengan de dîtiye û ez sê heftan li Bakurê Kurdistanê geriyam, min bi gelek însanan re şor jî kir, ti kes peyva “hêdî” an “hêdî-hêdî” bikar ne aniye. Ez êdî nizanim hevalo ku çawa bikim û çawa nakim jî êdî. Gotar jî gelek hatiye berfireh kirin di wan rojên dawîn, min gelek bala da ku peyv bi peyv têgehên rast bikar bînim. Ku xeberê min hebûya minê ji pêş ve ''relatîvîtiya taybet'' binivîsî. 
:Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:59, 21 tebax 2026 (UTC)</text>
      <sha1>jrdc7g3dzt1612ftywo1zbvhearvo4v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086689</id>
      <parentid>2086684</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T14:05:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Şaşitiya di navê gotarê de */ Bersiv</comment>
      <origin>2086689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1518" sha1="a7hdt6ytyb0pjbqa0cji187xxl4m1bd" xml:space="preserve">== Şaşitiya di navê gotarê de  ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] te navê gotarê gelek çewt nivîsiye ku qet bi gotarê re eleqedar nîne. Peyva &quot;rêje&quot; bi tr &quot;oran&quot; e. Yanê navê gotarê tê wateya &quot;oransal özellik&quot;. Ji kerema xwe di warê peyvan de ji ferhengan sûd werbigire. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:01, 21 tebax 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], sipas dikim. Velleh ji te re jî rast bibejim, zor e. Min ji bo peyva “rêje” eynî maneya relatîvîtiye dît, lê mixabin dîsa çewt bû. Herwiha, min dît ku te peyva “yawaş” jê bir, lê ew peyv min di ferhengan de dîtiye û ez sê heftan li Bakurê Kurdistanê geriyam, min bi gelek însanan re şor jî kir, ti kes peyva “hêdî” an “hêdî-hêdî” bikar ne aniye. Ez êdî nizanim hevalo ku çawa bikim û çawa nakim jî êdî. Gotar jî gelek hatiye berfireh kirin di wan rojên dawîn, min gelek bala da ku peyv bi peyv têgehên rast bikar bînim. Ku xeberê min hebûya minê ji pêş ve ''relatîvîtiya taybet'' binivîsî. 
:Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:59, 21 tebax 2026 (UTC)
::P.S: Wextê min niha pir tune ye, dibe ku rojan digire heta ku min peyva ''rêyeyiyê'' bi tevahî ji gotarê jê bir. Gelek sipas dîsa. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 14:05, 21 tebax 2026 (UTC)</text>
      <sha1>a7hdt6ytyb0pjbqa0cji187xxl4m1bd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Mîtolojiya misirî di anîme û mangayan de</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329439</id>
    <revision>
      <id>2086640</id>
      <parentid>2086607</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T11:59:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57" sha1="nqi8gilzj7eqtvkvm37m6e55whkq6kh" xml:space="preserve">[[Kategorî:Mîtolojî di anîme û mangayan de|Misirî]]</text>
      <sha1>nqi8gilzj7eqtvkvm37m6e55whkq6kh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Mîtolojiya japonî di anîme û mangayan de</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329446</id>
    <revision>
      <id>2086641</id>
      <parentid>2086639</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T11:59:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57" sha1="9aqwyysyg87dypkuwzztpnyqnim1sew" xml:space="preserve">[[Kategorî:Mîtolojî di anîme û mangayan de|Japonî]]</text>
      <sha1>9aqwyysyg87dypkuwzztpnyqnim1sew</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:One Piece</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329447</id>
    <revision>
      <id>2086645</id>
      <timestamp>2026-08-21T12:07:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;{{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}}&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2086645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn}}</text>
      <sha1>2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086646</id>
      <parentid>2086645</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T12:09:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77" sha1="f2ipieo17c665587f50id48a6t9rdu3" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn}}

[[Kategorî:Giravên honakî]]</text>
      <sha1>f2ipieo17c665587f50id48a6t9rdu3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086653</id>
      <parentid>2086646</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T12:36:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="110" sha1="au5eqq49pkhrbtoikqfl58trr6g40os" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn}}

[[Kategorî:Giravên honakî]]
[[Kategorî:Keştiyên honakî]]</text>
      <sha1>au5eqq49pkhrbtoikqfl58trr6g40os</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Giravên honakî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329448</id>
    <revision>
      <id>2086647</id>
      <timestamp>2026-08-21T12:10:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2086647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086648</id>
      <parentid>2086647</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T12:11:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}</text>
      <sha1>mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086649</id>
      <parentid>2086648</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T12:13:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="8m0ixa5ne6l96e35w8xv17aic2iujxk" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Girav di honakê de]]</text>
      <sha1>8m0ixa5ne6l96e35w8xv17aic2iujxk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086650</id>
      <parentid>2086649</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T12:13:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="g7lwso4b69g8e44hka60cdiyr75vles" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Girav di honakê de|Girav di honakê de]]</text>
      <sha1>g7lwso4b69g8e44hka60cdiyr75vles</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Girav di honakê de</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329449</id>
    <revision>
      <id>2086651</id>
      <timestamp>2026-08-21T12:31:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2086651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086652</id>
      <parentid>2086651</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T12:33:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25" sha1="5trsfg8sz87vyu1yrs6003os8tpy5gf" xml:space="preserve">[[Kategorî:Girav|Honak]]</text>
      <sha1>5trsfg8sz87vyu1yrs6003os8tpy5gf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Keştiyên honakî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329450</id>
    <revision>
      <id>2086654</id>
      <timestamp>2026-08-21T12:37:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2086654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086655</id>
      <parentid>2086654</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T12:37:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}</text>
      <sha1>mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086656</id>
      <parentid>2086655</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T12:38:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="lkzjphvdt3k654q4a23d9yyvgfdttp9" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Keştî]]</text>
      <sha1>lkzjphvdt3k654q4a23d9yyvgfdttp9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Mîtolojiya çînî di anîme û mangayan de</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329451</id>
    <revision>
      <id>2086659</id>
      <timestamp>2026-08-21T12:44:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2086659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086660</id>
      <parentid>2086659</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T12:45:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57" sha1="hl4z3uurjm3wo52poeuxag8tovahtn8" xml:space="preserve">[[Kategorî:Mîtolojî di anîme û mangayan de|Çînî]]</text>
      <sha1>hl4z3uurjm3wo52poeuxag8tovahtn8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Death Note</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329452</id>
    <revision>
      <id>2086664</id>
      <timestamp>2026-08-21T12:54:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;{{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}}&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2086664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn}}</text>
      <sha1>2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086665</id>
      <parentid>2086664</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T12:56:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74" sha1="ci8jg3ii579hid251ebjw17kk3jgn8j" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn}}

[[Kategorî:Takeshi Obata]]</text>
      <sha1>ci8jg3ii579hid251ebjw17kk3jgn8j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086668</id>
      <parentid>2086665</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T13:19:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="126" sha1="hkd9r4ch8bag9q1aas2d9ycx75y4bnk" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn}}

[[Kategorî:Şînîgamî di anîme û mangayan de]]
[[Kategorî:Takeshi Obata]]</text>
      <sha1>hkd9r4ch8bag9q1aas2d9ycx75y4bnk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Takeshi Obata</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329453</id>
    <revision>
      <id>2086666</id>
      <timestamp>2026-08-21T12:57:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;{{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}}&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2086666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn}}</text>
      <sha1>2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Şînîgamî di anîme û mangayan de</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329454</id>
    <revision>
      <id>2086669</id>
      <timestamp>2026-08-21T13:21:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2086669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086670</id>
      <parentid>2086669</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T13:24:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40" sha1="dv07mpkf00ahmngg46dikdjdssm2ju2" xml:space="preserve">[[Kategorî:Şînîgamî di honakê de]]</text>
      <sha1>dv07mpkf00ahmngg46dikdjdssm2ju2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086671</id>
      <parentid>2086670</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T13:25:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="m6dshwsjrwvn82k9rvm8f512irck4mo" xml:space="preserve">[[Kategorî:Şînîgamî di honakê de|anîme û manga]]</text>
      <sha1>m6dshwsjrwvn82k9rvm8f512irck4mo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Şînîgamî di honakê de</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329455</id>
    <revision>
      <id>2086672</id>
      <timestamp>2026-08-21T13:25:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2086672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086673</id>
      <parentid>2086672</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T13:27:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32" sha1="f43m4d6ku6mfnw0r4707g9faa61sqlm" xml:space="preserve">[[Kategorî:Şînîgamî|Honak]]</text>
      <sha1>f43m4d6ku6mfnw0r4707g9faa61sqlm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Şînîgamî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329456</id>
    <revision>
      <id>2086674</id>
      <timestamp>2026-08-21T13:27:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2086674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086676</id>
      <parentid>2086674</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T13:28:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn}}</text>
      <sha1>2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Anîme û mangayên li ser tawanê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329457</id>
    <revision>
      <id>2086680</id>
      <timestamp>2026-08-21T13:39:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2086680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086681</id>
      <parentid>2086680</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T13:40:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="aa238algueutdkxfwuqf2fprtwgjnj8" xml:space="preserve">[[Kategorî:Anîme û manga li gorî mijaran]]</text>
      <sha1>aa238algueutdkxfwuqf2fprtwgjnj8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086682</id>
      <parentid>2086681</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T13:41:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52" sha1="7rkw47xi237p2b64i5zt6npt64uyhoo" xml:space="preserve">[[Kategorî:Anîme û manga li gorî mijaran|tawan]]</text>
      <sha1>7rkw47xi237p2b64i5zt6npt64uyhoo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086683</id>
      <parentid>2086682</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T13:41:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52" sha1="2xe1s0jvxzu0j6s3bcjtk0r8heie41l" xml:space="preserve">[[Kategorî:Anîme û manga li gorî mijaran|Tawan]]</text>
      <sha1>2xe1s0jvxzu0j6s3bcjtk0r8heie41l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rêjeyiya giştî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329458</id>
    <redirect title="Relatîvîteya giştî" />
    <revision>
      <id>2086686</id>
      <timestamp>2026-08-21T14:01:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Kurê Acemîî/ê navê [[Rêjeyiya giştî]] weke [[Relatîvîteya giştî]] guhart</comment>
      <origin>2086686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40" sha1="f5nz8hjh44fds8zs8s8v02fuwkfvwnq" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Relatîvîteya giştî]]</text>
      <sha1>f5nz8hjh44fds8zs8s8v02fuwkfvwnq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Anîme û mangayên detektîvî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329459</id>
    <revision>
      <id>2086692</id>
      <timestamp>2026-08-21T14:51:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2086692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086693</id>
      <parentid>2086692</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T14:53:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32" sha1="05trgz73c6s3q7bvxmmms8zxajtprgg" xml:space="preserve">[[Kategorî:Honaka detektîvî]]</text>
      <sha1>05trgz73c6s3q7bvxmmms8zxajtprgg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086694</id>
      <parentid>2086693</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T14:54:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48" sha1="aw1dckh2w27k8qzhqbcnrnx11w9t4s1" xml:space="preserve">[[Kategorî:Honaka detektîvî|Anîme û manga]]</text>
      <sha1>aw1dckh2w27k8qzhqbcnrnx11w9t4s1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086695</id>
      <parentid>2086694</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T14:55:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97" sha1="qkh2v4yryr505b96tue2fh44y9c8ywg" xml:space="preserve">[[Kategorî:Anîme û mangayên li ser tawanê]]
[[Kategorî:Honaka detektîvî|Anîme û manga]]</text>
      <sha1>qkh2v4yryr505b96tue2fh44y9c8ywg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086696</id>
      <parentid>2086695</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T14:55:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107" sha1="h9mef5khy9pcso9ksyrjdk4ccwshxs0" xml:space="preserve">[[Kategorî:Anîme û mangayên li ser tawanê|Detektîv]]
[[Kategorî:Honaka detektîvî|Anîme û manga]]</text>
      <sha1>h9mef5khy9pcso9ksyrjdk4ccwshxs0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Gosho Aoyama</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329460</id>
    <revision>
      <id>2086698</id>
      <timestamp>2026-08-21T15:02:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;{{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}}&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2086698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn}}</text>
      <sha1>2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086699</id>
      <parentid>2086698</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:05:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95" sha1="gq7ydk3flawnw0nsu26z871qx7rj4kf" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn}}

[[Kategorî:Anîme û mangayên li ser tawanê]]</text>
      <sha1>gq7ydk3flawnw0nsu26z871qx7rj4kf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086700</id>
      <parentid>2086699</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:05:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn}}</text>
      <sha1>2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Anîme û mangayên aksiyonê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329461</id>
    <revision>
      <id>2086703</id>
      <timestamp>2026-08-21T15:20:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2086703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086704</id>
      <parentid>2086703</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:22:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="f88izi1vq1wtzdkaot13468paycqhps" xml:space="preserve">[[Kategorî:Honaka aksiyonê li gorî amûran]]</text>
      <sha1>f88izi1vq1wtzdkaot13468paycqhps</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086705</id>
      <parentid>2086704</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:25:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="sun0svtd2s4duttjul5p0ojsly5c0xd" xml:space="preserve">[[Kategorî:Anîme û manga li gorî janran]]
[[Kategorî:Honaka aksiyonê li gorî amûran]]</text>
      <sha1>sun0svtd2s4duttjul5p0ojsly5c0xd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Anîme û manga li gorî janran</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329462</id>
    <revision>
      <id>2086706</id>
      <timestamp>2026-08-21T15:26:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2086706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086707</id>
      <parentid>2086706</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:27:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="ijo68kcb7finbd3g7lnghwvl3sj9c1o" xml:space="preserve">[[Kategorî:Anime û manga|*Janr]]</text>
      <sha1>ijo68kcb7finbd3g7lnghwvl3sj9c1o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086708</id>
      <parentid>2086707</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:28:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="met79xx7yzjwvgmilxztd7r9zew9v82" xml:space="preserve">[[Kategorî:Anîme û manga|*Janr]]</text>
      <sha1>met79xx7yzjwvgmilxztd7r9zew9v82</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086709</id>
      <parentid>2086708</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:29:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="po1y49qp2fjf8r0qre62apz4i2qj47h" xml:space="preserve">[[Kategorî:Anîme û manga|*Janr]]
[[Kategorî:Berhem li gorî janran]]</text>
      <sha1>po1y49qp2fjf8r0qre62apz4i2qj47h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086710</id>
      <parentid>2086709</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:30:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89" sha1="ptprbqg37ktm78unkmbscw7gzlda9mo" xml:space="preserve">[[Kategorî:Anîme û manga|*Janr]]
[[Kategorî:Berhem li gorî janran| Anîme û manga]]</text>
      <sha1>ptprbqg37ktm78unkmbscw7gzlda9mo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086711</id>
      <parentid>2086710</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:32:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="133" sha1="bp798e72lu73h1q00wluwna8k0wu614" xml:space="preserve">[[Kategorî:Anîme û manga|*Janr]]
[[Kategorî:Berhem li gorî janran| Anîme û manga]]
[[Kategorî:​Janrên anîme û mangayê]]</text>
      <sha1>bp798e72lu73h1q00wluwna8k0wu614</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086712</id>
      <parentid>2086711</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:33:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="135" sha1="fdpu3iat8tt0tnn80e7t9nr083h3p5q" xml:space="preserve">[[Kategorî:Anîme û manga|*Janr]]
[[Kategorî:Berhem li gorî janran| Anîme û manga]]
[[Kategorî:​Janrên anîme û mangayê| ]]</text>
      <sha1>fdpu3iat8tt0tnn80e7t9nr083h3p5q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:​Janrên anîme û mangayê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329463</id>
    <revision>
      <id>2086713</id>
      <timestamp>2026-08-21T15:33:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2086713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086714</id>
      <parentid>2086713</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:34:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="85mkxtvj1l3y4uvmy1aj51t6pibfqdl" xml:space="preserve">[[Kategorî:Anîme û manga]]</text>
      <sha1>85mkxtvj1l3y4uvmy1aj51t6pibfqdl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086715</id>
      <parentid>2086714</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:34:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="r0z57rovv0ykmh0s8ac9jvizhfbtjkz" xml:space="preserve">[[Kategorî:Anîme û manga|-]]</text>
      <sha1>r0z57rovv0ykmh0s8ac9jvizhfbtjkz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086716</id>
      <parentid>2086715</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:39:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="examu9fbijmrj2dz3vjls8hy82e1zqe" xml:space="preserve">[[Kategorî:Anîme û manga|-]]
[[Kategorî:Janr li gorî medyayan]]</text>
      <sha1>examu9fbijmrj2dz3vjls8hy82e1zqe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086722</id>
      <parentid>2086716</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:46:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84" sha1="4j0wg7oi81o6t1jphb42h3h8dbhg1ku" xml:space="preserve">[[Kategorî:Anîme û manga|-]]
[[Kategorî:Janr li gorî medyayan|Anîme û manga]]</text>
      <sha1>4j0wg7oi81o6t1jphb42h3h8dbhg1ku</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Janr li gorî medyayan</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329464</id>
    <revision>
      <id>2086717</id>
      <timestamp>2026-08-21T15:40:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2086717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086718</id>
      <parentid>2086717</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:42:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}</text>
      <sha1>mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086719</id>
      <parentid>2086718</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:42:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="h7g9w2wvkn1ase8jmyh4l7ontlz4sy4" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Janr]]</text>
      <sha1>h7g9w2wvkn1ase8jmyh4l7ontlz4sy4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086720</id>
      <parentid>2086719</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:43:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="py1gbh1kseq5jwu1xjalxkh0xnxvli5" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Janr| Medya]]</text>
      <sha1>py1gbh1kseq5jwu1xjalxkh0xnxvli5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086721</id>
      <parentid>2086720</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:44:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92" sha1="7sou1i5thvxpbwa1t2yruew3w25s6uq" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Janr| Medya]]
[[Kategorî:Kategorî li gorî medyayan]]</text>
      <sha1>7sou1i5thvxpbwa1t2yruew3w25s6uq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Cureyê wêjeyî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329465</id>
    <revision>
      <id>2086725</id>
      <timestamp>2026-08-21T15:51:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Cureyê wêjeyî]] weke [[Kategorî:Janrên wêjeyî]] guhart</comment>
      <origin>2086725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="q0tks2i6l8ve1xfzdmeiwf760saisuo" xml:space="preserve">{{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Janrên wêjeyî}}</text>
      <sha1>q0tks2i6l8ve1xfzdmeiwf760saisuo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086739</id>
      <parentid>2086725</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:58:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12" sha1="q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492" xml:space="preserve">{{Jêbirin}}</text>
      <sha1>q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Cureyê wêjeyî</title>
    <ns>15</ns>
    <id>329466</id>
    <redirect title="Gotûbêja kategoriyê:Janrên wêjeyî" />
    <revision>
      <id>2086727</id>
      <timestamp>2026-08-21T15:51:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Cureyê wêjeyî]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Janrên wêjeyî]] guhart</comment>
      <origin>2086727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57" sha1="fty0qcztrlublwzw56t80foxil1igif" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Janrên wêjeyî]]</text>
      <sha1>fty0qcztrlublwzw56t80foxil1igif</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Helbestên li ser ajalên ku diaxivin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329467</id>
    <revision>
      <id>2086741</id>
      <timestamp>2026-08-21T16:17:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2086741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086742</id>
      <parentid>2086741</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T16:18:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38" sha1="1iwwzi4oi2z4sacknqtyn4lecqzuft3" xml:space="preserve">[[Kategorî:Helbestên li ser ajalan]]</text>
      <sha1>1iwwzi4oi2z4sacknqtyn4lecqzuft3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086743</id>
      <parentid>2086742</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T16:19:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="rr6f22na4mdpdlwu19hdetmxee7myjd" xml:space="preserve">[[Kategorî:Helbestên li ser ajalan| diaxivin]]</text>
      <sha1>rr6f22na4mdpdlwu19hdetmxee7myjd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086744</id>
      <parentid>2086743</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T16:19:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="exdjle9m0rdn3rdg49plryw5bm71wwq" xml:space="preserve">[[Kategorî:Helbestên li ser ajalan|  diaxivin]]</text>
      <sha1>exdjle9m0rdn3rdg49plryw5bm71wwq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Wêjeya ajalan li gorî medyayan</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329468</id>
    <revision>
      <id>2086746</id>
      <timestamp>2026-08-21T16:25:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2086746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086747</id>
      <parentid>2086746</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T16:27:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="ldb6g0s4d9ijt1utfulorydvjg8bh6p" xml:space="preserve">[[Kategorî:Wêjeya ajalan]]</text>
      <sha1>ldb6g0s4d9ijt1utfulorydvjg8bh6p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086748</id>
      <parentid>2086747</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T16:28:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="27kymid6m7ipretdkj2uujv4sqyhiv4" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Wêjeya ajalan]]</text>
      <sha1>27kymid6m7ipretdkj2uujv4sqyhiv4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086749</id>
      <parentid>2086748</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T16:28:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="ldb6g0s4d9ijt1utfulorydvjg8bh6p" xml:space="preserve">[[Kategorî:Wêjeya ajalan]]</text>
      <sha1>ldb6g0s4d9ijt1utfulorydvjg8bh6p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086750</id>
      <parentid>2086749</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T16:28:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="pczxdrjr23g6ae9pj0gpll7fico8bln" xml:space="preserve">[[Kategorî:Wêje li gorî medyayan]][[Kategorî:Wêjeya ajalan]]</text>
      <sha1>pczxdrjr23g6ae9pj0gpll7fico8bln</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086751</id>
      <parentid>2086750</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T16:29:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="k14qu7wpxxpaysc17f4nml3j676ijrz" xml:space="preserve">[[Kategorî:Wêje li gorî medyayan]][[Kategorî:Wêjeya ajalan| Medya]]</text>
      <sha1>k14qu7wpxxpaysc17f4nml3j676ijrz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086752</id>
      <parentid>2086751</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T16:30:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78" sha1="9hgnmvynzwirpi3n3lzndi3y2gcj39k" xml:space="preserve">[[Kategorî:Wêje li gorî medyayan|*Ajal]][[Kategorî:Wêjeya ajalan| Medya]]</text>
      <sha1>9hgnmvynzwirpi3n3lzndi3y2gcj39k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086753</id>
      <parentid>2086752</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T16:30:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="rqkeh0dbpp79hi90x06ogq03n20f5wt" xml:space="preserve">[[Kategorî:Wêje li gorî medyayan|*Ajal]]
[[Kategorî:Wêjeya ajalan| Medya]]</text>
      <sha1>rqkeh0dbpp79hi90x06ogq03n20f5wt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Stranên li ser mirinê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329469</id>
    <revision>
      <id>2086756</id>
      <timestamp>2026-08-21T16:37:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2086756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086757</id>
      <parentid>2086756</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T16:39:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39" sha1="nadbhyytr3r0rz2cyy6y5xxhhuclt1a" xml:space="preserve">[[Kategorî:​Stran li gorî mijaran]]</text>
      <sha1>nadbhyytr3r0rz2cyy6y5xxhhuclt1a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086758</id>
      <parentid>2086757</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T16:40:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="hp0eucsaahc8nc10ebw1rn3w72j3ux4" xml:space="preserve">[[Kategorî:​Stran li gorî mijaran|Mirin]]</text>
      <sha1>hp0eucsaahc8nc10ebw1rn3w72j3ux4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086759</id>
      <parentid>2086758</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T16:40:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84" sha1="2hfb61qlumrpb3th2l7swmuwqxr0q6e" xml:space="preserve">[[Kategorî:Berhemên li ser mirinê]]
[[Kategorî:​Stran li gorî mijaran|Mirin]]</text>
      <sha1>2hfb61qlumrpb3th2l7swmuwqxr0q6e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:​Stran li gorî mijaran</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329470</id>
    <revision>
      <id>2086760</id>
      <timestamp>2026-08-21T16:41:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2086760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086761</id>
      <parentid>2086760</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T16:42:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}</text>
      <sha1>mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086762</id>
      <parentid>2086761</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T16:43:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="mxynsz9i32yux1sn3ojcga0epg8wn4u" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Berhem li gorî mijaran]]</text>
      <sha1>mxynsz9i32yux1sn3ojcga0epg8wn4u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086763</id>
      <parentid>2086762</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T16:43:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="0dpk6fbi9jb3zjs9mygmt3vbnjs1kbs" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Berhem li gorî mijaran| Stran]]</text>
      <sha1>0dpk6fbi9jb3zjs9mygmt3vbnjs1kbs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Stranên li ser zarokan</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329471</id>
    <revision>
      <id>2086765</id>
      <timestamp>2026-08-21T16:45:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2086765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086766</id>
      <parentid>2086765</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T16:47:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38" sha1="3i9rvt0p409phylsko9gopl0klruqhq" xml:space="preserve">[[Kategorî:Berhemên li ser zarokan]]</text>
      <sha1>3i9rvt0p409phylsko9gopl0klruqhq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086767</id>
      <parentid>2086766</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T16:47:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="85ofj2v1fl5wb8fg43xlzcs420iv4me" xml:space="preserve">[[Kategorî:Berhemên li ser zarokan| Stran]]</text>
      <sha1>85ofj2v1fl5wb8fg43xlzcs420iv4me</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:​Romanên li ser bajaran</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329472</id>
    <revision>
      <id>2086769</id>
      <timestamp>2026-08-21T16:55:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2086769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086770</id>
      <parentid>2086769</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T16:56:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42" sha1="ka5b35y7tnr61wy8466ewcmotzlzef6" xml:space="preserve">[[Kategorî:Roman li gorî mijaran|bajar]]</text>
      <sha1>ka5b35y7tnr61wy8466ewcmotzlzef6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086771</id>
      <parentid>2086770</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T16:57:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="ny8yrentwignldttymmh5uprrx69scu" xml:space="preserve">[[Kategorî:Roman li gorî mijaran| bajar]]</text>
      <sha1>ny8yrentwignldttymmh5uprrx69scu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086772</id>
      <parentid>2086771</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T16:57:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44" sha1="142a6u909zrwdyab217pqrvkuz06cvu" xml:space="preserve">[[Kategorî:Roman li gorî mijaran|bajaran]]</text>
      <sha1>142a6u909zrwdyab217pqrvkuz06cvu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086773</id>
      <parentid>2086772</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T16:58:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="ckrf41qgrngte23xqmehnaoyykso73g" xml:space="preserve">[[Kategorî:Berhemên li ser bajaran]][[Kategorî:Roman li gorî mijaran|bajaran]]</text>
      <sha1>ckrf41qgrngte23xqmehnaoyykso73g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086774</id>
      <parentid>2086773</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T16:59:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89" sha1="3r3o7isdejco4cbmp9wiyi8wvkloov7" xml:space="preserve">[[Kategorî:Berhemên li ser bajaran| Roman]][[Kategorî:Roman li gorî mijaran|bajaran]]</text>
      <sha1>3r3o7isdejco4cbmp9wiyi8wvkloov7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Berhemên li ser bajaran</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329473</id>
    <revision>
      <id>2086775</id>
      <timestamp>2026-08-21T16:59:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2086775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086776</id>
      <parentid>2086775</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:00:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="1qc0z2ih9ey3e1hqnkxwfwh2j47gv43" xml:space="preserve">[[Kategorî:Berhemên li ser cihan| Pirtûk]]</text>
      <sha1>1qc0z2ih9ey3e1hqnkxwfwh2j47gv43</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086777</id>
      <parentid>2086776</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:01:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42" sha1="2yq8arwxp0ln5lfr92mf5hrgwyby6mm" xml:space="preserve">[[Kategorî:Berhemên li ser cihan|Bajar]]</text>
      <sha1>2yq8arwxp0ln5lfr92mf5hrgwyby6mm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086778</id>
      <parentid>2086777</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:02:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="o4k8tkzlvzt0owvh1j3tlftkx1i0t2v" xml:space="preserve">[[Kategorî:Bajar]][[Kategorî:Berhemên li ser cihan|Bajar]]</text>
      <sha1>o4k8tkzlvzt0owvh1j3tlftkx1i0t2v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:​Romanên James Joyce</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329474</id>
    <revision>
      <id>2086780</id>
      <timestamp>2026-08-21T17:06:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2086780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086781</id>
      <parentid>2086780</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:07:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="b74i22y7gx6oaxjc3yk62fraw6iblau" xml:space="preserve">{{category more|James Joyce}}</text>
      <sha1>b74i22y7gx6oaxjc3yk62fraw6iblau</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086782</id>
      <parentid>2086781</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:08:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="of182phod7aknw0mdb1gc7mtqdveym9" xml:space="preserve">{{category more|James Joyce}}
[[Kategorî:Pirtûkên James Joyce]]</text>
      <sha1>of182phod7aknw0mdb1gc7mtqdveym9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Pirtûkên James Joyce</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329475</id>
    <revision>
      <id>2086783</id>
      <timestamp>2026-08-21T17:09:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2086783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086784</id>
      <parentid>2086783</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:10:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="b74i22y7gx6oaxjc3yk62fraw6iblau" xml:space="preserve">{{category more|James Joyce}}</text>
      <sha1>b74i22y7gx6oaxjc3yk62fraw6iblau</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086785</id>
      <parentid>2086784</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:10:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="li7ss044dzo5ygptng62d4mxd1e83wd" xml:space="preserve">{{category more|James Joyce}}
[[Kategorî:Berhemên James Joyce]]</text>
      <sha1>li7ss044dzo5ygptng62d4mxd1e83wd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Berhemên James Joyce</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329476</id>
    <revision>
      <id>2086786</id>
      <timestamp>2026-08-21T17:11:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2086786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086787</id>
      <parentid>2086786</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:12:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="aanyk3bdw5tyzegiaessh18ak1p71ps" xml:space="preserve">[[Kategorî:Berhemên nivîskarên îrlendî|Joyce,James]]</text>
      <sha1>aanyk3bdw5tyzegiaessh18ak1p71ps</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086788</id>
      <parentid>2086787</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:13:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84" sha1="l6vdskwfu4abstn79uzrurrsu7cet8g" xml:space="preserve">[[Kategorî:Berhemên nivîskarên îrlendî|Joyce,James]]
[[Kategorî:James Joyce]]</text>
      <sha1>l6vdskwfu4abstn79uzrurrsu7cet8g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Romanên li ser bingeha Odîseyayê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329477</id>
    <revision>
      <id>2086790</id>
      <timestamp>2026-08-21T17:18:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2086790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086791</id>
      <parentid>2086790</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:19:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="d5ctfxw203sz6k3f2p9oxgb2a40xdcu" xml:space="preserve">{{category more|Odîseya}}</text>
      <sha1>d5ctfxw203sz6k3f2p9oxgb2a40xdcu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086792</id>
      <parentid>2086791</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:21:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83" sha1="ri15w1inybdoesy2u8a6vs97lsjmek8" xml:space="preserve">{{category more|Odîseya}}
[[Kategorî:Romanên li ser bingeha berhemên Homêros]]</text>
      <sha1>ri15w1inybdoesy2u8a6vs97lsjmek8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086793</id>
      <parentid>2086792</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:22:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92" sha1="mqv0hrqs20vq1oqm8udrzbuiat2a022" xml:space="preserve">{{category more|Odîseya}}
[[Kategorî:Romanên li ser bingeha berhemên Homêros|Odîseya]]</text>
      <sha1>mqv0hrqs20vq1oqm8udrzbuiat2a022</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Romanên li ser bingeha berhemên Homêros</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329478</id>
    <revision>
      <id>2086794</id>
      <timestamp>2026-08-21T17:22:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2086794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086795</id>
      <parentid>2086794</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:28:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="t0u6c8x22dmwkyhdoy68exb19lbfbju" xml:space="preserve">[[Kategorî:​Lêanînên berhemên Homêros]]</text>
      <sha1>t0u6c8x22dmwkyhdoy68exb19lbfbju</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:​Lêanînên berhemên Homêros</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329479</id>
    <revision>
      <id>2086796</id>
      <timestamp>2026-08-21T17:28:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2086796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086797</id>
      <parentid>2086796</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:29:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="axx6rjh0lz2g50derd3xnj4nw6n3irt" xml:space="preserve">{{category more|Homêros}}</text>
      <sha1>axx6rjh0lz2g50derd3xnj4nw6n3irt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086798</id>
      <parentid>2086797</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:30:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="j4ra8m88hqhv5bxizdvlsxgle6qbxgg" xml:space="preserve">{{category more|Homêros}}
[[Kategorî:Homêros]]</text>
      <sha1>j4ra8m88hqhv5bxizdvlsxgle6qbxgg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Helbestvanên yewnan ên sedsala 8an a b.z.</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329480</id>
    <revision>
      <id>2086800</id>
      <timestamp>2026-08-21T17:37:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2086800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086801</id>
      <parentid>2086800</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:39:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12" sha1="q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492" xml:space="preserve">{{Jêbirin}}</text>
      <sha1>q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Helbestvanên yewnan ên sedsala 8an b.z.</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329481</id>
    <revision>
      <id>2086804</id>
      <timestamp>2026-08-21T17:40:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2086804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086805</id>
      <parentid>2086804</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:45:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="15djcapn6mtxjp1e6v687t2tqx0nt1t" xml:space="preserve">[[Kategorî:Helbestvanên yewnan li gor sedsalan]]</text>
      <sha1>15djcapn6mtxjp1e6v687t2tqx0nt1t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Helbestvanên yewnan li gor sedsalan</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329482</id>
    <revision>
      <id>2086806</id>
      <timestamp>2026-08-21T17:45:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2086806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086807</id>
      <parentid>2086806</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:47:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="1vjbn23j0v1udiu9i11rs996lib5dpv" xml:space="preserve">[[Kategorî:Helbestvanên yewnan]]</text>
      <sha1>1vjbn23j0v1udiu9i11rs996lib5dpv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086808</id>
      <parentid>2086807</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:47:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="ddjt5g8m4crss05p5gqz7l471qbatux" xml:space="preserve">[[Kategorî:Helbestvanên yewnan| li gorî sedsalan]]</text>
      <sha1>ddjt5g8m4crss05p5gqz7l471qbatux</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Helbestvanên yewnan ên kor</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329483</id>
    <revision>
      <id>2086818</id>
      <timestamp>2026-08-21T17:56:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2086818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086821</id>
      <parentid>2086818</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:59:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="5wiu5b4lffnuwej3css5mzj7v7e63bq" xml:space="preserve">[[Kategorî:Helbestvanên kor]]
[[Kategorî:Helbestvanên yewnan]]</text>
      <sha1>5wiu5b4lffnuwej3css5mzj7v7e63bq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086823</id>
      <parentid>2086821</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T18:00:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="3nv5ry123zg2z3ga6lf3uvvkhimk7ys" xml:space="preserve">[[Kategorî:Helbestvanên kor]]
[[Kategorî:Helbestvanên yewnan|+kor]]</text>
      <sha1>3nv5ry123zg2z3ga6lf3uvvkhimk7ys</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Helbestvanên kor</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329484</id>
    <revision>
      <id>2086824</id>
      <timestamp>2026-08-21T18:02:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2086824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086825</id>
      <parentid>2086824</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T18:03:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="g4tgizmhsaj39naqphh5g8pf1asz58g" xml:space="preserve">[[Kategorî:Nivîskarên kor]]</text>
      <sha1>g4tgizmhsaj39naqphh5g8pf1asz58g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086827</id>
      <parentid>2086825</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T18:06:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42" sha1="6xpgjd6gdo8une5x533okjy534mc8ft" xml:space="preserve">[[Kategorî:Nivîskarên kor| Helbestvan]]</text>
      <sha1>6xpgjd6gdo8une5x533okjy534mc8ft</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Nivîskarên kor</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329485</id>
    <revision>
      <id>2086828</id>
      <timestamp>2026-08-21T18:06:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2086828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086829</id>
      <parentid>2086828</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T18:07:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="p462dedg1sqtd6r8t5yc9xislgwtcsq" xml:space="preserve">[[Kategorî:Kesên kor]]</text>
      <sha1>p462dedg1sqtd6r8t5yc9xislgwtcsq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086830</id>
      <parentid>2086829</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T18:08:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2086830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="0uisdj8gufegpekrsovggrjmg8trri3" xml:space="preserve">[[Kategorî:Kesên kor|Nivîskar]]</text>
      <sha1>0uisdj8gufegpekrsovggrjmg8trri3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Burak Bulut</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329486</id>
    <revision>
      <id>2086842</id>
      <timestamp>2026-08-21T20:05:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yonetmenbeyy</username>
        <id>172681</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpela nû hate afirandin</comment>
      <origin>2086842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7363" sha1="hrvo0lq90vkajbzyde3tr724otq9ut8" xml:space="preserve">{{Short description|Stranbêj û strannivîsê popa tirk}}
{{Infobox musical artist
| nav               = Burak Bulut
| navê_rastî        = Burak Bulut
| zimanê_navê_rastî = tr
| wêne              = 
| alt               = 
| sernava_wêne      = 
| bernav            = 
| roja_jidayikbûnê  = {{Birth date and age|1996|9|26}}
| cihê_jidayikbûnê  = [[Xarpêt]] (Elazığ), [[Tirkiye]]
| jêder             = 
| cure              = {{hlist|[[Muzîka pop|Pop]]|[[Popa erebesk]]}}
| pîşe              = {{hlist|[[Stranbêj]]|[[Strannivîs]]|[[Awazdaner]]}}
| amûr              = [[Deng]]
| salên_çalak       = 2020–niha
| malper            = 
}}
'''Burak Bulut''' (jidayikbûn 26ê îlona 1996an), stranbêj û strannivîsekî [[Tirkiye|tirk]] ê [[muzîka pop|popê]] ye. Wî di destpêka salên 2020an de bi hevkariyên xwe yên muzîkê bi Kurtuluş Kuş re li seranserê welêt deng veda. Bulut xwediyê Xelata Bilbilê Zêrîn e û bû mijara fîlma biyografîk a 2022an a bi navê ''Sevmedim Deme''.&lt;ref&gt;{{cite news |title='47. Pantene Altın Kelebek Ödülleri' takdim edildi |url=https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/47-pantene-altin-kelebek-odulleri-takdim-edildi/2439907 |work=Anadolu Ajansı |date=6 December 2021 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;

== Jiyana destpêkê ==
Burak Bulut di 26ê îlona 1996an de li [[Xarpêt|Xarpêtê]], Tirkiyeyê ji dayik bûye.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Burak Bulut - Vikipedi |url=https://tr.wikipedia.org/wiki/Burak_Bulut |website=Vikipedi |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;

== Kariyer ==
Bulut di sala 2020an de dest bi weşandina muzîka xwe ya profesyonel kir. Di sala 2021an de bi derxistina strana &quot;Sevmedim Deme&quot;, ku wekî duetek bi Kurtuluş Kuş re hat xwendin, serkeftineke mezin bi dest xist. Serkeftina bazirganî ya vê stranê ev duo di pîşesaziya muzîka pop a tirkî de da naskirin. Piştî vê yekê, wan stranên hevbeş ên wekî &quot;Nabız&quot;, &quot;Baba Yak&quot;, û &quot;Leyla Mecnun&quot; (bi beşdariya [[Mustafa Ceceli]]) derxistin.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Burak Bulut - Vikipedi |url=https://tr.wikipedia.org/wiki/Burak_Bulut |website=Vikipedi |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;

Di kanûna pêşîn a 2021an de, Bulut û Kuş xelata &quot;Serkeftina Herî Baş&quot; (En İyi Çıkış Yapan) di [[47. Xelatên Bilbilê Zêrîn|47emîn Xelatên Bilbilê Zêrîn]] de, ku yek ji xelatên herî navdar ên şahiyê li Tirkiyeyê ye, wergirtin.&lt;ref&gt;{{cite news |title='47. Pantene Altın Kelebek Ödülleri' takdim edildi |url=https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/47-pantene-altin-kelebek-odulleri-takdim-edildi/2439907 |work=Anadolu Ajansı |date=6 December 2021 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt; Stranên wan di havîna 2021an de li ser platformên dîjîtal ên tirkî yên wekî fizy di nav stranên herî guhdarîkirî de cih girtin.&lt;ref&gt;{{cite news |title=fizy'de bu yaz en çok Kurtuluş Kuş ve Burak Bulut dinlendi |url=https://www.istanbulhaber.com.tr/fizyde-bu-yaz-en-cok-kurtulus-kus-ve-burak-bulut-dinlendi-haber-1866718.htm |work=İstanbul Haber |date=15 September 2021 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;

Di sala 2022an de, mezinbûna bilez a navûdengê Bulut û Kuş bû fîlmeke sînemayî ya biyografîk. Fîlma ku piştî strana wan a serkeftî navê ''[[Sevmedim Deme (fîlm)|Sevmedim Deme]]'' girt, ji aliyê Burak Kuka ve hat derhênerkirin û di 14ê cotmeha 2022an de li sînemayên Tirkiyeyê derket pêşandan. Bulut û Kuş di fîlmê de rola xwe lîstin, tevî lîstikvanên wekî [[Ceyda Ateş]], Şebnem Sönmez, û Rıza Akın.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Kurtuluş Kuş ve Burak Bulut'un hayatları film oluyor |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/televizyon/kurtulus-kus-ve-burak-bulutun-hayatlari-film-oluyor-42128949 |work=Hürriyet |date=31 August 2022 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Sevmedim Deme'nin halk galasında izdiham yaşandı |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/televizyon/sevmedim-demenin-halk-galasinda-izdiham-yasandi-42154547 |work=Hürriyet |date=17 October 2022 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;

== Dîskografî ==
=== Albûmên stûdyoyê ===
* ''Mona Lisa'' (2026)

=== EP ===
* ''Gözlerin Silah'' (bi Kurtuluş Kuş re, 2024)

=== Stranên hilbijartî (Single) ===
* &quot;Rastgele&quot; (2020)
* &quot;Sevmedim Deme&quot; (bi Kurtuluş Kuş re, 2021)
* &quot;Nabız&quot; (bi Kurtuluş Kuş re, 2021)
* &quot;Baba Yak&quot; (bi Kurtuluş Kuş re, 2021)
* &quot;İçime Ata Ata&quot; (bi Ebru Yaşar û Kurtuluş Kuş re, 2021)
* &quot;Rastgele&quot; (bi Kurtuluş Kuş, Mustafa Ceceli û İrem Derici re, 2022)
* &quot;Kehribar&quot; (bi Ebru Yaşar re, 2023)
* &quot;Bambaşka Yollara&quot; (bi Yıldız Tilbe re, 2023)
* &quot;Anılara Dalarız&quot; (bi Kurtuluş Kuş û Ebru Yaşar re, 2024)

== Xelat û berendamî ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Sal
! Xelat
! Kategorî
! Berendam/Xebat
! Encam
|-
| 2021
| [[47. Xelatên Bilbilê Zêrîn]]
| Serkeftina Herî Baş
| Burak Bulut &amp; Kurtuluş Kuş
| {{won}}&lt;ref&gt;{{cite news |title='47. Pantene Altın Kelebek Ödülleri' takdim edildi |url=https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/47-pantene-altin-kelebek-odulleri-takdim-edildi/2439907 |work=Anadolu Ajansı |date=6 December 2021 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2022
| 5. Xelatên BAU Radyo MüzikOnair
| Strana Salê
| &quot;Sevmedim Deme&quot;
| {{won}}&lt;ref name=&quot;AAMuzikonair&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/5-bau-radyo-muzikonair-odulleri-sahiplerini-buldu/2496634 |title='5. BAU Radyo MüzikOnair Ödülleri' sahiplerini buldu |work=[[Anadolu Ajansı]] |date=8 February 2022 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2022
| 26. Xelatên Ekrana Zêrîn (Altın Objektif)
| Strana Salê
| &quot;İçime Ata Ata&quot;
| {{won}}&lt;ref name=&quot;AltinObjektif&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.tv100.com/ebru-yasar-icime-ata-ata-sarkisiyla-yilin-sarkisi-odulune-layik-goruldu-haber-630598 |title=Ebru Yaşar 'İçime Ata Ata' şarkısıyla Yılın Şarkısı ödülüne layık görüldü |work=TV100 |date=6 October 2022 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2022
| 5. Xelatên BAU Radyo MüzikOnair
| Hunermendê Serkeftî Yê Herî Baş
| Burak Bulut &amp; Kurtuluş Kuş
| {{won}}&lt;ref name=&quot;AAMuzikonair&quot;/&gt;
|-
| 2024
| Xelatên Prestîjê yên 11. Salê ya MüzikOnair
| Hunermendê Popa Erebesk ê Herî Baş
| Burak Bulut &amp; Kurtuluş Kuş
| {{won}}&lt;ref name=&quot;Muzikonair2024&quot;&gt;{{cite web |url=https://muzikonair.com/muzikonair-11-yil-prestij-odulleri-gorkemli-bir-torenle-sahiplerini-buldu/ |title=Müzikonair 11. Yıl Prestij Ödülleri Görkemli Bir Törenle Sahiplerini Buldu! |publisher=MüzikOnair |date=5 December 2024 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2024
| 3. Xelatên Kevneşopî yên MESAM
| Xelata Serkeftina Taybet
| Burak Bulut &amp; Kurtuluş Kuş
| {{won}}&lt;ref name=&quot;MESAM2024&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.kralmuzik.com.tr/haberler/mesam-3-geleneksel-odul-toreni-gerceklesti |title=MESAM 3. Geleneksel Ödül Töreni Gerçekleşti! |work=Kral Müzik |date=19 December 2024 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|}

== Çavkanî ==
{{Reflist}}

== Girêdanên derve ==
* [https://music.apple.com/tr/artist/burak-bulut/841584918 Burak Bulut] li ser [[Apple Music]]

{{DEFAULTSORT:Bulut, Burak}}
[[Kategorî:Jidayikbûn 1996]]
[[Kategorî:Kesên zindî]]
[[Kategorî:Kesên ji Xarpêtê]]
[[Kategorî:Stranbêjên tirk]]
[[Kategorî:Stranbêjên mêr ên tirk]]
[[Kategorî:Stranbêjên popê yên tirk]]
[[Kategorî:Strannivîsên tirk]]
[[Kategorî:Muzîkvanên tirk ên sedsala 21ê]]</text>
      <sha1>hrvo0lq90vkajbzyde3tr724otq9ut8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086844</id>
      <parentid>2086842</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T20:09:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yonetmenbeyy</username>
        <id>172681</id>
      </contributor>
      <comment>Şablona şitil hate zêdekirin</comment>
      <origin>2086844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7375" sha1="4dol6xw2ddbx4mlpogmf8cisrj58w0o" xml:space="preserve">{{Short description|Stranbêj û strannivîsê popa tirk}}
{{Infobox musical artist
| nav               = Burak Bulut
| navê_rastî        = Burak Bulut
| zimanê_navê_rastî = tr
| wêne              = 
| alt               = 
| sernava_wêne      = 
| bernav            = 
| roja_jidayikbûnê  = {{Birth date and age|1996|9|26}}
| cihê_jidayikbûnê  = [[Xarpêt]] (Elazığ), [[Tirkiye]]
| jêder             = 
| cure              = {{hlist|[[Muzîka pop|Pop]]|[[Popa erebesk]]}}
| pîşe              = {{hlist|[[Stranbêj]]|[[Strannivîs]]|[[Awazdaner]]}}
| amûr              = [[Deng]]
| salên_çalak       = 2020–niha
| malper            = 
}}
'''Burak Bulut''' (jidayikbûn 26ê îlona 1996an), stranbêj û strannivîsekî [[Tirkiye|tirk]] ê [[muzîka pop|popê]] ye. Wî di destpêka salên 2020an de bi hevkariyên xwe yên muzîkê bi Kurtuluş Kuş re li seranserê welêt deng veda. Bulut xwediyê Xelata Bilbilê Zêrîn e û bû mijara fîlma biyografîk a 2022an a bi navê ''Sevmedim Deme''.&lt;ref&gt;{{cite news |title='47. Pantene Altın Kelebek Ödülleri' takdim edildi |url=https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/47-pantene-altin-kelebek-odulleri-takdim-edildi/2439907 |work=Anadolu Ajansı |date=6 December 2021 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;

== Jiyana destpêkê ==
Burak Bulut di 26ê îlona 1996an de li [[Xarpêt|Xarpêtê]], Tirkiyeyê ji dayik bûye.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Burak Bulut - Vikipedi |url=https://tr.wikipedia.org/wiki/Burak_Bulut |website=Vikipedi |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;

== Kariyer ==
Bulut di sala 2020an de dest bi weşandina muzîka xwe ya profesyonel kir. Di sala 2021an de bi derxistina strana &quot;Sevmedim Deme&quot;, ku wekî duetek bi Kurtuluş Kuş re hat xwendin, serkeftineke mezin bi dest xist. Serkeftina bazirganî ya vê stranê ev duo di pîşesaziya muzîka pop a tirkî de da naskirin. Piştî vê yekê, wan stranên hevbeş ên wekî &quot;Nabız&quot;, &quot;Baba Yak&quot;, û &quot;Leyla Mecnun&quot; (bi beşdariya [[Mustafa Ceceli]]) derxistin.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Burak Bulut - Vikipedi |url=https://tr.wikipedia.org/wiki/Burak_Bulut |website=Vikipedi |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;

Di kanûna pêşîn a 2021an de, Bulut û Kuş xelata &quot;Serkeftina Herî Baş&quot; (En İyi Çıkış Yapan) di [[47. Xelatên Bilbilê Zêrîn|47emîn Xelatên Bilbilê Zêrîn]] de, ku yek ji xelatên herî navdar ên şahiyê li Tirkiyeyê ye, wergirtin.&lt;ref&gt;{{cite news |title='47. Pantene Altın Kelebek Ödülleri' takdim edildi |url=https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/47-pantene-altin-kelebek-odulleri-takdim-edildi/2439907 |work=Anadolu Ajansı |date=6 December 2021 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt; Stranên wan di havîna 2021an de li ser platformên dîjîtal ên tirkî yên wekî fizy di nav stranên herî guhdarîkirî de cih girtin.&lt;ref&gt;{{cite news |title=fizy'de bu yaz en çok Kurtuluş Kuş ve Burak Bulut dinlendi |url=https://www.istanbulhaber.com.tr/fizyde-bu-yaz-en-cok-kurtulus-kus-ve-burak-bulut-dinlendi-haber-1866718.htm |work=İstanbul Haber |date=15 September 2021 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;

Di sala 2022an de, mezinbûna bilez a navûdengê Bulut û Kuş bû fîlmeke sînemayî ya biyografîk. Fîlma ku piştî strana wan a serkeftî navê ''[[Sevmedim Deme (fîlm)|Sevmedim Deme]]'' girt, ji aliyê Burak Kuka ve hat derhênerkirin û di 14ê cotmeha 2022an de li sînemayên Tirkiyeyê derket pêşandan. Bulut û Kuş di fîlmê de rola xwe lîstin, tevî lîstikvanên wekî [[Ceyda Ateş]], Şebnem Sönmez, û Rıza Akın.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Kurtuluş Kuş ve Burak Bulut'un hayatları film oluyor |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/televizyon/kurtulus-kus-ve-burak-bulutun-hayatlari-film-oluyor-42128949 |work=Hürriyet |date=31 August 2022 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Sevmedim Deme'nin halk galasında izdiham yaşandı |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/televizyon/sevmedim-demenin-halk-galasinda-izdiham-yasandi-42154547 |work=Hürriyet |date=17 October 2022 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;

== Dîskografî ==
=== Albûmên stûdyoyê ===
* ''Mona Lisa'' (2026)

=== EP ===
* ''Gözlerin Silah'' (bi Kurtuluş Kuş re, 2024)

=== Stranên hilbijartî (Single) ===
* &quot;Rastgele&quot; (2020)
* &quot;Sevmedim Deme&quot; (bi Kurtuluş Kuş re, 2021)
* &quot;Nabız&quot; (bi Kurtuluş Kuş re, 2021)
* &quot;Baba Yak&quot; (bi Kurtuluş Kuş re, 2021)
* &quot;İçime Ata Ata&quot; (bi Ebru Yaşar û Kurtuluş Kuş re, 2021)
* &quot;Rastgele&quot; (bi Kurtuluş Kuş, Mustafa Ceceli û İrem Derici re, 2022)
* &quot;Kehribar&quot; (bi Ebru Yaşar re, 2023)
* &quot;Bambaşka Yollara&quot; (bi Yıldız Tilbe re, 2023)
* &quot;Anılara Dalarız&quot; (bi Kurtuluş Kuş û Ebru Yaşar re, 2024)

== Xelat û berendamî ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Sal
! Xelat
! Kategorî
! Berendam/Xebat
! Encam
|-
| 2021
| [[47. Xelatên Bilbilê Zêrîn]]
| Serkeftina Herî Baş
| Burak Bulut &amp; Kurtuluş Kuş
| {{won}}&lt;ref&gt;{{cite news |title='47. Pantene Altın Kelebek Ödülleri' takdim edildi |url=https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/47-pantene-altin-kelebek-odulleri-takdim-edildi/2439907 |work=Anadolu Ajansı |date=6 December 2021 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2022
| 5. Xelatên BAU Radyo MüzikOnair
| Strana Salê
| &quot;Sevmedim Deme&quot;
| {{won}}&lt;ref name=&quot;AAMuzikonair&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/5-bau-radyo-muzikonair-odulleri-sahiplerini-buldu/2496634 |title='5. BAU Radyo MüzikOnair Ödülleri' sahiplerini buldu |work=[[Anadolu Ajansı]] |date=8 February 2022 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2022
| 26. Xelatên Ekrana Zêrîn (Altın Objektif)
| Strana Salê
| &quot;İçime Ata Ata&quot;
| {{won}}&lt;ref name=&quot;AltinObjektif&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.tv100.com/ebru-yasar-icime-ata-ata-sarkisiyla-yilin-sarkisi-odulune-layik-goruldu-haber-630598 |title=Ebru Yaşar 'İçime Ata Ata' şarkısıyla Yılın Şarkısı ödülüne layık görüldü |work=TV100 |date=6 October 2022 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2022
| 5. Xelatên BAU Radyo MüzikOnair
| Hunermendê Serkeftî Yê Herî Baş
| Burak Bulut &amp; Kurtuluş Kuş
| {{won}}&lt;ref name=&quot;AAMuzikonair&quot;/&gt;
|-
| 2024
| Xelatên Prestîjê yên 11. Salê ya MüzikOnair
| Hunermendê Popa Erebesk ê Herî Baş
| Burak Bulut &amp; Kurtuluş Kuş
| {{won}}&lt;ref name=&quot;Muzikonair2024&quot;&gt;{{cite web |url=https://muzikonair.com/muzikonair-11-yil-prestij-odulleri-gorkemli-bir-torenle-sahiplerini-buldu/ |title=Müzikonair 11. Yıl Prestij Ödülleri Görkemli Bir Törenle Sahiplerini Buldu! |publisher=MüzikOnair |date=5 December 2024 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2024
| 3. Xelatên Kevneşopî yên MESAM
| Xelata Serkeftina Taybet
| Burak Bulut &amp; Kurtuluş Kuş
| {{won}}&lt;ref name=&quot;MESAM2024&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.kralmuzik.com.tr/haberler/mesam-3-geleneksel-odul-toreni-gerceklesti |title=MESAM 3. Geleneksel Ödül Töreni Gerçekleşti! |work=Kral Müzik |date=19 December 2024 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|}

== Çavkanî ==
{{Reflist}}

== Girêdanên derve ==
* [https://music.apple.com/tr/artist/burak-bulut/841584918 Burak Bulut] li ser [[Apple Music]]

{{şitil}}

{{DEFAULTSORT:Bulut, Burak}}
[[Kategorî:Jidayikbûn 1996]]
[[Kategorî:Kesên zindî]]
[[Kategorî:Kesên ji Xarpêtê]]
[[Kategorî:Stranbêjên tirk]]
[[Kategorî:Stranbêjên mêr ên tirk]]
[[Kategorî:Stranbêjên popê yên tirk]]
[[Kategorî:Strannivîsên tirk]]
[[Kategorî:Muzîkvanên tirk ên sedsala 21ê]]</text>
      <sha1>4dol6xw2ddbx4mlpogmf8cisrj58w0o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086846</id>
      <parentid>2086844</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T21:29:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2086846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7373" sha1="t58o5tzql1uzkiz28h6w9m2bn7cnjz5" xml:space="preserve">{{Short description|Stranbêj û strannivîsê popa tirk}}
{{Infobox musical artist
| nav               = Burak Bulut
| navê_rastî        = Burak Bulut
| zimanê_navê_rastî = tr
| wêne              = 
| alt               = 
| sernava_wêne      = 
| bernav            = 
| roja_jidayikbûnê  = {{Birth date and age|1996|9|26}}
| cihê_jidayikbûnê  = [[Xarpêt]] (Elazığ), [[Tirkiye]]
| jêder             = 
| cure              = {{hlist|[[Muzîka pop|Pop]]|[[Popa erebesk]]}}
| pîşe              = {{hlist|[[Stranbêj]]|[[Strannivîs]]|[[Awazdaner]]}}
| amûr              = [[Deng]]
| salên_çalak       = 2020–niha
| malper            = 
}}
'''Burak Bulut''' (jidayikbûn 26ê îlona 1996an), stranbêj û strannivîsê [[Tirkiye|tirk]] ê [[muzîka pop|popê]] ye. Wî di destpêka salên 2020î de bi hevkariyên xwe yên muzîkê bi Kurtuluş Kuş re li seranserê welêt deng veda. Bulut xwediyê Xelata Bilbilê Zêrîn e û bû mijara fîlma biyografîk a 2022an a bi navê ''Sevmedim Deme''.&lt;ref&gt;{{cite news |title='47. Pantene Altın Kelebek Ödülleri' takdim edildi |url=https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/47-pantene-altin-kelebek-odulleri-takdim-edildi/2439907 |work=Anadolu Ajansı |date=6 December 2021 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;

== Jiyana destpêkê ==
Burak Bulut di 26ê îlona 1996an de li [[Xarpêt|Xarpêtê]], Tirkiyeyê ji dayik bûye.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Burak Bulut - Vikipedi |url=https://tr.wikipedia.org/wiki/Burak_Bulut |website=Vikipedi |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;

== Kariyer ==
Bulut di sala 2020ê de dest bi weşandina muzîka xwe ya profesyonel kir. Di sala 2021an de bi derxistina strana &quot;Sevmedim Deme&quot;, ku wekî duetek bi Kurtuluş Kuş re hat xwendin, serkeftineke mezin bi dest xist. Serkeftina bazirganî ya vê stranê ev duo di pîşesaziya muzîka pop a tirkî de da naskirin. Piştî vê yekê, wan stranên hevbeş ên wekî &quot;Nabız&quot;, &quot;Baba Yak&quot;, û &quot;Leyla Mecnun&quot; (bi beşdariya [[Mustafa Ceceli]]) derxistin.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Burak Bulut - Vikipedi |url=https://tr.wikipedia.org/wiki/Burak_Bulut |website=Vikipedi |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;

Di kanûna pêşîn a 2021ê de, Bulut û Kuş xelata &quot;Serkeftina Herî Baş&quot; (En İyi Çıkış Yapan) di [[47. Xelatên Bilbilê Zêrîn|47emîn Xelatên Bilbilê Zêrîn]] de, ku yek ji xelatên herî navdar ên şahiyê li Tirkiyeyê ye, wergirtin.&lt;ref&gt;{{cite news |title='47. Pantene Altın Kelebek Ödülleri' takdim edildi |url=https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/47-pantene-altin-kelebek-odulleri-takdim-edildi/2439907 |work=Anadolu Ajansı |date=6 December 2021 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt; Stranên wan di havîna 2021ê de li ser platformên dîjîtal ên tirkî yên wekî fizy di nav stranên herî guhdarîkirî de cih girtin.&lt;ref&gt;{{cite news |title=fizy'de bu yaz en çok Kurtuluş Kuş ve Burak Bulut dinlendi |url=https://www.istanbulhaber.com.tr/fizyde-bu-yaz-en-cok-kurtulus-kus-ve-burak-bulut-dinlendi-haber-1866718.htm |work=İstanbul Haber |date=15 September 2021 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;

Di sala 2022an de, mezinbûna bilez a navûdengê Bulut û Kuş bû fîlmeke sînemayî ya biyografîk. Fîlma ku piştî strana wan a serkeftî navê ''[[Sevmedim Deme (fîlm)|Sevmedim Deme]]'' girt, ji aliyê Burak Kuka ve hat derhênerkirin û di 14ê cotmeha 2022an de li sînemayên Tirkiyeyê derket pêşandan. Bulut û Kuş di fîlmê de rola xwe lîstin, tevî lîstikvanên wekî [[Ceyda Ateş]], Şebnem Sönmez, û Rıza Akın.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Kurtuluş Kuş ve Burak Bulut'un hayatları film oluyor |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/televizyon/kurtulus-kus-ve-burak-bulutun-hayatlari-film-oluyor-42128949 |work=Hürriyet |date=31 August 2022 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Sevmedim Deme'nin halk galasında izdiham yaşandı |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/televizyon/sevmedim-demenin-halk-galasinda-izdiham-yasandi-42154547 |work=Hürriyet |date=17 October 2022 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;

== Dîskografî ==
=== Albûmên stûdyoyê ===
* ''Mona Lisa'' (2026)

=== EP ===
* ''Gözlerin Silah'' (bi Kurtuluş Kuş re, 2024)

=== Stranên hilbijartî (Single) ===
* &quot;Rastgele&quot; (2020)
* &quot;Sevmedim Deme&quot; (bi Kurtuluş Kuş re, 2021)
* &quot;Nabız&quot; (bi Kurtuluş Kuş re, 2021)
* &quot;Baba Yak&quot; (bi Kurtuluş Kuş re, 2021)
* &quot;İçime Ata Ata&quot; (bi Ebru Yaşar û Kurtuluş Kuş re, 2021)
* &quot;Rastgele&quot; (bi Kurtuluş Kuş, Mustafa Ceceli û İrem Derici re, 2022)
* &quot;Kehribar&quot; (bi Ebru Yaşar re, 2023)
* &quot;Bambaşka Yollara&quot; (bi Yıldız Tilbe re, 2023)
* &quot;Anılara Dalarız&quot; (bi Kurtuluş Kuş û Ebru Yaşar re, 2024)

== Xelat û berendamî ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Sal
! Xelat
! Kategorî
! Berendam/Xebat
! Encam
|-
| 2021
| [[47. Xelatên Bilbilê Zêrîn]]
| Serkeftina Herî Baş
| Burak Bulut &amp; Kurtuluş Kuş
| {{won}}&lt;ref&gt;{{cite news |title='47. Pantene Altın Kelebek Ödülleri' takdim edildi |url=https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/47-pantene-altin-kelebek-odulleri-takdim-edildi/2439907 |work=Anadolu Ajansı |date=6 December 2021 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2022
| 5. Xelatên BAU Radyo MüzikOnair
| Strana Salê
| &quot;Sevmedim Deme&quot;
| {{won}}&lt;ref name=&quot;AAMuzikonair&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/5-bau-radyo-muzikonair-odulleri-sahiplerini-buldu/2496634 |title='5. BAU Radyo MüzikOnair Ödülleri' sahiplerini buldu |work=[[Anadolu Ajansı]] |date=8 February 2022 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2022
| 26. Xelatên Ekrana Zêrîn (Altın Objektif)
| Strana Salê
| &quot;İçime Ata Ata&quot;
| {{won}}&lt;ref name=&quot;AltinObjektif&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.tv100.com/ebru-yasar-icime-ata-ata-sarkisiyla-yilin-sarkisi-odulune-layik-goruldu-haber-630598 |title=Ebru Yaşar 'İçime Ata Ata' şarkısıyla Yılın Şarkısı ödülüne layık görüldü |work=TV100 |date=6 October 2022 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2022
| 5. Xelatên BAU Radyo MüzikOnair
| Hunermendê Serkeftî Yê Herî Baş
| Burak Bulut &amp; Kurtuluş Kuş
| {{won}}&lt;ref name=&quot;AAMuzikonair&quot;/&gt;
|-
| 2024
| Xelatên Prestîjê yên 11. Salê ya MüzikOnair
| Hunermendê Popa Erebesk ê Herî Baş
| Burak Bulut &amp; Kurtuluş Kuş
| {{won}}&lt;ref name=&quot;Muzikonair2024&quot;&gt;{{cite web |url=https://muzikonair.com/muzikonair-11-yil-prestij-odulleri-gorkemli-bir-torenle-sahiplerini-buldu/ |title=Müzikonair 11. Yıl Prestij Ödülleri Görkemli Bir Törenle Sahiplerini Buldu! |publisher=MüzikOnair |date=5 December 2024 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2024
| 3. Xelatên Kevneşopî yên MESAM
| Xelata Serkeftina Taybet
| Burak Bulut &amp; Kurtuluş Kuş
| {{won}}&lt;ref name=&quot;MESAM2024&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.kralmuzik.com.tr/haberler/mesam-3-geleneksel-odul-toreni-gerceklesti |title=MESAM 3. Geleneksel Ödül Töreni Gerçekleşti! |work=Kral Müzik |date=19 December 2024 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|}

== Çavkanî ==
{{Reflist}}

== Girêdanên derve ==
* [https://music.apple.com/tr/artist/burak-bulut/841584918 Burak Bulut] li ser [[Apple Music]]

{{şitil}}

{{DEFAULTSORT:Bulut, Burak}}
[[Kategorî:Jidayikbûn 1996]]
[[Kategorî:Kesên zindî]]
[[Kategorî:Kesên ji Xarpêtê]]
[[Kategorî:Stranbêjên tirk]]
[[Kategorî:Stranbêjên mêr ên tirk]]
[[Kategorî:Stranbêjên popê yên tirk]]
[[Kategorî:Strannivîsên tirk]]
[[Kategorî:Muzîkvanên tirk ên sedsala 21ê]]</text>
      <sha1>t58o5tzql1uzkiz28h6w9m2bn7cnjz5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086847</id>
      <parentid>2086846</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T21:30:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Wîkîpediya ne çavkanî ye, ji ber wê hatî jêbirin</comment>
      <origin>2086847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7081" sha1="fnzr72hns4l0tstjnpyd00o7vmem98i" xml:space="preserve">{{Short description|Stranbêj û strannivîsê popa tirk}}
{{Infobox musical artist
| nav               = Burak Bulut
| navê_rastî        = Burak Bulut
| zimanê_navê_rastî = tr
| wêne              = 
| alt               = 
| sernava_wêne      = 
| bernav            = 
| roja_jidayikbûnê  = {{Birth date and age|1996|9|26}}
| cihê_jidayikbûnê  = [[Xarpêt]] (Elazığ), [[Tirkiye]]
| jêder             = 
| cure              = {{hlist|[[Muzîka pop|Pop]]|[[Popa erebesk]]}}
| pîşe              = {{hlist|[[Stranbêj]]|[[Strannivîs]]|[[Awazdaner]]}}
| amûr              = [[Deng]]
| salên_çalak       = 2020–niha
| malper            = 
}}
'''Burak Bulut''' (jidayikbûn 26ê îlona 1996an), stranbêj û strannivîsê [[Tirkiye|tirk]] ê [[muzîka pop|popê]] ye. Wî di destpêka salên 2020î de bi hevkariyên xwe yên muzîkê bi Kurtuluş Kuş re li seranserê welêt deng veda. Bulut xwediyê Xelata Bilbilê Zêrîn e û bû mijara fîlma biyografîk a 2022an a bi navê ''Sevmedim Deme''.&lt;ref&gt;{{cite news |title='47. Pantene Altın Kelebek Ödülleri' takdim edildi |url=https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/47-pantene-altin-kelebek-odulleri-takdim-edildi/2439907 |work=Anadolu Ajansı |date=6 December 2021 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;

== Jiyana destpêkê ==
Burak Bulut di 26ê îlona 1996an de li [[Xarpêt|Xarpêtê]], Tirkiyeyê ji dayik bûye.

== Kariyer ==
Bulut di sala 2020ê de dest bi weşandina muzîka xwe ya profesyonel kir. Di sala 2021an de bi derxistina strana &quot;Sevmedim Deme&quot;, ku wekî duetek bi Kurtuluş Kuş re hat xwendin, serkeftineke mezin bi dest xist. Serkeftina bazirganî ya vê stranê ev duo di pîşesaziya muzîka pop a tirkî de da naskirin. Piştî vê yekê, wan stranên hevbeş ên wekî &quot;Nabız&quot;, &quot;Baba Yak&quot;, û &quot;Leyla Mecnun&quot; (bi beşdariya [[Mustafa Ceceli]]) derxistin.

Di kanûna pêşîn a 2021ê de, Bulut û Kuş xelata &quot;Serkeftina Herî Baş&quot; (En İyi Çıkış Yapan) di [[47. Xelatên Bilbilê Zêrîn|47emîn Xelatên Bilbilê Zêrîn]] de, ku yek ji xelatên herî navdar ên şahiyê li Tirkiyeyê ye, wergirtin.&lt;ref&gt;{{cite news |title='47. Pantene Altın Kelebek Ödülleri' takdim edildi |url=https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/47-pantene-altin-kelebek-odulleri-takdim-edildi/2439907 |work=Anadolu Ajansı |date=6 December 2021 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt; Stranên wan di havîna 2021ê de li ser platformên dîjîtal ên tirkî yên wekî fizy di nav stranên herî guhdarîkirî de cih girtin.&lt;ref&gt;{{cite news |title=fizy'de bu yaz en çok Kurtuluş Kuş ve Burak Bulut dinlendi |url=https://www.istanbulhaber.com.tr/fizyde-bu-yaz-en-cok-kurtulus-kus-ve-burak-bulut-dinlendi-haber-1866718.htm |work=İstanbul Haber |date=15 September 2021 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;

Di sala 2022an de, mezinbûna bilez a navûdengê Bulut û Kuş bû fîlmeke sînemayî ya biyografîk. Fîlma ku piştî strana wan a serkeftî navê ''[[Sevmedim Deme (fîlm)|Sevmedim Deme]]'' girt, ji aliyê Burak Kuka ve hat derhênerkirin û di 14ê cotmeha 2022an de li sînemayên Tirkiyeyê derket pêşandan. Bulut û Kuş di fîlmê de rola xwe lîstin, tevî lîstikvanên wekî [[Ceyda Ateş]], Şebnem Sönmez, û Rıza Akın.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Kurtuluş Kuş ve Burak Bulut'un hayatları film oluyor |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/televizyon/kurtulus-kus-ve-burak-bulutun-hayatlari-film-oluyor-42128949 |work=Hürriyet |date=31 August 2022 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Sevmedim Deme'nin halk galasında izdiham yaşandı |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/televizyon/sevmedim-demenin-halk-galasinda-izdiham-yasandi-42154547 |work=Hürriyet |date=17 October 2022 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;

== Dîskografî ==
=== Albûmên stûdyoyê ===
* ''Mona Lisa'' (2026)

=== EP ===
* ''Gözlerin Silah'' (bi Kurtuluş Kuş re, 2024)

=== Stranên hilbijartî (Single) ===
* &quot;Rastgele&quot; (2020)
* &quot;Sevmedim Deme&quot; (bi Kurtuluş Kuş re, 2021)
* &quot;Nabız&quot; (bi Kurtuluş Kuş re, 2021)
* &quot;Baba Yak&quot; (bi Kurtuluş Kuş re, 2021)
* &quot;İçime Ata Ata&quot; (bi Ebru Yaşar û Kurtuluş Kuş re, 2021)
* &quot;Rastgele&quot; (bi Kurtuluş Kuş, Mustafa Ceceli û İrem Derici re, 2022)
* &quot;Kehribar&quot; (bi Ebru Yaşar re, 2023)
* &quot;Bambaşka Yollara&quot; (bi Yıldız Tilbe re, 2023)
* &quot;Anılara Dalarız&quot; (bi Kurtuluş Kuş û Ebru Yaşar re, 2024)

== Xelat û berendamî ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Sal
! Xelat
! Kategorî
! Berendam/Xebat
! Encam
|-
| 2021
| [[47. Xelatên Bilbilê Zêrîn]]
| Serkeftina Herî Baş
| Burak Bulut &amp; Kurtuluş Kuş
| {{won}}&lt;ref&gt;{{cite news |title='47. Pantene Altın Kelebek Ödülleri' takdim edildi |url=https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/47-pantene-altin-kelebek-odulleri-takdim-edildi/2439907 |work=Anadolu Ajansı |date=6 December 2021 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2022
| 5. Xelatên BAU Radyo MüzikOnair
| Strana Salê
| &quot;Sevmedim Deme&quot;
| {{won}}&lt;ref name=&quot;AAMuzikonair&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/5-bau-radyo-muzikonair-odulleri-sahiplerini-buldu/2496634 |title='5. BAU Radyo MüzikOnair Ödülleri' sahiplerini buldu |work=[[Anadolu Ajansı]] |date=8 February 2022 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2022
| 26. Xelatên Ekrana Zêrîn (Altın Objektif)
| Strana Salê
| &quot;İçime Ata Ata&quot;
| {{won}}&lt;ref name=&quot;AltinObjektif&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.tv100.com/ebru-yasar-icime-ata-ata-sarkisiyla-yilin-sarkisi-odulune-layik-goruldu-haber-630598 |title=Ebru Yaşar 'İçime Ata Ata' şarkısıyla Yılın Şarkısı ödülüne layık görüldü |work=TV100 |date=6 October 2022 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2022
| 5. Xelatên BAU Radyo MüzikOnair
| Hunermendê Serkeftî Yê Herî Baş
| Burak Bulut &amp; Kurtuluş Kuş
| {{won}}&lt;ref name=&quot;AAMuzikonair&quot;/&gt;
|-
| 2024
| Xelatên Prestîjê yên 11. Salê ya MüzikOnair
| Hunermendê Popa Erebesk ê Herî Baş
| Burak Bulut &amp; Kurtuluş Kuş
| {{won}}&lt;ref name=&quot;Muzikonair2024&quot;&gt;{{cite web |url=https://muzikonair.com/muzikonair-11-yil-prestij-odulleri-gorkemli-bir-torenle-sahiplerini-buldu/ |title=Müzikonair 11. Yıl Prestij Ödülleri Görkemli Bir Törenle Sahiplerini Buldu! |publisher=MüzikOnair |date=5 December 2024 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2024
| 3. Xelatên Kevneşopî yên MESAM
| Xelata Serkeftina Taybet
| Burak Bulut &amp; Kurtuluş Kuş
| {{won}}&lt;ref name=&quot;MESAM2024&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.kralmuzik.com.tr/haberler/mesam-3-geleneksel-odul-toreni-gerceklesti |title=MESAM 3. Geleneksel Ödül Töreni Gerçekleşti! |work=Kral Müzik |date=19 December 2024 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|}

== Çavkanî ==
{{Reflist}}

== Girêdanên derve ==
* [https://music.apple.com/tr/artist/burak-bulut/841584918 Burak Bulut] li ser [[Apple Music]]

{{şitil}}

{{DEFAULTSORT:Bulut, Burak}}
[[Kategorî:Jidayikbûn 1996]]
[[Kategorî:Kesên zindî]]
[[Kategorî:Kesên ji Xarpêtê]]
[[Kategorî:Stranbêjên tirk]]
[[Kategorî:Stranbêjên mêr ên tirk]]
[[Kategorî:Stranbêjên popê yên tirk]]
[[Kategorî:Strannivîsên tirk]]
[[Kategorî:Muzîkvanên tirk ên sedsala 21ê]]</text>
      <sha1>fnzr72hns4l0tstjnpyd00o7vmem98i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086848</id>
      <parentid>2086847</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T21:30:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Girêdanên derve */</comment>
      <origin>2086848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7069" sha1="dabdtt4baguxj8t896b1ldkeqs0n5zn" xml:space="preserve">{{Short description|Stranbêj û strannivîsê popa tirk}}
{{Infobox musical artist
| nav               = Burak Bulut
| navê_rastî        = Burak Bulut
| zimanê_navê_rastî = tr
| wêne              = 
| alt               = 
| sernava_wêne      = 
| bernav            = 
| roja_jidayikbûnê  = {{Birth date and age|1996|9|26}}
| cihê_jidayikbûnê  = [[Xarpêt]] (Elazığ), [[Tirkiye]]
| jêder             = 
| cure              = {{hlist|[[Muzîka pop|Pop]]|[[Popa erebesk]]}}
| pîşe              = {{hlist|[[Stranbêj]]|[[Strannivîs]]|[[Awazdaner]]}}
| amûr              = [[Deng]]
| salên_çalak       = 2020–niha
| malper            = 
}}
'''Burak Bulut''' (jidayikbûn 26ê îlona 1996an), stranbêj û strannivîsê [[Tirkiye|tirk]] ê [[muzîka pop|popê]] ye. Wî di destpêka salên 2020î de bi hevkariyên xwe yên muzîkê bi Kurtuluş Kuş re li seranserê welêt deng veda. Bulut xwediyê Xelata Bilbilê Zêrîn e û bû mijara fîlma biyografîk a 2022an a bi navê ''Sevmedim Deme''.&lt;ref&gt;{{cite news |title='47. Pantene Altın Kelebek Ödülleri' takdim edildi |url=https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/47-pantene-altin-kelebek-odulleri-takdim-edildi/2439907 |work=Anadolu Ajansı |date=6 December 2021 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;

== Jiyana destpêkê ==
Burak Bulut di 26ê îlona 1996an de li [[Xarpêt|Xarpêtê]], Tirkiyeyê ji dayik bûye.

== Kariyer ==
Bulut di sala 2020ê de dest bi weşandina muzîka xwe ya profesyonel kir. Di sala 2021an de bi derxistina strana &quot;Sevmedim Deme&quot;, ku wekî duetek bi Kurtuluş Kuş re hat xwendin, serkeftineke mezin bi dest xist. Serkeftina bazirganî ya vê stranê ev duo di pîşesaziya muzîka pop a tirkî de da naskirin. Piştî vê yekê, wan stranên hevbeş ên wekî &quot;Nabız&quot;, &quot;Baba Yak&quot;, û &quot;Leyla Mecnun&quot; (bi beşdariya [[Mustafa Ceceli]]) derxistin.

Di kanûna pêşîn a 2021ê de, Bulut û Kuş xelata &quot;Serkeftina Herî Baş&quot; (En İyi Çıkış Yapan) di [[47. Xelatên Bilbilê Zêrîn|47emîn Xelatên Bilbilê Zêrîn]] de, ku yek ji xelatên herî navdar ên şahiyê li Tirkiyeyê ye, wergirtin.&lt;ref&gt;{{cite news |title='47. Pantene Altın Kelebek Ödülleri' takdim edildi |url=https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/47-pantene-altin-kelebek-odulleri-takdim-edildi/2439907 |work=Anadolu Ajansı |date=6 December 2021 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt; Stranên wan di havîna 2021ê de li ser platformên dîjîtal ên tirkî yên wekî fizy di nav stranên herî guhdarîkirî de cih girtin.&lt;ref&gt;{{cite news |title=fizy'de bu yaz en çok Kurtuluş Kuş ve Burak Bulut dinlendi |url=https://www.istanbulhaber.com.tr/fizyde-bu-yaz-en-cok-kurtulus-kus-ve-burak-bulut-dinlendi-haber-1866718.htm |work=İstanbul Haber |date=15 September 2021 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;

Di sala 2022an de, mezinbûna bilez a navûdengê Bulut û Kuş bû fîlmeke sînemayî ya biyografîk. Fîlma ku piştî strana wan a serkeftî navê ''[[Sevmedim Deme (fîlm)|Sevmedim Deme]]'' girt, ji aliyê Burak Kuka ve hat derhênerkirin û di 14ê cotmeha 2022an de li sînemayên Tirkiyeyê derket pêşandan. Bulut û Kuş di fîlmê de rola xwe lîstin, tevî lîstikvanên wekî [[Ceyda Ateş]], Şebnem Sönmez, û Rıza Akın.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Kurtuluş Kuş ve Burak Bulut'un hayatları film oluyor |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/televizyon/kurtulus-kus-ve-burak-bulutun-hayatlari-film-oluyor-42128949 |work=Hürriyet |date=31 August 2022 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Sevmedim Deme'nin halk galasında izdiham yaşandı |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/televizyon/sevmedim-demenin-halk-galasinda-izdiham-yasandi-42154547 |work=Hürriyet |date=17 October 2022 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;

== Dîskografî ==
=== Albûmên stûdyoyê ===
* ''Mona Lisa'' (2026)

=== EP ===
* ''Gözlerin Silah'' (bi Kurtuluş Kuş re, 2024)

=== Stranên hilbijartî (Single) ===
* &quot;Rastgele&quot; (2020)
* &quot;Sevmedim Deme&quot; (bi Kurtuluş Kuş re, 2021)
* &quot;Nabız&quot; (bi Kurtuluş Kuş re, 2021)
* &quot;Baba Yak&quot; (bi Kurtuluş Kuş re, 2021)
* &quot;İçime Ata Ata&quot; (bi Ebru Yaşar û Kurtuluş Kuş re, 2021)
* &quot;Rastgele&quot; (bi Kurtuluş Kuş, Mustafa Ceceli û İrem Derici re, 2022)
* &quot;Kehribar&quot; (bi Ebru Yaşar re, 2023)
* &quot;Bambaşka Yollara&quot; (bi Yıldız Tilbe re, 2023)
* &quot;Anılara Dalarız&quot; (bi Kurtuluş Kuş û Ebru Yaşar re, 2024)

== Xelat û berendamî ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Sal
! Xelat
! Kategorî
! Berendam/Xebat
! Encam
|-
| 2021
| [[47. Xelatên Bilbilê Zêrîn]]
| Serkeftina Herî Baş
| Burak Bulut &amp; Kurtuluş Kuş
| {{won}}&lt;ref&gt;{{cite news |title='47. Pantene Altın Kelebek Ödülleri' takdim edildi |url=https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/47-pantene-altin-kelebek-odulleri-takdim-edildi/2439907 |work=Anadolu Ajansı |date=6 December 2021 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2022
| 5. Xelatên BAU Radyo MüzikOnair
| Strana Salê
| &quot;Sevmedim Deme&quot;
| {{won}}&lt;ref name=&quot;AAMuzikonair&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/5-bau-radyo-muzikonair-odulleri-sahiplerini-buldu/2496634 |title='5. BAU Radyo MüzikOnair Ödülleri' sahiplerini buldu |work=[[Anadolu Ajansı]] |date=8 February 2022 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2022
| 26. Xelatên Ekrana Zêrîn (Altın Objektif)
| Strana Salê
| &quot;İçime Ata Ata&quot;
| {{won}}&lt;ref name=&quot;AltinObjektif&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.tv100.com/ebru-yasar-icime-ata-ata-sarkisiyla-yilin-sarkisi-odulune-layik-goruldu-haber-630598 |title=Ebru Yaşar 'İçime Ata Ata' şarkısıyla Yılın Şarkısı ödülüne layık görüldü |work=TV100 |date=6 October 2022 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2022
| 5. Xelatên BAU Radyo MüzikOnair
| Hunermendê Serkeftî Yê Herî Baş
| Burak Bulut &amp; Kurtuluş Kuş
| {{won}}&lt;ref name=&quot;AAMuzikonair&quot;/&gt;
|-
| 2024
| Xelatên Prestîjê yên 11. Salê ya MüzikOnair
| Hunermendê Popa Erebesk ê Herî Baş
| Burak Bulut &amp; Kurtuluş Kuş
| {{won}}&lt;ref name=&quot;Muzikonair2024&quot;&gt;{{cite web |url=https://muzikonair.com/muzikonair-11-yil-prestij-odulleri-gorkemli-bir-torenle-sahiplerini-buldu/ |title=Müzikonair 11. Yıl Prestij Ödülleri Görkemli Bir Törenle Sahiplerini Buldu! |publisher=MüzikOnair |date=5 December 2024 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2024
| 3. Xelatên Kevneşopî yên MESAM
| Xelata Serkeftina Taybet
| Burak Bulut &amp; Kurtuluş Kuş
| {{won}}&lt;ref name=&quot;MESAM2024&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.kralmuzik.com.tr/haberler/mesam-3-geleneksel-odul-toreni-gerceklesti |title=MESAM 3. Geleneksel Ödül Töreni Gerçekleşti! |work=Kral Müzik |date=19 December 2024 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|}

== Çavkanî ==
{{Reflist}}

== Girêdanên derve ==
* [https://music.apple.com/tr/artist/burak-bulut/841584918 Burak Bulut] li ser [[Apple Music]]

{{DEFAULTSORT:Bulut, Burak}}
[[Kategorî:Jidayikbûn 1996]]
[[Kategorî:Kesên zindî]]
[[Kategorî:Kesên ji Xarpêtê]]
[[Kategorî:Stranbêjên tirk]]
[[Kategorî:Stranbêjên mêr ên tirk]]
[[Kategorî:Stranbêjên popê yên tirk]]
[[Kategorî:Strannivîsên tirk]]
[[Kategorî:Muzîkvanên tirk ên sedsala 21ê]]</text>
      <sha1>dabdtt4baguxj8t896b1ldkeqs0n5zn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086850</id>
      <parentid>2086848</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T04:16:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Bakurê Kurdistanê têgeheke erdnîgarî ye. Ji kerema xwe paşguh nekin</comment>
      <origin>2086850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7071" sha1="hf8m57jleea47wbpteu42r0qvi7cuvi" xml:space="preserve">{{Short description|Stranbêj û strannivîsê popa tirk}}
{{Infobox musical artist
| nav               = Burak Bulut
| navê_rastî        = Burak Bulut
| zimanê_navê_rastî = tr
| wêne              = 
| alt               = 
| sernava_wêne      = 
| bernav            = 
| roja_jidayikbûnê  = {{Birth date and age|1996|9|26}}
| cihê_jidayikbûnê  = [[Xarpêt]],  [[Bakurê Kurdistanê]]
| jêder             = 
| cure              = {{hlist|[[Muzîka pop|Pop]]|[[Popa erebesk]]}}
| pîşe              = {{hlist|[[Stranbêj]]|[[Strannivîs]]|[[Awazdaner]]}}
| amûr              = [[Deng]]
| salên_çalak       = 2020–niha
| malper            = 
}}
'''Burak Bulut''' (jidayikbûn 26ê îlona 1996an), stranbêj û strannivîsê [[Tirkiye|tirk]] ê [[muzîka pop|popê]] ye. Wî di destpêka salên 2020î de bi hevkariyên xwe yên muzîkê bi Kurtuluş Kuş re li seranserê welêt deng veda. Bulut xwediyê Xelata Bilbilê Zêrîn e û bû mijara fîlma biyografîk a 2022an a bi navê ''Sevmedim Deme''.&lt;ref&gt;{{cite news |title='47. Pantene Altın Kelebek Ödülleri' takdim edildi |url=https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/47-pantene-altin-kelebek-odulleri-takdim-edildi/2439907 |work=Anadolu Ajansı |date=6 December 2021 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;

== Jiyana destpêkê ==
Burak Bulut di 26ê îlona 1996an de li [[Xarpêt|Xarpêtê]], Tirkiyeyê ji dayik bûye.

== Kariyer ==
Bulut di sala 2020ê de dest bi weşandina muzîka xwe ya profesyonel kir. Di sala 2021an de bi derxistina strana &quot;Sevmedim Deme&quot;, ku wekî duetek bi Kurtuluş Kuş re hat xwendin, serkeftineke mezin bi dest xist. Serkeftina bazirganî ya vê stranê ev duo di pîşesaziya muzîka pop a tirkî de da naskirin. Piştî vê yekê, wan stranên hevbeş ên wekî &quot;Nabız&quot;, &quot;Baba Yak&quot;, û &quot;Leyla Mecnun&quot; (bi beşdariya [[Mustafa Ceceli]]) derxistin.

Di kanûna pêşîn a 2021ê de, Bulut û Kuş xelata &quot;Serkeftina Herî Baş&quot; (En İyi Çıkış Yapan) di [[47. Xelatên Bilbilê Zêrîn|47emîn Xelatên Bilbilê Zêrîn]] de, ku yek ji xelatên herî navdar ên şahiyê li Tirkiyeyê ye, wergirtin.&lt;ref&gt;{{cite news |title='47. Pantene Altın Kelebek Ödülleri' takdim edildi |url=https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/47-pantene-altin-kelebek-odulleri-takdim-edildi/2439907 |work=Anadolu Ajansı |date=6 December 2021 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt; Stranên wan di havîna 2021ê de li ser platformên dîjîtal ên tirkî yên wekî fizy di nav stranên herî guhdarîkirî de cih girtin.&lt;ref&gt;{{cite news |title=fizy'de bu yaz en çok Kurtuluş Kuş ve Burak Bulut dinlendi |url=https://www.istanbulhaber.com.tr/fizyde-bu-yaz-en-cok-kurtulus-kus-ve-burak-bulut-dinlendi-haber-1866718.htm |work=İstanbul Haber |date=15 September 2021 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;

Di sala 2022an de, mezinbûna bilez a navûdengê Bulut û Kuş bû fîlmeke sînemayî ya biyografîk. Fîlma ku piştî strana wan a serkeftî navê ''[[Sevmedim Deme (fîlm)|Sevmedim Deme]]'' girt, ji aliyê Burak Kuka ve hat derhênerkirin û di 14ê cotmeha 2022an de li sînemayên Tirkiyeyê derket pêşandan. Bulut û Kuş di fîlmê de rola xwe lîstin, tevî lîstikvanên wekî [[Ceyda Ateş]], Şebnem Sönmez, û Rıza Akın.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Kurtuluş Kuş ve Burak Bulut'un hayatları film oluyor |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/televizyon/kurtulus-kus-ve-burak-bulutun-hayatlari-film-oluyor-42128949 |work=Hürriyet |date=31 August 2022 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Sevmedim Deme'nin halk galasında izdiham yaşandı |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/televizyon/sevmedim-demenin-halk-galasinda-izdiham-yasandi-42154547 |work=Hürriyet |date=17 October 2022 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;

== Dîskografî ==
=== Albûmên stûdyoyê ===
* ''Mona Lisa'' (2026)

=== EP ===
* ''Gözlerin Silah'' (bi Kurtuluş Kuş re, 2024)

=== Stranên hilbijartî (Single) ===
* &quot;Rastgele&quot; (2020)
* &quot;Sevmedim Deme&quot; (bi Kurtuluş Kuş re, 2021)
* &quot;Nabız&quot; (bi Kurtuluş Kuş re, 2021)
* &quot;Baba Yak&quot; (bi Kurtuluş Kuş re, 2021)
* &quot;İçime Ata Ata&quot; (bi Ebru Yaşar û Kurtuluş Kuş re, 2021)
* &quot;Rastgele&quot; (bi Kurtuluş Kuş, Mustafa Ceceli û İrem Derici re, 2022)
* &quot;Kehribar&quot; (bi Ebru Yaşar re, 2023)
* &quot;Bambaşka Yollara&quot; (bi Yıldız Tilbe re, 2023)
* &quot;Anılara Dalarız&quot; (bi Kurtuluş Kuş û Ebru Yaşar re, 2024)

== Xelat û berendamî ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Sal
! Xelat
! Kategorî
! Berendam/Xebat
! Encam
|-
| 2021
| [[47. Xelatên Bilbilê Zêrîn]]
| Serkeftina Herî Baş
| Burak Bulut &amp; Kurtuluş Kuş
| {{won}}&lt;ref&gt;{{cite news |title='47. Pantene Altın Kelebek Ödülleri' takdim edildi |url=https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/47-pantene-altin-kelebek-odulleri-takdim-edildi/2439907 |work=Anadolu Ajansı |date=6 December 2021 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2022
| 5. Xelatên BAU Radyo MüzikOnair
| Strana Salê
| &quot;Sevmedim Deme&quot;
| {{won}}&lt;ref name=&quot;AAMuzikonair&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/5-bau-radyo-muzikonair-odulleri-sahiplerini-buldu/2496634 |title='5. BAU Radyo MüzikOnair Ödülleri' sahiplerini buldu |work=[[Anadolu Ajansı]] |date=8 February 2022 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2022
| 26. Xelatên Ekrana Zêrîn (Altın Objektif)
| Strana Salê
| &quot;İçime Ata Ata&quot;
| {{won}}&lt;ref name=&quot;AltinObjektif&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.tv100.com/ebru-yasar-icime-ata-ata-sarkisiyla-yilin-sarkisi-odulune-layik-goruldu-haber-630598 |title=Ebru Yaşar 'İçime Ata Ata' şarkısıyla Yılın Şarkısı ödülüne layık görüldü |work=TV100 |date=6 October 2022 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2022
| 5. Xelatên BAU Radyo MüzikOnair
| Hunermendê Serkeftî Yê Herî Baş
| Burak Bulut &amp; Kurtuluş Kuş
| {{won}}&lt;ref name=&quot;AAMuzikonair&quot;/&gt;
|-
| 2024
| Xelatên Prestîjê yên 11. Salê ya MüzikOnair
| Hunermendê Popa Erebesk ê Herî Baş
| Burak Bulut &amp; Kurtuluş Kuş
| {{won}}&lt;ref name=&quot;Muzikonair2024&quot;&gt;{{cite web |url=https://muzikonair.com/muzikonair-11-yil-prestij-odulleri-gorkemli-bir-torenle-sahiplerini-buldu/ |title=Müzikonair 11. Yıl Prestij Ödülleri Görkemli Bir Törenle Sahiplerini Buldu! |publisher=MüzikOnair |date=5 December 2024 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2024
| 3. Xelatên Kevneşopî yên MESAM
| Xelata Serkeftina Taybet
| Burak Bulut &amp; Kurtuluş Kuş
| {{won}}&lt;ref name=&quot;MESAM2024&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.kralmuzik.com.tr/haberler/mesam-3-geleneksel-odul-toreni-gerceklesti |title=MESAM 3. Geleneksel Ödül Töreni Gerçekleşti! |work=Kral Müzik |date=19 December 2024 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|}

== Çavkanî ==
{{Reflist}}

== Girêdanên derve ==
* [https://music.apple.com/tr/artist/burak-bulut/841584918 Burak Bulut] li ser [[Apple Music]]

{{DEFAULTSORT:Bulut, Burak}}
[[Kategorî:Jidayikbûn 1996]]
[[Kategorî:Kesên zindî]]
[[Kategorî:Kesên ji Xarpêtê]]
[[Kategorî:Stranbêjên tirk]]
[[Kategorî:Stranbêjên mêr ên tirk]]
[[Kategorî:Stranbêjên popê yên tirk]]
[[Kategorî:Strannivîsên tirk]]
[[Kategorî:Muzîkvanên tirk ên sedsala 21ê]]</text>
      <sha1>hf8m57jleea47wbpteu42r0qvi7cuvi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086851</id>
      <parentid>2086850</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T04:17:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2086851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7080" sha1="ase42jpxyacggyppezfwra5tymqb26t" xml:space="preserve">{{Short description|Stranbêj û strannivîsê popa tirk}}
{{Infobox musical artist
| nav               = Burak Bulut
| navê_rastî        = Burak Bulut
| zimanê_navê_rastî = tr
| wêne              = 
| alt               = 
| sernava_wêne      = 
| bernav            = 
| roja_jidayikbûnê  = {{Birth date and age|1996|9|26}}
| cihê_jidayikbûnê  = [[Xarpêt]],  [[Bakurê Kurdistanê]]
| jêder             = 
| cure              = {{hlist|[[Muzîka pop|Pop]]|[[Popa erebesk]]}}
| pîşe              = {{hlist|[[Stranbêj]]|[[Strannivîs]]|[[Awazdaner]]}}
| amûr              = [[Deng]]
| salên_çalak       = 2020–niha
| malper            = 
}}
'''Burak Bulut''' (jidayikbûn 26ê îlona 1996an), stranbêj û strannivîsê [[Tirkiye|tirk]] ê [[muzîka pop|popê]] ye. Wî di destpêka salên 2020î de bi hevkariyên xwe yên muzîkê bi Kurtuluş Kuş re li seranserê welêt deng veda. Bulut xwediyê Xelata Bilbilê Zêrîn e û bû mijara fîlma biyografîk a 2022an a bi navê ''Sevmedim Deme''.&lt;ref&gt;{{cite news |title='47. Pantene Altın Kelebek Ödülleri' takdim edildi |url=https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/47-pantene-altin-kelebek-odulleri-takdim-edildi/2439907 |work=Anadolu Ajansı |date=6 December 2021 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;

== Jiyana destpêkê ==
Burak Bulut di 26ê îlona 1996an de li [[Xarpêt|Xarpêtê]], Bakurê Kurdistanê ji dayik bûye.

== Kariyer ==
Bulut di sala 2020ê de dest bi weşandina muzîka xwe ya profesyonel kir. Di sala 2021an de bi derxistina strana &quot;Sevmedim Deme&quot;, ku wekî duetek bi Kurtuluş Kuş re hat xwendin, serkeftineke mezin bi dest xist. Serkeftina bazirganî ya vê stranê ev duo di pîşesaziya muzîka pop a tirkî de da naskirin. Piştî vê yekê, wan stranên hevbeş ên wekî &quot;Nabız&quot;, &quot;Baba Yak&quot;, û &quot;Leyla Mecnun&quot; (bi beşdariya [[Mustafa Ceceli]]) derxistin.

Di kanûna pêşîn a 2021ê de, Bulut û Kuş xelata &quot;Serkeftina Herî Baş&quot; (En İyi Çıkış Yapan) di [[47. Xelatên Bilbilê Zêrîn|47emîn Xelatên Bilbilê Zêrîn]] de, ku yek ji xelatên herî navdar ên şahiyê li Tirkiyeyê ye, wergirtin.&lt;ref&gt;{{cite news |title='47. Pantene Altın Kelebek Ödülleri' takdim edildi |url=https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/47-pantene-altin-kelebek-odulleri-takdim-edildi/2439907 |work=Anadolu Ajansı |date=6 December 2021 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt; Stranên wan di havîna 2021ê de li ser platformên dîjîtal ên tirkî yên wekî fizy di nav stranên herî guhdarîkirî de cih girtin.&lt;ref&gt;{{cite news |title=fizy'de bu yaz en çok Kurtuluş Kuş ve Burak Bulut dinlendi |url=https://www.istanbulhaber.com.tr/fizyde-bu-yaz-en-cok-kurtulus-kus-ve-burak-bulut-dinlendi-haber-1866718.htm |work=İstanbul Haber |date=15 September 2021 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;

Di sala 2022an de, mezinbûna bilez a navûdengê Bulut û Kuş bû fîlmeke sînemayî ya biyografîk. Fîlma ku piştî strana wan a serkeftî navê ''[[Sevmedim Deme (fîlm)|Sevmedim Deme]]'' girt, ji aliyê Burak Kuka ve hat derhênerkirin û di 14ê cotmeha 2022an de li sînemayên Tirkiyeyê derket pêşandan. Bulut û Kuş di fîlmê de rola xwe lîstin, tevî lîstikvanên wekî [[Ceyda Ateş]], Şebnem Sönmez, û Rıza Akın.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Kurtuluş Kuş ve Burak Bulut'un hayatları film oluyor |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/televizyon/kurtulus-kus-ve-burak-bulutun-hayatlari-film-oluyor-42128949 |work=Hürriyet |date=31 August 2022 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Sevmedim Deme'nin halk galasında izdiham yaşandı |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/televizyon/sevmedim-demenin-halk-galasinda-izdiham-yasandi-42154547 |work=Hürriyet |date=17 October 2022 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;

== Dîskografî ==
=== Albûmên stûdyoyê ===
* ''Mona Lisa'' (2026)

=== EP ===
* ''Gözlerin Silah'' (bi Kurtuluş Kuş re, 2024)

=== Stranên hilbijartî (Single) ===
* &quot;Rastgele&quot; (2020)
* &quot;Sevmedim Deme&quot; (bi Kurtuluş Kuş re, 2021)
* &quot;Nabız&quot; (bi Kurtuluş Kuş re, 2021)
* &quot;Baba Yak&quot; (bi Kurtuluş Kuş re, 2021)
* &quot;İçime Ata Ata&quot; (bi Ebru Yaşar û Kurtuluş Kuş re, 2021)
* &quot;Rastgele&quot; (bi Kurtuluş Kuş, Mustafa Ceceli û İrem Derici re, 2022)
* &quot;Kehribar&quot; (bi Ebru Yaşar re, 2023)
* &quot;Bambaşka Yollara&quot; (bi Yıldız Tilbe re, 2023)
* &quot;Anılara Dalarız&quot; (bi Kurtuluş Kuş û Ebru Yaşar re, 2024)

== Xelat û berendamî ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Sal
! Xelat
! Kategorî
! Berendam/Xebat
! Encam
|-
| 2021
| [[47. Xelatên Bilbilê Zêrîn]]
| Serkeftina Herî Baş
| Burak Bulut &amp; Kurtuluş Kuş
| {{won}}&lt;ref&gt;{{cite news |title='47. Pantene Altın Kelebek Ödülleri' takdim edildi |url=https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/47-pantene-altin-kelebek-odulleri-takdim-edildi/2439907 |work=Anadolu Ajansı |date=6 December 2021 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2022
| 5. Xelatên BAU Radyo MüzikOnair
| Strana Salê
| &quot;Sevmedim Deme&quot;
| {{won}}&lt;ref name=&quot;AAMuzikonair&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/5-bau-radyo-muzikonair-odulleri-sahiplerini-buldu/2496634 |title='5. BAU Radyo MüzikOnair Ödülleri' sahiplerini buldu |work=[[Anadolu Ajansı]] |date=8 February 2022 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2022
| 26. Xelatên Ekrana Zêrîn (Altın Objektif)
| Strana Salê
| &quot;İçime Ata Ata&quot;
| {{won}}&lt;ref name=&quot;AltinObjektif&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.tv100.com/ebru-yasar-icime-ata-ata-sarkisiyla-yilin-sarkisi-odulune-layik-goruldu-haber-630598 |title=Ebru Yaşar 'İçime Ata Ata' şarkısıyla Yılın Şarkısı ödülüne layık görüldü |work=TV100 |date=6 October 2022 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2022
| 5. Xelatên BAU Radyo MüzikOnair
| Hunermendê Serkeftî Yê Herî Baş
| Burak Bulut &amp; Kurtuluş Kuş
| {{won}}&lt;ref name=&quot;AAMuzikonair&quot;/&gt;
|-
| 2024
| Xelatên Prestîjê yên 11. Salê ya MüzikOnair
| Hunermendê Popa Erebesk ê Herî Baş
| Burak Bulut &amp; Kurtuluş Kuş
| {{won}}&lt;ref name=&quot;Muzikonair2024&quot;&gt;{{cite web |url=https://muzikonair.com/muzikonair-11-yil-prestij-odulleri-gorkemli-bir-torenle-sahiplerini-buldu/ |title=Müzikonair 11. Yıl Prestij Ödülleri Görkemli Bir Törenle Sahiplerini Buldu! |publisher=MüzikOnair |date=5 December 2024 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2024
| 3. Xelatên Kevneşopî yên MESAM
| Xelata Serkeftina Taybet
| Burak Bulut &amp; Kurtuluş Kuş
| {{won}}&lt;ref name=&quot;MESAM2024&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.kralmuzik.com.tr/haberler/mesam-3-geleneksel-odul-toreni-gerceklesti |title=MESAM 3. Geleneksel Ödül Töreni Gerçekleşti! |work=Kral Müzik |date=19 December 2024 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|}

== Çavkanî ==
{{Reflist}}

== Girêdanên derve ==
* [https://music.apple.com/tr/artist/burak-bulut/841584918 Burak Bulut] li ser [[Apple Music]]

{{DEFAULTSORT:Bulut, Burak}}
[[Kategorî:Jidayikbûn 1996]]
[[Kategorî:Kesên zindî]]
[[Kategorî:Kesên ji Xarpêtê]]
[[Kategorî:Stranbêjên tirk]]
[[Kategorî:Stranbêjên mêr ên tirk]]
[[Kategorî:Stranbêjên popê yên tirk]]
[[Kategorî:Strannivîsên tirk]]
[[Kategorî:Muzîkvanên tirk ên sedsala 21ê]]</text>
      <sha1>ase42jpxyacggyppezfwra5tymqb26t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086882</id>
      <parentid>2086851</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T09:41:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Kesên ji Xarpêtê]]; Zêdekirina [[Kategorî:Kesên ji Elezîzê]]</comment>
      <origin>2086882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7080" sha1="c76bxnx7rirdhnxq4nyqepksr1u1klf" xml:space="preserve">{{Short description|Stranbêj û strannivîsê popa tirk}}
{{Infobox musical artist
| nav               = Burak Bulut
| navê_rastî        = Burak Bulut
| zimanê_navê_rastî = tr
| wêne              = 
| alt               = 
| sernava_wêne      = 
| bernav            = 
| roja_jidayikbûnê  = {{Birth date and age|1996|9|26}}
| cihê_jidayikbûnê  = [[Xarpêt]],  [[Bakurê Kurdistanê]]
| jêder             = 
| cure              = {{hlist|[[Muzîka pop|Pop]]|[[Popa erebesk]]}}
| pîşe              = {{hlist|[[Stranbêj]]|[[Strannivîs]]|[[Awazdaner]]}}
| amûr              = [[Deng]]
| salên_çalak       = 2020–niha
| malper            = 
}}
'''Burak Bulut''' (jidayikbûn 26ê îlona 1996an), stranbêj û strannivîsê [[Tirkiye|tirk]] ê [[muzîka pop|popê]] ye. Wî di destpêka salên 2020î de bi hevkariyên xwe yên muzîkê bi Kurtuluş Kuş re li seranserê welêt deng veda. Bulut xwediyê Xelata Bilbilê Zêrîn e û bû mijara fîlma biyografîk a 2022an a bi navê ''Sevmedim Deme''.&lt;ref&gt;{{cite news |title='47. Pantene Altın Kelebek Ödülleri' takdim edildi |url=https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/47-pantene-altin-kelebek-odulleri-takdim-edildi/2439907 |work=Anadolu Ajansı |date=6 December 2021 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;

== Jiyana destpêkê ==
Burak Bulut di 26ê îlona 1996an de li [[Xarpêt|Xarpêtê]], Bakurê Kurdistanê ji dayik bûye.

== Kariyer ==
Bulut di sala 2020ê de dest bi weşandina muzîka xwe ya profesyonel kir. Di sala 2021an de bi derxistina strana &quot;Sevmedim Deme&quot;, ku wekî duetek bi Kurtuluş Kuş re hat xwendin, serkeftineke mezin bi dest xist. Serkeftina bazirganî ya vê stranê ev duo di pîşesaziya muzîka pop a tirkî de da naskirin. Piştî vê yekê, wan stranên hevbeş ên wekî &quot;Nabız&quot;, &quot;Baba Yak&quot;, û &quot;Leyla Mecnun&quot; (bi beşdariya [[Mustafa Ceceli]]) derxistin.

Di kanûna pêşîn a 2021ê de, Bulut û Kuş xelata &quot;Serkeftina Herî Baş&quot; (En İyi Çıkış Yapan) di [[47. Xelatên Bilbilê Zêrîn|47emîn Xelatên Bilbilê Zêrîn]] de, ku yek ji xelatên herî navdar ên şahiyê li Tirkiyeyê ye, wergirtin.&lt;ref&gt;{{cite news |title='47. Pantene Altın Kelebek Ödülleri' takdim edildi |url=https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/47-pantene-altin-kelebek-odulleri-takdim-edildi/2439907 |work=Anadolu Ajansı |date=6 December 2021 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt; Stranên wan di havîna 2021ê de li ser platformên dîjîtal ên tirkî yên wekî fizy di nav stranên herî guhdarîkirî de cih girtin.&lt;ref&gt;{{cite news |title=fizy'de bu yaz en çok Kurtuluş Kuş ve Burak Bulut dinlendi |url=https://www.istanbulhaber.com.tr/fizyde-bu-yaz-en-cok-kurtulus-kus-ve-burak-bulut-dinlendi-haber-1866718.htm |work=İstanbul Haber |date=15 September 2021 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;

Di sala 2022an de, mezinbûna bilez a navûdengê Bulut û Kuş bû fîlmeke sînemayî ya biyografîk. Fîlma ku piştî strana wan a serkeftî navê ''[[Sevmedim Deme (fîlm)|Sevmedim Deme]]'' girt, ji aliyê Burak Kuka ve hat derhênerkirin û di 14ê cotmeha 2022an de li sînemayên Tirkiyeyê derket pêşandan. Bulut û Kuş di fîlmê de rola xwe lîstin, tevî lîstikvanên wekî [[Ceyda Ateş]], Şebnem Sönmez, û Rıza Akın.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Kurtuluş Kuş ve Burak Bulut'un hayatları film oluyor |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/televizyon/kurtulus-kus-ve-burak-bulutun-hayatlari-film-oluyor-42128949 |work=Hürriyet |date=31 August 2022 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Sevmedim Deme'nin halk galasında izdiham yaşandı |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/televizyon/sevmedim-demenin-halk-galasinda-izdiham-yasandi-42154547 |work=Hürriyet |date=17 October 2022 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;

== Dîskografî ==
=== Albûmên stûdyoyê ===
* ''Mona Lisa'' (2026)

=== EP ===
* ''Gözlerin Silah'' (bi Kurtuluş Kuş re, 2024)

=== Stranên hilbijartî (Single) ===
* &quot;Rastgele&quot; (2020)
* &quot;Sevmedim Deme&quot; (bi Kurtuluş Kuş re, 2021)
* &quot;Nabız&quot; (bi Kurtuluş Kuş re, 2021)
* &quot;Baba Yak&quot; (bi Kurtuluş Kuş re, 2021)
* &quot;İçime Ata Ata&quot; (bi Ebru Yaşar û Kurtuluş Kuş re, 2021)
* &quot;Rastgele&quot; (bi Kurtuluş Kuş, Mustafa Ceceli û İrem Derici re, 2022)
* &quot;Kehribar&quot; (bi Ebru Yaşar re, 2023)
* &quot;Bambaşka Yollara&quot; (bi Yıldız Tilbe re, 2023)
* &quot;Anılara Dalarız&quot; (bi Kurtuluş Kuş û Ebru Yaşar re, 2024)

== Xelat û berendamî ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Sal
! Xelat
! Kategorî
! Berendam/Xebat
! Encam
|-
| 2021
| [[47. Xelatên Bilbilê Zêrîn]]
| Serkeftina Herî Baş
| Burak Bulut &amp; Kurtuluş Kuş
| {{won}}&lt;ref&gt;{{cite news |title='47. Pantene Altın Kelebek Ödülleri' takdim edildi |url=https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/47-pantene-altin-kelebek-odulleri-takdim-edildi/2439907 |work=Anadolu Ajansı |date=6 December 2021 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2022
| 5. Xelatên BAU Radyo MüzikOnair
| Strana Salê
| &quot;Sevmedim Deme&quot;
| {{won}}&lt;ref name=&quot;AAMuzikonair&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/5-bau-radyo-muzikonair-odulleri-sahiplerini-buldu/2496634 |title='5. BAU Radyo MüzikOnair Ödülleri' sahiplerini buldu |work=[[Anadolu Ajansı]] |date=8 February 2022 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2022
| 26. Xelatên Ekrana Zêrîn (Altın Objektif)
| Strana Salê
| &quot;İçime Ata Ata&quot;
| {{won}}&lt;ref name=&quot;AltinObjektif&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.tv100.com/ebru-yasar-icime-ata-ata-sarkisiyla-yilin-sarkisi-odulune-layik-goruldu-haber-630598 |title=Ebru Yaşar 'İçime Ata Ata' şarkısıyla Yılın Şarkısı ödülüne layık görüldü |work=TV100 |date=6 October 2022 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2022
| 5. Xelatên BAU Radyo MüzikOnair
| Hunermendê Serkeftî Yê Herî Baş
| Burak Bulut &amp; Kurtuluş Kuş
| {{won}}&lt;ref name=&quot;AAMuzikonair&quot;/&gt;
|-
| 2024
| Xelatên Prestîjê yên 11. Salê ya MüzikOnair
| Hunermendê Popa Erebesk ê Herî Baş
| Burak Bulut &amp; Kurtuluş Kuş
| {{won}}&lt;ref name=&quot;Muzikonair2024&quot;&gt;{{cite web |url=https://muzikonair.com/muzikonair-11-yil-prestij-odulleri-gorkemli-bir-torenle-sahiplerini-buldu/ |title=Müzikonair 11. Yıl Prestij Ödülleri Görkemli Bir Törenle Sahiplerini Buldu! |publisher=MüzikOnair |date=5 December 2024 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2024
| 3. Xelatên Kevneşopî yên MESAM
| Xelata Serkeftina Taybet
| Burak Bulut &amp; Kurtuluş Kuş
| {{won}}&lt;ref name=&quot;MESAM2024&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.kralmuzik.com.tr/haberler/mesam-3-geleneksel-odul-toreni-gerceklesti |title=MESAM 3. Geleneksel Ödül Töreni Gerçekleşti! |work=Kral Müzik |date=19 December 2024 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|}

== Çavkanî ==
{{Reflist}}

== Girêdanên derve ==
* [https://music.apple.com/tr/artist/burak-bulut/841584918 Burak Bulut] li ser [[Apple Music]]

{{DEFAULTSORT:Bulut, Burak}}
[[Kategorî:Jidayikbûn 1996]]
[[Kategorî:Kesên zindî]]
[[Kategorî:Kesên ji Elezîzê]]
[[Kategorî:Stranbêjên tirk]]
[[Kategorî:Stranbêjên mêr ên tirk]]
[[Kategorî:Stranbêjên popê yên tirk]]
[[Kategorî:Strannivîsên tirk]]
[[Kategorî:Muzîkvanên tirk ên sedsala 21ê]]</text>
      <sha1>c76bxnx7rirdhnxq4nyqepksr1u1klf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086883</id>
      <parentid>2086882</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T09:42:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Kesên zindî]]; Zêdekirina [[Kategorî:Mirovên zindî]]</comment>
      <origin>2086883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7082" sha1="06i9asvepo2ly6c9b4op2fhqceje6fk" xml:space="preserve">{{Short description|Stranbêj û strannivîsê popa tirk}}
{{Infobox musical artist
| nav               = Burak Bulut
| navê_rastî        = Burak Bulut
| zimanê_navê_rastî = tr
| wêne              = 
| alt               = 
| sernava_wêne      = 
| bernav            = 
| roja_jidayikbûnê  = {{Birth date and age|1996|9|26}}
| cihê_jidayikbûnê  = [[Xarpêt]],  [[Bakurê Kurdistanê]]
| jêder             = 
| cure              = {{hlist|[[Muzîka pop|Pop]]|[[Popa erebesk]]}}
| pîşe              = {{hlist|[[Stranbêj]]|[[Strannivîs]]|[[Awazdaner]]}}
| amûr              = [[Deng]]
| salên_çalak       = 2020–niha
| malper            = 
}}
'''Burak Bulut''' (jidayikbûn 26ê îlona 1996an), stranbêj û strannivîsê [[Tirkiye|tirk]] ê [[muzîka pop|popê]] ye. Wî di destpêka salên 2020î de bi hevkariyên xwe yên muzîkê bi Kurtuluş Kuş re li seranserê welêt deng veda. Bulut xwediyê Xelata Bilbilê Zêrîn e û bû mijara fîlma biyografîk a 2022an a bi navê ''Sevmedim Deme''.&lt;ref&gt;{{cite news |title='47. Pantene Altın Kelebek Ödülleri' takdim edildi |url=https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/47-pantene-altin-kelebek-odulleri-takdim-edildi/2439907 |work=Anadolu Ajansı |date=6 December 2021 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;

== Jiyana destpêkê ==
Burak Bulut di 26ê îlona 1996an de li [[Xarpêt|Xarpêtê]], Bakurê Kurdistanê ji dayik bûye.

== Kariyer ==
Bulut di sala 2020ê de dest bi weşandina muzîka xwe ya profesyonel kir. Di sala 2021an de bi derxistina strana &quot;Sevmedim Deme&quot;, ku wekî duetek bi Kurtuluş Kuş re hat xwendin, serkeftineke mezin bi dest xist. Serkeftina bazirganî ya vê stranê ev duo di pîşesaziya muzîka pop a tirkî de da naskirin. Piştî vê yekê, wan stranên hevbeş ên wekî &quot;Nabız&quot;, &quot;Baba Yak&quot;, û &quot;Leyla Mecnun&quot; (bi beşdariya [[Mustafa Ceceli]]) derxistin.

Di kanûna pêşîn a 2021ê de, Bulut û Kuş xelata &quot;Serkeftina Herî Baş&quot; (En İyi Çıkış Yapan) di [[47. Xelatên Bilbilê Zêrîn|47emîn Xelatên Bilbilê Zêrîn]] de, ku yek ji xelatên herî navdar ên şahiyê li Tirkiyeyê ye, wergirtin.&lt;ref&gt;{{cite news |title='47. Pantene Altın Kelebek Ödülleri' takdim edildi |url=https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/47-pantene-altin-kelebek-odulleri-takdim-edildi/2439907 |work=Anadolu Ajansı |date=6 December 2021 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt; Stranên wan di havîna 2021ê de li ser platformên dîjîtal ên tirkî yên wekî fizy di nav stranên herî guhdarîkirî de cih girtin.&lt;ref&gt;{{cite news |title=fizy'de bu yaz en çok Kurtuluş Kuş ve Burak Bulut dinlendi |url=https://www.istanbulhaber.com.tr/fizyde-bu-yaz-en-cok-kurtulus-kus-ve-burak-bulut-dinlendi-haber-1866718.htm |work=İstanbul Haber |date=15 September 2021 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;

Di sala 2022an de, mezinbûna bilez a navûdengê Bulut û Kuş bû fîlmeke sînemayî ya biyografîk. Fîlma ku piştî strana wan a serkeftî navê ''[[Sevmedim Deme (fîlm)|Sevmedim Deme]]'' girt, ji aliyê Burak Kuka ve hat derhênerkirin û di 14ê cotmeha 2022an de li sînemayên Tirkiyeyê derket pêşandan. Bulut û Kuş di fîlmê de rola xwe lîstin, tevî lîstikvanên wekî [[Ceyda Ateş]], Şebnem Sönmez, û Rıza Akın.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Kurtuluş Kuş ve Burak Bulut'un hayatları film oluyor |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/televizyon/kurtulus-kus-ve-burak-bulutun-hayatlari-film-oluyor-42128949 |work=Hürriyet |date=31 August 2022 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Sevmedim Deme'nin halk galasında izdiham yaşandı |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/televizyon/sevmedim-demenin-halk-galasinda-izdiham-yasandi-42154547 |work=Hürriyet |date=17 October 2022 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;

== Dîskografî ==
=== Albûmên stûdyoyê ===
* ''Mona Lisa'' (2026)

=== EP ===
* ''Gözlerin Silah'' (bi Kurtuluş Kuş re, 2024)

=== Stranên hilbijartî (Single) ===
* &quot;Rastgele&quot; (2020)
* &quot;Sevmedim Deme&quot; (bi Kurtuluş Kuş re, 2021)
* &quot;Nabız&quot; (bi Kurtuluş Kuş re, 2021)
* &quot;Baba Yak&quot; (bi Kurtuluş Kuş re, 2021)
* &quot;İçime Ata Ata&quot; (bi Ebru Yaşar û Kurtuluş Kuş re, 2021)
* &quot;Rastgele&quot; (bi Kurtuluş Kuş, Mustafa Ceceli û İrem Derici re, 2022)
* &quot;Kehribar&quot; (bi Ebru Yaşar re, 2023)
* &quot;Bambaşka Yollara&quot; (bi Yıldız Tilbe re, 2023)
* &quot;Anılara Dalarız&quot; (bi Kurtuluş Kuş û Ebru Yaşar re, 2024)

== Xelat û berendamî ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Sal
! Xelat
! Kategorî
! Berendam/Xebat
! Encam
|-
| 2021
| [[47. Xelatên Bilbilê Zêrîn]]
| Serkeftina Herî Baş
| Burak Bulut &amp; Kurtuluş Kuş
| {{won}}&lt;ref&gt;{{cite news |title='47. Pantene Altın Kelebek Ödülleri' takdim edildi |url=https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/47-pantene-altin-kelebek-odulleri-takdim-edildi/2439907 |work=Anadolu Ajansı |date=6 December 2021 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2022
| 5. Xelatên BAU Radyo MüzikOnair
| Strana Salê
| &quot;Sevmedim Deme&quot;
| {{won}}&lt;ref name=&quot;AAMuzikonair&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/5-bau-radyo-muzikonair-odulleri-sahiplerini-buldu/2496634 |title='5. BAU Radyo MüzikOnair Ödülleri' sahiplerini buldu |work=[[Anadolu Ajansı]] |date=8 February 2022 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2022
| 26. Xelatên Ekrana Zêrîn (Altın Objektif)
| Strana Salê
| &quot;İçime Ata Ata&quot;
| {{won}}&lt;ref name=&quot;AltinObjektif&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.tv100.com/ebru-yasar-icime-ata-ata-sarkisiyla-yilin-sarkisi-odulune-layik-goruldu-haber-630598 |title=Ebru Yaşar 'İçime Ata Ata' şarkısıyla Yılın Şarkısı ödülüne layık görüldü |work=TV100 |date=6 October 2022 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2022
| 5. Xelatên BAU Radyo MüzikOnair
| Hunermendê Serkeftî Yê Herî Baş
| Burak Bulut &amp; Kurtuluş Kuş
| {{won}}&lt;ref name=&quot;AAMuzikonair&quot;/&gt;
|-
| 2024
| Xelatên Prestîjê yên 11. Salê ya MüzikOnair
| Hunermendê Popa Erebesk ê Herî Baş
| Burak Bulut &amp; Kurtuluş Kuş
| {{won}}&lt;ref name=&quot;Muzikonair2024&quot;&gt;{{cite web |url=https://muzikonair.com/muzikonair-11-yil-prestij-odulleri-gorkemli-bir-torenle-sahiplerini-buldu/ |title=Müzikonair 11. Yıl Prestij Ödülleri Görkemli Bir Törenle Sahiplerini Buldu! |publisher=MüzikOnair |date=5 December 2024 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2024
| 3. Xelatên Kevneşopî yên MESAM
| Xelata Serkeftina Taybet
| Burak Bulut &amp; Kurtuluş Kuş
| {{won}}&lt;ref name=&quot;MESAM2024&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.kralmuzik.com.tr/haberler/mesam-3-geleneksel-odul-toreni-gerceklesti |title=MESAM 3. Geleneksel Ödül Töreni Gerçekleşti! |work=Kral Müzik |date=19 December 2024 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|}

== Çavkanî ==
{{Reflist}}

== Girêdanên derve ==
* [https://music.apple.com/tr/artist/burak-bulut/841584918 Burak Bulut] li ser [[Apple Music]]

{{DEFAULTSORT:Bulut, Burak}}
[[Kategorî:Jidayikbûn 1996]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Kesên ji Elezîzê]]
[[Kategorî:Stranbêjên tirk]]
[[Kategorî:Stranbêjên mêr ên tirk]]
[[Kategorî:Stranbêjên popê yên tirk]]
[[Kategorî:Strannivîsên tirk]]
[[Kategorî:Muzîkvanên tirk ên sedsala 21ê]]</text>
      <sha1>06i9asvepo2ly6c9b4op2fhqceje6fk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2086913</id>
      <parentid>2086883</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T11:38:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kariyer */</comment>
      <origin>2086913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7087" sha1="2blfqky945pmmaq3ul50843pzpxd63u" xml:space="preserve">{{Short description|Stranbêj û strannivîsê popa tirk}}
{{Infobox musical artist
| nav               = Burak Bulut
| navê_rastî        = Burak Bulut
| zimanê_navê_rastî = tr
| wêne              = 
| alt               = 
| sernava_wêne      = 
| bernav            = 
| roja_jidayikbûnê  = {{Birth date and age|1996|9|26}}
| cihê_jidayikbûnê  = [[Xarpêt]],  [[Bakurê Kurdistanê]]
| jêder             = 
| cure              = {{hlist|[[Muzîka pop|Pop]]|[[Popa erebesk]]}}
| pîşe              = {{hlist|[[Stranbêj]]|[[Strannivîs]]|[[Awazdaner]]}}
| amûr              = [[Deng]]
| salên_çalak       = 2020–niha
| malper            = 
}}
'''Burak Bulut''' (jidayikbûn 26ê îlona 1996an), stranbêj û strannivîsê [[Tirkiye|tirk]] ê [[muzîka pop|popê]] ye. Wî di destpêka salên 2020î de bi hevkariyên xwe yên muzîkê bi Kurtuluş Kuş re li seranserê welêt deng veda. Bulut xwediyê Xelata Bilbilê Zêrîn e û bû mijara fîlma biyografîk a 2022an a bi navê ''Sevmedim Deme''.&lt;ref&gt;{{cite news |title='47. Pantene Altın Kelebek Ödülleri' takdim edildi |url=https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/47-pantene-altin-kelebek-odulleri-takdim-edildi/2439907 |work=Anadolu Ajansı |date=6 December 2021 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;

== Jiyana destpêkê ==
Burak Bulut di 26ê îlona 1996an de li [[Xarpêt|Xarpêtê]], Bakurê Kurdistanê ji dayik bûye.

== Kariyera wî ==
Bulut di sala 2020ê de dest bi weşandina muzîka xwe ya profesyonel kir. Di sala 2021an de bi derxistina strana &quot;Sevmedim Deme&quot;, ku wekî duetek bi Kurtuluş Kuş re hat xwendin, serkeftineke mezin bi dest xist. Serkeftina bazirganî ya vê stranê ev duo di pîşesaziya muzîka pop a tirkî de da naskirin. Piştî vê yekê, wan stranên hevbeş ên wekî &quot;Nabız&quot;, &quot;Baba Yak&quot;, û &quot;Leyla Mecnun&quot; (bi beşdariya [[Mustafa Ceceli]]) derxistin.

Di kanûna pêşîn a 2021ê de, Bulut û Kuş xelata &quot;Serkeftina Herî Baş&quot; (En İyi Çıkış Yapan) di [[47. Xelatên Bilbilê Zêrîn|47emîn Xelatên Bilbilê Zêrîn]] de, ku yek ji xelatên herî navdar ên şahiyê li Tirkiyeyê ye, wergirtin.&lt;ref&gt;{{cite news |title='47. Pantene Altın Kelebek Ödülleri' takdim edildi |url=https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/47-pantene-altin-kelebek-odulleri-takdim-edildi/2439907 |work=Anadolu Ajansı |date=6 December 2021 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt; Stranên wan di havîna 2021ê de li ser platformên dîjîtal ên tirkî yên wekî fizy di nav stranên herî guhdarîkirî de cih girtin.&lt;ref&gt;{{cite news |title=fizy'de bu yaz en çok Kurtuluş Kuş ve Burak Bulut dinlendi |url=https://www.istanbulhaber.com.tr/fizyde-bu-yaz-en-cok-kurtulus-kus-ve-burak-bulut-dinlendi-haber-1866718.htm |work=İstanbul Haber |date=15 September 2021 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;

Di sala 2022an de, mezinbûna bilez a navûdengê Bulut û Kuş bû fîlmeke sînemayî ya biyografîk. Fîlma ku piştî strana wan a serkeftî navê ''[[Sevmedim Deme (fîlm)|Sevmedim Deme]]'' girt, ji aliyê Burak Kuka ve hat derhênerkirin û di 14ê cotmeha 2022an de li sînemayên Tirkiyeyê derket pêşandan. Bulut û Kuş di fîlmê de rola xwe lîstin, tevî lîstikvanên wekî [[Ceyda Ateş]], Şebnem Sönmez, û Rıza Akın.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Kurtuluş Kuş ve Burak Bulut'un hayatları film oluyor |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/televizyon/kurtulus-kus-ve-burak-bulutun-hayatlari-film-oluyor-42128949 |work=Hürriyet |date=31 August 2022 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Sevmedim Deme'nin halk galasında izdiham yaşandı |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/televizyon/sevmedim-demenin-halk-galasinda-izdiham-yasandi-42154547 |work=Hürriyet |date=17 October 2022 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;

== Dîskografî ==
=== Albûmên stûdyoyê ===
* ''Mona Lisa'' (2026)

=== EP ===
* ''Gözlerin Silah'' (bi Kurtuluş Kuş re, 2024)

=== Stranên hilbijartî (Single) ===
* &quot;Rastgele&quot; (2020)
* &quot;Sevmedim Deme&quot; (bi Kurtuluş Kuş re, 2021)
* &quot;Nabız&quot; (bi Kurtuluş Kuş re, 2021)
* &quot;Baba Yak&quot; (bi Kurtuluş Kuş re, 2021)
* &quot;İçime Ata Ata&quot; (bi Ebru Yaşar û Kurtuluş Kuş re, 2021)
* &quot;Rastgele&quot; (bi Kurtuluş Kuş, Mustafa Ceceli û İrem Derici re, 2022)
* &quot;Kehribar&quot; (bi Ebru Yaşar re, 2023)
* &quot;Bambaşka Yollara&quot; (bi Yıldız Tilbe re, 2023)
* &quot;Anılara Dalarız&quot; (bi Kurtuluş Kuş û Ebru Yaşar re, 2024)

== Xelat û berendamî ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Sal
! Xelat
! Kategorî
! Berendam/Xebat
! Encam
|-
| 2021
| [[47. Xelatên Bilbilê Zêrîn]]
| Serkeftina Herî Baş
| Burak Bulut &amp; Kurtuluş Kuş
| {{won}}&lt;ref&gt;{{cite news |title='47. Pantene Altın Kelebek Ödülleri' takdim edildi |url=https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/47-pantene-altin-kelebek-odulleri-takdim-edildi/2439907 |work=Anadolu Ajansı |date=6 December 2021 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2022
| 5. Xelatên BAU Radyo MüzikOnair
| Strana Salê
| &quot;Sevmedim Deme&quot;
| {{won}}&lt;ref name=&quot;AAMuzikonair&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/5-bau-radyo-muzikonair-odulleri-sahiplerini-buldu/2496634 |title='5. BAU Radyo MüzikOnair Ödülleri' sahiplerini buldu |work=[[Anadolu Ajansı]] |date=8 February 2022 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2022
| 26. Xelatên Ekrana Zêrîn (Altın Objektif)
| Strana Salê
| &quot;İçime Ata Ata&quot;
| {{won}}&lt;ref name=&quot;AltinObjektif&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.tv100.com/ebru-yasar-icime-ata-ata-sarkisiyla-yilin-sarkisi-odulune-layik-goruldu-haber-630598 |title=Ebru Yaşar 'İçime Ata Ata' şarkısıyla Yılın Şarkısı ödülüne layık görüldü |work=TV100 |date=6 October 2022 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2022
| 5. Xelatên BAU Radyo MüzikOnair
| Hunermendê Serkeftî Yê Herî Baş
| Burak Bulut &amp; Kurtuluş Kuş
| {{won}}&lt;ref name=&quot;AAMuzikonair&quot;/&gt;
|-
| 2024
| Xelatên Prestîjê yên 11. Salê ya MüzikOnair
| Hunermendê Popa Erebesk ê Herî Baş
| Burak Bulut &amp; Kurtuluş Kuş
| {{won}}&lt;ref name=&quot;Muzikonair2024&quot;&gt;{{cite web |url=https://muzikonair.com/muzikonair-11-yil-prestij-odulleri-gorkemli-bir-torenle-sahiplerini-buldu/ |title=Müzikonair 11. Yıl Prestij Ödülleri Görkemli Bir Törenle Sahiplerini Buldu! |publisher=MüzikOnair |date=5 December 2024 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2024
| 3. Xelatên Kevneşopî yên MESAM
| Xelata Serkeftina Taybet
| Burak Bulut &amp; Kurtuluş Kuş
| {{won}}&lt;ref name=&quot;MESAM2024&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.kralmuzik.com.tr/haberler/mesam-3-geleneksel-odul-toreni-gerceklesti |title=MESAM 3. Geleneksel Ödül Töreni Gerçekleşti! |work=Kral Müzik |date=19 December 2024 |access-date=21 August 2026}}&lt;/ref&gt;
|}

== Çavkanî ==
{{Reflist}}

== Girêdanên derve ==
* [https://music.apple.com/tr/artist/burak-bulut/841584918 Burak Bulut] li ser [[Apple Music]]

{{DEFAULTSORT:Bulut, Burak}}
[[Kategorî:Jidayikbûn 1996]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Kesên ji Elezîzê]]
[[Kategorî:Stranbêjên tirk]]
[[Kategorî:Stranbêjên mêr ên tirk]]
[[Kategorî:Stranbêjên popê yên tirk]]
[[Kategorî:Strannivîsên tirk]]
[[Kategorî:Muzîkvanên tirk ên sedsala 21ê]]</text>
      <sha1>2blfqky945pmmaq3ul50843pzpxd63u</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>