Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 2834 2086914 2085604 2026-08-22T12:01:38Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2086914 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | navê_jidayikbûnê = Akif Yılmaz | bernav = | wêne = [[Wêne:Yilmaz.jpg|200px]] | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|1|1956|}} | cihê_jidayikbûnê = [[Micic]] (bi tirkî: ''Beşiktaş''), [[Erdêxan]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = {{Mirin|25|9|1982|1|1|1956|temen=erê}} | cihê_mirinê = [[Amed]], [[Diyarbekir]], [[Bakurê Kurdistanê]] | sedema_mirinê = Çalakiya rojiya mirinê | netewe = Kurd | hevwelatî = Tirkiye | perwerde = | pîşe = Çalakdarê siyasî | salên_çalak = | tevger = [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] (PKK) | hevjîn = | dê = | bav = | xizm = | malbat = }} '''Akif Yılmaz''' (jdb. sala 1956an – m. 15ê îlona 1982an) çalakvanê siyasî yê kurd û yek ji damezrînerên [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] bû. Di sala 1982an de di [[Rojiya mirinê ya 14ê tîrmeha 1982an|çalakiya rojiya mirinê ya 14ê tîrmehê]] jiyana xwe ji dest da.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yuksekovahaber.com.tr/haber/bu-cigligi-duyun-55083.htm |sernav='Bu çığlığı duyun' |malper=Yüksekova Haber Portalı |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2020-12-15 |roja-arşîvê=2021-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211020003908/https://www.yuksekovahaber.com.tr/haber/bu-cigligi-duyun-55083.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Akif Yılmaz, di sala 1956an de li gundê [[Micic]]a [[Erdêxan]]ê ji dayik bûye. Tevî ku rewşa malbata wan ya maddî ne baş bû jî, bavê wî xwest ku bixwîne. Akif Yılmaz, berî ku [[PKK]]ê nas bike jî xwediyê nêrînên çep û pêşverû bû, piştî ku têkoşîn ji bo welat tê veguhestin, di nav refan de cihê xwe digire. Di 2ê gulanê sala 1980ê de tê girtin û wî dişînin zîndana leşkerî ya [[Amed]]ê. Piştî çalakiya [[Mazlum Dogan]] 21ê adarê û çalakiya çar [[lehengên 18ê gulanê]], di 14ê tîrmehê sala 1982an de di pêşengiya [[Mehmet Xeyrî Durmuş]] de rojiya mirinê tê destpêkirin û Akif Yılmaz jî di vê çalakiya rojiya mirinê de cî digire û di roja 63em ya çalakiyê de roja 15ê îlonê sala 1982an de jiyana xwe ji dest dide. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Jînenîgarî-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1956]] [[Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)]] [[Kategorî:Mirin 1982]] [[Kategorî:Şoreşger]] 74ifq66wkudvqvxpfiv4xg0de1a2wwc 2086915 2086914 2026-08-22T12:03:37Z Kurê Acemî 105128 2086915 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | navê_jidayikbûnê = Akif Yılmaz | bernav = | wêne = [[Wêne:Yilmaz.jpg|200px]] | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|1|1956|}} | cihê_jidayikbûnê = [[Micic]] (bi tirkî: ''Beşiktaş''), [[Erdêxan]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = {{Mirin|25|9|1982|1|1|1956|temen=erê}} | cihê_mirinê = [[Amed]], [[Diyarbekir]], [[Bakurê Kurdistanê]] | sedema_mirinê = Çalakiya rojiya mirinê | netewe = Kurd | hevwelatî = Tirkiye | perwerde = | pîşe = Çalakdarê siyasî | salên_çalak = | tevger = [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] (PKK) | hevjîn = | dê = | bav = | xizm = | malbat = }} '''Akif Yılmaz''' (jdb. sala 1956an – m. 15ê îlona 1982an) çalakvanê siyasî yê kurd û yek ji damezrînerên [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] bû. Di sala 1982an de di [[Rojiya mirinê ya 14ê tîrmeha 1982an|çalakiya rojiya mirinê ya 14ê tîrmehê]] jiyana xwe ji dest da.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yuksekovahaber.com.tr/haber/bu-cigligi-duyun-55083.htm |sernav='Bu çığlığı duyun' |malper=Yüksekova Haber Portalı |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2020-12-15 |roja-arşîvê=2021-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211020003908/https://www.yuksekovahaber.com.tr/haber/bu-cigligi-duyun-55083.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Akif Yılmaz, di sala 1956an de li gundê [[Micic|Micicê]]a, [[Erdêxan]], jidayik bûye. Tevî ku rewşa malbata wan ya madî ne baş bû jî, bavê wî xwest ku bixwîne. Akif Yılmaz, berî ku [[PKK]]ê nas kir jî xwediyê nêrînên çep û pêşverû bû, piştî ku têkoşîn ji bo welat tê veguhestin, di nav refan de cihê xwe digire. Di 2ê gulanê sala 1980ê de tê girtin û wî dişînin zîndana leşkerî ya [[Amed]]ê. Piştî çalakiya [[Mazlum Dogan]] 21ê adarê û çalakiya çar [[lehengên 18ê gulanê]], di 14ê tîrmehê sala 1982an de di pêşengiya [[Mehmet Xeyrî Durmuş]] de rojiya mirinê tê destpêkirin û Akif Yılmaz jî di vê çalakiya rojiya mirinê de cî digire û di roja 63em ya çalakiyê de roja 15ê îlonê sala 1982an de jiyana xwe ji dest dide. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Jînenîgarî-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1956]] [[Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)]] [[Kategorî:Mirin 1982]] [[Kategorî:Şoreşger]] s3h76qe0j356v1a754i05mui35nl74o 0 4788 2086967 2085427 2026-08-23T00:42:21Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2086967 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji aliyê qada bejahiyê ve û hem jî ji aliyê nifusê ve parzemîna herî mezin a Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîna Asyayê xwedî rûberek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigirtiye nav xwe. Asya bi qasê ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê Cîhanê rûber werdigirtiye. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye, bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Ev parzemîna ku demek dirêj e ji bo piraniya nifûsa mirovan malovaniyê kiriye, cihê gelek şaristaniyên pêşîn bû. Di serdema hemdem de bi 4,7 milyar nifûsa parzemînê bi qasê ji %60ê nifûsa Cîhanê pêk aniye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Di heman demê de Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê jî hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. Ji ber ku têgeha Asyayê ji terma herêma rojhilat ji perspektîveke ewropî hatiye, ji xeynî Ewropayê, Asya qada fireh a mayî ya Ewrasyayê ye. Ji ber vê yekê Asya herêmek e ku çandên cihêreng ên serbixwe lê bi hev re dijîn ne ku çandeke yekane parve dikin û sinorê parzemînê bi Ewropayê re hinekî guherbar e û ji dema ku di kevnariya klasîk de hatiye çêkirin ve guheriye. Dabeşkirina Ewrasyayê ku di navbera du parzemînan hatiye dabeşkirin cûdahiyên çandî yên rojhilat û rojava nîşan dide. Çîn û Hindistan ji sala 1em heta sala 1800 {{pz}} wekê mezintirîn aboriyên Cîhanê cihên xwe guhertine. Çîn di piraniya dîroka tomarkirî de hêzek aborî ya mezin bû ku heta sala 1500an xwedî rêjeya herî bilind ê GDP ya serê nifûsê bû. Rêya Hevrîşimê bûye rêya sereke ya bazirganiyê ya rojhilat û rojava yê li hundirê Asyayê. Di heman demê de Tengava Malakkayê wekê rêyeke sereke ya deryayî bû. Parzemîna Asyayê di sedsala 20an de dînamîzma aborî û her wiha mezinbûna nifûsê ya zêde nîşan daye lê ji wê demê ve mezinbûna giştî ya nifûsê kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.economist.com/diversions/millennium/displayStory.cfm?Story_ID=346605 |sernav=Millennium issue: POPULATION: Like herrings in a barrel {{!}} The Economist |malper=www.economist.com |roja-gihiştinê=2026-08-13 |ziman=en}}</ref> Her wiha di warê baweriyê de parzemîna Asyayê herêmeke giring e ku cihê jidayikbûna piraniya dînên sereke yên Cîhanê bû ku di nav de îslam, cihûtî, xiristiyanî, hinduîzm, budîzm û gelek din ên din hene. Asya ji aliyê komên etnîkî, çandî, jîngeh, aborî, girêdanên dîrokî û pergalên hikûmetê ve li seranserê herêmên xwe û di nav wan de pir cûda dibe. Di heman demê de tevlîheviyeke gelek avhewayên cuda heye ku ji başûrê ekvatorê bigire heya çolên germ ên li hinek beşên Rojavayê Asyayê, Asyaya Navendî, Asyaya Başûr û Asyaya Rojhilat û daristanên tropîkal ên li başûrê rojhilatê Asyayê, deverên nerm ên li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên berfireh ên subarktîk û polarî yên li Asyaya Bakur avhewaya parzemînê diguhere. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http%3A%2F%2Faccessscience.com%2Fcontent.aspx%3Fid%3D054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09 |archive-date=2011-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111127141127/http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http%3A%2F%2Faccessscience.com%2Fcontent.aspx%3Fid%3D054800 |url-status=dead }}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en |archive-date=2023-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230831071229/https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |url-status=dead }}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |archive-date=2023-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231203035632/https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê </gallery> === Herêmên serekeyên Asyayê === Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |sernav=UNSD — Methodology |malper=unstats.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman wekê [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]], [[Asyaya Navendî]], [[Asyaya Rojhilat]], [[Asyaya Bakur]], [[Asyaya Başûr]], [[Başûr-rojhilatê Asyayê|Asyaya Başûrê Rojhilat]] hatiye dabeş kirin. Di heman demê de hinek deverên Asyayê wekê [[Rojhilata Dûr]], [[Rojhilata Nêzîk]] û [[Asyaya Pasîfîk]] hatine binavkirin. === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Guherîna avhewayê === [[Wêne:Kang 2018 NCP irrigation RCPs.png|thumb|Tê payîn ku guherîna avhewayê li Deşta Bakurê Çînê, ku bi taybetî ji ber avdana berfireh dibe sedema hewaya pir şil, stresa germê zêde bike. Xetere heye ku karkerên çandiniyê di rojên germ ên havînê yên dawiya sedsalê de, bi taybetî di senaryoya herî zêde ya emîsyonên gazên serayê û germbûnê de, nikaribin li derve bixebitin.]] Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Asia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2023 |rr=1457–1580 |isbn=978-1-009-32583-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/climate-change-2022-impacts-adaptation-and-vulnerability/asia/2362933569C804DBFF79450826810330 |doi=10.1017/9781009325844.012}}</ref> Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin.<ref name=":2" /> Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin.<ref name=":2" /> Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine.<ref name=":2" /> Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku  1,5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin.<ref name=":2" /> Emisyonên dîrokî yên ji Asyayê ji emîsyona Ewropa û Amerîkaya Bakur kêmtir in. Lêbelê Çîn di sedsala 21ê de yekane welatê ku herî zêde gazên serayê belav dike û di heman demê de Hindistan sêyem welat e ku di rêza herî welatên herî zêde ye ku gazên serayê belav dike. Li gorî daneyên sedsala 21ê Asya ji ji %36ê xerckirina enerjiya sereke ya cîhanê pêk tîne û tê payîn ku heta sala 2050an ev rêje bigihîje ji %48an. Her wiha tê payîn ku heta sala 2040an parzemîna Asyayê ji sedî 80ê komir û ji sedî 26ê xerckirina gaza xwezayî ya cîhanê pêk bîne. Her çiqas Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mezintirîn xerîdarê petrola cîhanê bimîne jî, tê texmînkirin ku heta sala 2050an ew ê li pişt Çîn û Hindistanê, bigihêje rêza sêyem. Her çiqas nêzîkê nîvê kapasîteya enerjiya nûjen a nû ya cîhanê li Asyayê were çêkirin jî, ev hê jî ji bo pêkanîna armancên peymana Parîsê ne bes e. Hatiye destnîşan kirin ku heta sala 2030an çavkaniyên enerjiya nûjen dê ji sedê 35ê tevahiya xerckirina enerjiya li Asyayê pêk bînin.<ref name=":2" /> Adaptasyona li hemberê guherîna avhewayê ji bo gelek welatên Asyayê ji niha ve rastiyek e û li seranserê parzemînê gelek stratejî hatine ceribandin. Di nav mînakên giring ên adaptasyonê de çandiniya baş ê ji bo avhewayê ku li hinek welatan tê bikar anîn û prensîbên plansaziya "bajarê sînger" ên li Çînê hene. Her çiqas li hinek welatan çarçoveyên berfireh ên wekê plana delta ya Bangladeşê an qanûna adaptasyona avhewayê ya Japonê amade kiribin jî, welatên din hê jî xwe disperê çalakiyên herêmî kirine ku bi bandor nîne.<ref name=":2" /> == Polîtîka == [[Wêne:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Asia.svg|alt=|thumb|Nexşeya endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an ê Asyayê nîşan dide ku nirxên bilindtir ê demokratîktir nîşan dide. {{div col|colwidth=6em|content= {{Legend|#0c3091|0.90–1.00}} {{legend|#2f5cd5|0.80–0.89}} {{legend|#6bd2df|0.70–0.79}} {{legend|#c3eded|0.60–0.69}} {{legend|#f9f8bb|0.50–0.59}} {{legend|#fad45d|0.40–0.49}} {{legend|#da820f|0.30–0.39}} {{legend|#a8261f|0.20–0.29}} {{legend|#66000f|0.10–0.19}} {{legend|#240011|0.00–0.09}} {{legend|#c0c0c0|No data}} }}|upright=1.4]] Ji ber ku Asya axeke mezin e û di warê nifûs, dîn û zimanê de parzemîneke pirrenge, siyaseta Asyayê pir cihêreng e. Li Asyayê monarşiyên destûrî, monarşiyên mutleq, dewletên yek-partî, dewletên federal, herêmên girêdayî, demokrasiyên lîberal û dîktatoriyên leşkerî hemî faktorên herêmê ne û di heman demê de tevgerên cûrbicûrên serxwebûn li herêmên Asyayê hene. Her çiqas hinek ji şêwazên siyasî yên herî kevin ên diyar bi hatina nivîsandinê re li Mezopotamyayê derketine holê ku hûrguliyên van siyasetan pêşkêş dikin, şaristanî yên li seranserê Asyayê xwedî dîrokeke dirêj e û dibe ku ji destpêkê ve siyasetê vedihewîne. Xizmeteke sivîl a mezin û baş rêxistinkirî ya ku wekê wê li Çînê derketiye holê jî pêvekeke pêwîst a siyasetê ye. Piraniya rewşa siyasî ya îro ya li Asyayê ji kolonyalîzm û emperyalîzma berê bi bandor bûye ku hinek dewlet têkiliyên nêzîk bi parêzgarên xwe yên kolonyal ên berê re diparêzin, hinek ên din jî di têkoşînên dijwar ên serxwebûnê de ne ku encamên wan hê jî têne dîtin. Rewşa niha hê jî tevlihev e û dijberî li hinek deverên Asyayê heya roja îro jî berdewam dike. Wek mînak rageşî li ser Deryaya Başûrê Çînê, Keşmîr, Taywan, Tîbet, Koreya Bakur, Koreya Başûr û her wiha reqabeteke aborî di navbera Çîn û Hindistanê de heye. Di navbera welatên wekê Çîn û Hindistan, Rûsya û Japon, Koreya Bakur û Koreya Başûr heya roja ti peymaneke aştiyê nehatiye pêkanîn. Lêbelê li herêmê gavên ber bi hevkarî û ragihandinê ve jî hene. Mînakek berbiçav jî komeleya neteweyên başûrê rojhilatê Asyayê (ASEAN) ye. Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê welatên herî demokratîk ên Asyayê Japon, Taywan û Koreya Başûr in.<ref>{{Cite web |url=https://v-dem.net/documents/75/V-Dem_Institute_Democracy_Report_2026_lowres.pdf |sernav=Polîtîkaya Asyayê}}</ref> == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{div col|colwidth=20em}} {{Ala|Rûsya}} {{div col end}} === Asyaya Rojhilat === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} {{div col end}} === Asyaya Başûr === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} {{div col end}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} {{div col end}} === Asyaya Rojava === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Wêne:Shanghai photos (14370159373).jpg|thumb|Dîmenek ji Şanghayê ku navenda darayî ya Çînê ye.]] [[Wêne:Coastal Road, Mumbai, November 2025.jpg|thumb|Dîmenek ji Mûmbaî yê ku navenda darayî ya Hindistanê ye]] Asya hem ji aliyê nirxên nomînal ên GDP û hem jî ji aliyê PPP ve aboriya parzemînî ya herî mezin a cîhanê ye û hem jî herêma aborî ya herî bilez ê cîhanê ye ku bilez mezin dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |sernav=Data Explorer |malper=data.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-13}}</ref> Ji sala 2026an pê ve Çîn aboriya herî mezin ê parzemînê ye. Piştê Çînê Hindistan, Japon, Koreya Başûr, Tirkiye, Endonezya, Erebistana Siûdî û Taywan tên ku hemî di nav 20 aboriyên herî mezin de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Largest_Economies_in_Asia |url=https://www.aneki.com/countries2.php?t=Largest_Economies_in_Asia&table=fb126&places=2&unit=*&order=desc&dependency=independent&number=5&cntdn=n&r=-201-202-203-204-205-206-207-208-209-210-211-212-116-214-215-216-217-218-219-220&c=asia&measures=Country--GDP&units=*--$*&decimals=*--* |roja-gihiştinê=2026-08-13 |xebat=Aneki.com |ziman=en }}{{Mirin girêdan|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Li gorî hihên ofîsên gerdûnî yên sala 2011an, Asya bi awayekê serdestî malavaniya cihên ofîsên pargîndaniyên gerdûnî kiriye û ji 5an 4ê cihên pargîndaniyên herî mezin li Asyayê ne ku ev pargîndaniyên mezin ên cîhanê li Hong Kong, Sîngapûr, Tokyo û li Seoulê ne. Nêzîkê ji %68 ofîsên pargîndaniyên navneteweyî li Hong Kongê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cfoinnovation.com/content/hong-kong-singapore-tokyo-worlds-top-office-destinations |sernav=Hong Kong, Singapore, Tokyo World's Top Office Destinations {{!}} CFO innovation ASIA |malper=www.cfoinnovation.com |roja-gihiştinê=2026-08-13 |ziman=en}}</ref> Di dawiya salên 1990î û destpêka salên 2000î de, aboriya Çînê rêjeya mezinbûna salane ya navînî ji %8an bilindtir bû. Li gorî dîroknasê aboriyên Angus Maddison, Hindistan berê sedsala 19an di piraniya sê hezar salên borî de xwediyê aboriya herî mezin a cîhanê bû ku ji sedê 25ê hilberîna pîşesaziyê ya cîhanê pêk dianî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Contours of the World Economy 1-2030 AD: Essays in Macro-Economic History |paşnav=Maddison |pêşnav=Angus |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2007-09-20 |isbn=978-0-19-164758-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&q=angus+maddison}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Development Centre Studies The World Economy Historical Statistics: Historical Statistics |paşnav=Angus |pêşnav=Maddison |weşanger=OECD Publishing |tarîx=2003-09-25 |isbn=978-92-64-10414-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=rHJGz3HiJbcC&pg=PA261}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Economics and world history : myths and paradoxes |paşnav=Bairoch |pêşnav=Paul |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-226-03463-8 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/economicsworldhi00bair_0}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maddison |pêşnav=Angus |tarîx=2006-09-17 |sernav=The World Economy: Volume 1: A Millennial Perspective and Volume 2: Historical Statistics |url=https://www.oecd.org/en/publications/the-world-economy_9789264022621-en.html |kovar=Development Centre Studies |ziman=en |doi=10.1787/9789264022621-en}}</ref> Çîn di piraniya dîroka tomarkirî de mezintirîn û pêşketîtirîn aboriya Cîhanê bû û bi Hindistanê re di heman rewşê de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |malper=www.bharat-rakshak.com |roja-gihiştinê=2026-08-13 |archive-date=2010-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.economist.com/surveys/displaystory.cfm?story_id=E1_PNTJQTR |sernav=Aborî Asyayê |malper=www.economist.com |roja-gihiştinê=2026-08-13}}</ref> Di dawiya sedsala bîstan de, ji bo çend dehsalan, Japon piştê ku di sala 1990an de ji Yekîtiya Soviyetê (bi pîvana hilberîna net a sermiyanî) û di sala 1968an de ji Almanya derbas bûye ku aboriya herî mezin ê Asyayê û duyem aboriya herî mezin ê Cîhanê bû. Di dawiya salên 1980î û destpêka salên 1990î de, GDPya Japonê li gorî rêjeyên danûstandina diravî hema hema bi qasî ya mayî ya Asyayê bi hev re mezin bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |sernav=Data Explorer |malper=data.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-13}}</ref> Di sala 1995an de, piştî ku nirxa diravê japonî gihîşt asta herî bilind a 79 yen/dolarê amerîkî, aboriya Japonê ji bo rojekê hema hema bi aboriya herî mezin a cîhanê re wekhevî aboriya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bû. Mezinbûna aborî li Asyayê ji Şerê Cîhanê yê Duyem heta salên 1990î li Japon û her wiha Koreya Başûr, Taywan, Hong Kong û Sîngapûrê ku wekê "çar pilingên asyayî" têne zanîn, kom bibû ku niha hemî wekê aboriyên pêşketî têne hesibandin û xwedî GDP ya serê nifûsê ya herî bilind ên li Asyayê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |sernav=Data Explorer |malper=data.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-13}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.emergingdragon.com/ |sernav=Make Money from Asia |malper=www.emergingdragon.com |roja-gihiştinê=2026-08-13}}</ref> Asya bi rêjeyeke berbiçav parzemîna herî mezin ê cîhanê ye û parzemîn di derbarê çavkaniyên xwezayî yên wekê petrol, daristan, masî, av, birinc, sifir û zîv parzemîneke dewlemend e. Pîşesazî ya li Asyayê bi kevneşopî li Asyaya Rojhilat û Asyaya Başûrê Rojhilat e ku bi taybetî Çîn, Taywan, Koreya Başûr, Japon, Hindistan, Fîlîpîn û Sîngapûr welatên herî pêşketî ne ku pîşesaziya van welatan gelek pêşve çûye. Her çiqas Çîn û Hindistan her ku diçe pêşketinên girîng bi dest bixin jî Japon û Koreya Başûr di warê pargîndaniyên pirneteweyî de welat ên herî serdest in. Gelek pargîdaniyên ji Ewropa, Amerîkaya Bakur, Koreya Başûr û Japon li welatên pêşketî yên Asyayê operasyonên xwe birêve dibin ku sûdê ji dabînkirina zêde ya karkerên erzan û binesaziya pêşketî werbigirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fairless |pêşnav=Tom |tarîx=2024-03-03 |sernav=Rich Countries Are Becoming Addicted to Cheap Labor |url=https://www.wsj.com/economy/business-immigrant-low-skilled-labor-addiction-bf009a83 |roja-gihiştinê=2026-08-13 |xebat=Wall Street Journal |ziman=en-US |issn=0099-9660}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Global firms are eyeing Asian alternatives to Chinese manufacturing |url=https://www.economist.com/business/2023/02/20/global-firms-are-eyeing-asian-alternatives-to-chinese-manufacturing |roja-gihiştinê=2026-08-13 |xebat=The Economist |issn=0013-0613}}</ref> Li gorî Citigroupê di sala 2011an de 9 ji 11 welatên ku dibin sedema mezinbûna nifûs û dahatê, li Asyayê ne ku ev welat Bangladeş, Çîn, Hindistan, Endonezya, Iraq, Mongolya, Filîpîn, Srî Lanka û Vîetnam in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sme.com.ph/sme-news/news.php?newsid=2324 |sernav=sme.com.ph {{!}} sme news |malper=www.sme.com.ph |roja-gihiştinê=2026-08-13}}</ref> Di heman demê de sê navendên sereke yên darayî yên Asyayê Hong Kong, Tokyo û Sîngapûr in. Navendên pêwendiyê û pêvajoyên xebatan bikaranîna çavkaniyên derve (BPO) û ji ber hebûna komeke mezin ji karkerên îngilîzîaxiv ên jêhatî Hindistan û Fîlîpînan dibin kardêrên sereke yên Asyayê. Zêdebûna bikaranîna çavkaniyên derveya bûye sedem ku Hindistan û Çîn wekê navendên darayî bilind bibin. Ji ber pîşesaziya xwe ya teknolojiya agahdariyê ya mezin û pir reqabetkar, Hindistan bûye navendeke serekeyê bikaranîna çavkaniyên derve.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.businesstoday.in/latest/corporate/story/india-growing-as-offshore-outsourcing-hub-even-for-non-it-roles-randstad-india-310773-2021-10-28 |sernav=India growing as offshore outsourcing hub even for non IT roles: Randstad India - BusinessToday |malper=Business Today |tarîx=2021-10-28 |roja-gihiştinê=2026-08-13 |ziman=en}}</ref> Di heman de bazirganiya di navbera welatên Asyayê û welatên li parzemînên din de bi piranî bi rêyên deryayî têne kirin. Rêya sereke ji perava Çînê ber bi başûr ve di rêya Hanoi re diçe ber bi Cakarta, Sîngapûr û Kuala Lumpur, di Tengava Malacca re di rêya Kolombo re diçe ber bi başûrê Hindistanê ve, piştre di rêya Malé re diçe Mombasaya li Afrîkaya Rojhilat (her wiha Hind û Pasîfîkê li vir tê dîtin), ji wir jî ber bi Cîbûtiyê ve diçe, piştre di rêya Deryaya Sor û Qenala Suweyşê re diçe ber bi Deryaya Navîn ve, piştre jî bi rêya Hayfa, Stembol û Atînayê ber bi navenda bakurê Îtalyayê ya Trieste ve diçe, bi girêdanên wê yên rêhesinî bi Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat re, an jî dûrtir ber bi [[Barselona|Barselonayê]] û li dora Spanya û Fransayê ve ber bi benderên bakurê Ewropayê ve diçe. Beşek pir piçûktir ji trafîka kelûpelan bi ser Afrîkaya Başûr re ber bi Ewropayê ve diçe. Beşek bi taybetî giring ji trafîka kelûpelên asyayî bi ser çemê Pasîfîkê ve ber bi Los Angeles û Long Beach ve diçe. Helandina cemedên Arktîkê rê li ber rêyên nû yên keştîvaniyê ji bakurê rojhilatê Asyayê ber bi Ewropa û Amerîkaya Bakur ve jî vedike. Rêya bejayî ya ber bi Ewropayê ve jî mijara projeyên avakirinê ye ku ji aliyê berfirehiyê ve piçûktir e. Bazirganiya nava Asyayê tevî bazirganiya deryayî, bi awayekê bilez mezin dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.joc.com/maritime-news/trade-lanes/intra-asia |sernav=Intra-Asia Trade Lane News |malper=www.joc.com |roja-gihiştinê=2026-08-13 |ziman=en |archive-date=2021-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126022043/https://www.joc.com/maritime-news/trade-lanes/intra-asia |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Harry G. Broadman. "Afrika's Silk Road" (2007), pp. 59.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Harry de Wilt. Is One Belt, One Road a China crisis for North Sea main ports? in World Cargo News, 17 December 2019.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Bernhard Simon: Can The New Silk Road Compete With The Maritime Silk Road? in The Maritime Executive, 1 January 2020.}}</ref> Di sala 2010an de li Asyayê 3,3 milyon milyoner hebûn (kesên ku serweta wan ji 1 milyon dolarî zêdetir e bêyî xanî û milkên wan), ev hejmar hinekî li jêr 3,4 milyonên Amerîkaya Bakur e. Her wiha di sala 2011an de, Asya di hejmara milyoneran de jî ji Ewropayê pêşdetir de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theglobeandmail.com/report-on-business/international-news/asian-pacific/asias-millionaire-population-overtakes-europe/article2072205/ |sernav=Asia's millionaire population overtakes Europe |malper=The Globe and Mail |roja-gihiştinê=2026-08-13 |ziman=en-ca}}</ref> Citigroupê di rapora Wealth a sala 2012an de diyar kiriye ku dewlemendiya giştî ya mirovên li Asyayê ku zêdetirî 100 milyon dolar ên hebûn, ji bo cara yekem ji dewlemendiya hevpîşeyên xwe yên li Bakurê Amerîkayê derbas bûye ku ji ber "navenda giraniya aborî" ya cîhanê ber bi rojhilat ve çûye. Di dawiya sala 2011an de li Asyayê, bi piranî li başûrê rojhilatê Asyayê (Çîn û Japon) 18.000 kes hebûn ku bi kêmî ve bi qasê 100 milyon dolar ên amerîkî milkên wan ê berdest hebû ku rêje li gorî Amerîkaya Bakur ku 17.000 kes bû li gorî û Ewropaya Rojava ku 14.000 kes bû, zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Citigroup Study Shows Asian Rich Topping North American |url=http://www.bloomberg.com/news/2012-03-27/citigroup-study-shows-asian-rich-topping-north-american.html |roja-gihiştinê=2026-08-13 |xebat=Bloomberg |ziman=en}}</ref> == Demografî == {{Nifûsa tarîxî/wd}} Li gorî analîza daneyên tenduristî, perwerde û dahatên raporê, Asyaya Rojhilat di nav hemî herêmên cîhanê de pêşketina herî bihêz a endeksa pêşveçûna mirovan bi dest xistiye ku di 40 salên borî de gihîştina navînî ya endeksê hema hema du qat zêde kiriye. Çîn ku ji sala 1970an vir ve di warê başbûna endeksê de duyem welatê herî serketî yê cîhanê ye, tekane welat e ku di navnîşa (lîste) "10 tevgerên herî baş" de ye. Dahata serê kesî ya Çînê di çar dehsalên dawî de bi awayekî bi awayekî zêde 21 qat zêde bûye û bi sedan milyon kes jî ji xizaniyê derxistiye. Lê ji aliyê din ve Çîn di nav welatên ku herî zêde beşdarî dibistanê dibin û temenê jiyanê jî baştir dikin de nîne.<ref name=":3">{{Cite book |sernav=2010 Human Development Report: Asian countries lead development progress over 40 years" (PDF). UNDP. Archived (PDF) from the original on 21 November 2010. Retrieved 22 December 2010.}}</ref> Nepal welatekî Başûrê Asyayê ye ku ji sala 1970an vir ve, bi piranî ji ber destketiyên tenduristî û perwerdeyê, wekê yek ji welatên ku herî zû diguherin de derdikeve pêş. Temenê jiyana wê ya niha, 25 sal ji salên 1970an dirêjtir e. Li gorî 40 sal berê tenê yek ji pênc zarokan, niha li Nepalê ji her pênc zarokên di temenê dibistanê de ji çaran zêdetir zarok diçin dibistana seretayî.<ref name=":3" /> Di heman demê de Hong Kong di nav welatên ku li gorî endeksê hatine rêzkirin de di rêza herî bilind de bû (di cîhanê de di rêza 7an de ye ku di kategoriya "pêşketina mirovî ya pir bilind" de ye). Piştre Sîngapûr (di rêza 9an de), Japon (di rêza 19an de) û Koreya Başûr (di rêza 22an de) cih girtine. Di nav 169 welatên ku hatine nirxandin de, Efxanistan (155) di rêza herî nizm de bû.<ref name=":3" /> <gallery mode="packed" caption="Bajarên mezin ên Asyayê"> Skyscrapers of Shinjuku 2009 January.jpg|Tokyo, Japon Jianwai SOHO and CCTV Headquarters 2015.jpg|Pekîn, Çîn ওরলির গগনরৈখিক দৃশ্য.jpg|Mûmbaî, Hindistan Jakarta Skyline Part 2.jpg|Cakarta, Endonezya </gallery> === Ziman === Asya malavanê çend malbatên zimanan û gelek zimanên îzolekirî ye. Li piraniya welatên asyayî ji gelek ziman hene ku zimanê wan ê xwemalî ye. Wek mînak, li gorî Ethnologue, li Endonezyayê zêdetirî 700 ziman, li Hindistanê zêdetirî 400 ziman û li Fîlîpînan zêdetirî 100 ziman têne axaftin. Li Çînê gelek ziman û zarava li parêzgehên cuda hene. Zimanê kurdî yek ji zimanên malbata hind û ewropî ye ku li Asyaya Rojava, li seranserê Kurdistanê tê axavtin. === Dîn === Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê ye ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din hene. Çîroka tofana mezin, (tofana Nûh) wekê ku di Încîla îbranî (Tanakh) de di vegotina Nûh de ji cihûyan re hatiye pêşkêş kirin ku paşê ji zimanê îbranî ji bo zimanê yewnanî hatiye wergerandin û di Peymana Kevin a xiristiyaniyê de cih girtiye. Di heman demê de heman çirok di Quranê de jî re hatiye vegotin. Her wiha heman çirok di mîtolojiya Mezopotamyayê de, di Enûma Eliš û di Destana Gilgamêş de hatiye dîtin. Mîtolojiya hindû bi heman awayî behsa avatareke Vîşnû dike ku di awayê masiyek de ye û Manu ji lehiyeke tirsang hişyar kiriye. Mîtolojiya kevnar a çînî jî behsa lehiyeke mezin a ku nifşan digire nav xwe dike ku ji bo kontrolkirina wê hewldanên hevbeş ên împarator û xwedayan hewce kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] bra7fw41mgvvh0s4r17cia2rbyoumvr 0 27374 2086942 1760312 2026-08-22T14:59:04Z Avestaboy 34898 /* */ Rastnivîs 2086942 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} '''Sibel Akkulak''' nîgarkêş û derhênereke kurd e. Sibel Akkulak li '''Elmanya'''yê ji dayik bûye û li [[Zanîngeha Mermereyê]] li [[Stenbol]]ê huner xwendiye. Ew niha wekî nîgarkêş û mamosteya hunerê li Stenbolê dixebite. == Fîlmografî == * 2007 Hêlîn * 2007 Make your toys by yourself {{Kontrola otorîteyê}} {{Derhêner-şitil}} [[Kategorî:Derhêner]] [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Nîgarkêş]] jovnyjvvry13nfo8knmjo057b04hyuw 0 30348 2086943 2086905 2026-08-22T16:55:37Z Penaber49 39672 2086943 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com:80/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye. Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêvebirine. Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye. Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine. Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin. Di heman demê de Kuş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî di navbera şert û mercên avhewayê yên xirabtir de lawaz bûye Dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye bûye sedem wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin. ==== Qiloçê Afrîkayê ==== Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin. Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye. ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine. ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Salên 600 – 1800an === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misrê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayîr û li Tunis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksum neçar kirin ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksumê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] 8pgungdgqogrw7ct8mam7km9m41gsr2 2086944 2086943 2026-08-22T16:56:53Z Penaber49 39672 2086944 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com:80/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye. Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêvebirine. Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye. Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine. Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin. Di heman demê de Kuş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî di navbera şert û mercên avhewayê yên xirabtir de lawaz bûye Dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye bûye sedem wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin. ==== Qiloçê Afrîkayê ==== Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin. Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye. ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine. ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Salên 600 – 1800an === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misrê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayîr û li Tunis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksum neçar kirin ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksumê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] pvnojq3sfufn7lsn55pemuny6qteoy7 2086945 2086944 2026-08-22T17:00:37Z Penaber49 39672 2086945 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com:80/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye. Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêvebirine. Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye. Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine. Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin. Di heman demê de Kuş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî di navbera şert û mercên avhewayê yên xirabtir de lawaz bûye Dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye bûye sedem wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin. ==== Qiloçê Afrîkayê ==== Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin. Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye. ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine. ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Salên 600 – 1800an === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misrê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayîr û li Tunis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksum neçar kirin ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksumê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] 2mgd9nhuaqovnhp5cah3p5l2g9ceplj 2086946 2086945 2026-08-22T17:04:43Z Penaber49 39672 2086946 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com:80/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye. Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêvebirine. Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye. Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine. Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin. Di heman demê de Kuş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî di navbera şert û mercên avhewayê yên xirabtir de lawaz bûye Dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye bûye sedem wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin. ==== Qiloçê Afrîkayê ==== Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin. Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye. ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine. ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Salên 600 – 1800an === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misrê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayîr û li Tunis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksum neçar kirin ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksumê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] k0xvg4uij2373kdt234pzzr2el6x5n8 2086947 2086946 2026-08-22T17:06:45Z Penaber49 39672 2086947 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com:80/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye. Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêvebirine. Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye. Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine. Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin. Di heman demê de Kuş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî di navbera şert û mercên avhewayê yên xirabtir de lawaz bûye Dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye bûye sedem wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin. ==== Qiloçê Afrîkayê ==== Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin. Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye. ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine. ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Salên 600 – 1800an === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misrê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayîr û li Tunis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksum neçar kirin ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksumê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] g6ilwj70awocdhexh4drskqeeegte3m 2086948 2086947 2026-08-22T17:10:19Z Penaber49 39672 2086948 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com:80/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye. Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêvebirine. Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye. Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine. Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin. Di heman demê de Kuş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî di navbera şert û mercên avhewayê yên xirabtir de lawaz bûye Dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye bûye sedem wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin. ==== Qiloçê Afrîkayê ==== Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin. Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye. ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine. ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Salên 600 – 1800an === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misrê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayîr û li Tunis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksum neçar kirin ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksumê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] p30z24m6wg8yso5bzrqanncd5jvab1t 2086953 2086948 2026-08-22T17:46:37Z Penaber49 39672 /* */ 2086953 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com:80/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye. Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêvebirine. Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye. Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine. Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin. Di heman demê de Kuş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî di navbera şert û mercên avhewayê yên xirabtir de lawaz bûye Dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye bûye sedem wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin. ==== Qiloçê Afrîkayê ==== Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin. Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye. ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine. ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Salên 600 – 1800an === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misrê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayîr û li Tunis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksum neçar kirin ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksumê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] jxrqimmwohzw3gicpaq86xh4su1uzy0 2086955 2086953 2026-08-22T17:52:40Z Penaber49 39672 /* Bakurê rojhilatê Afrîkayê */ 2086955 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com:80/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye. Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine. Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin. Di heman demê de Kuş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî di navbera şert û mercên avhewayê yên xirabtir de lawaz bûye Dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye bûye sedem wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin. ==== Qiloçê Afrîkayê ==== Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin. Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye. ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine. ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Salên 600 – 1800an === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misrê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayîr û li Tunis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksum neçar kirin ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksumê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] ra86ujfy4ommvw6rs6luwva6qd9ab31 2086958 2086955 2026-08-22T17:59:24Z Penaber49 39672 /* Bakurê rojhilatê Afrîkayê */ 2086958 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com:80/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin. Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye. ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine. ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Salên 600 – 1800an === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misrê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayîr û li Tunis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksum neçar kirin ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksumê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] l3ydimq5nmjxbx713aa5235atn3jryx 2086959 2086958 2026-08-22T18:02:29Z Penaber49 39672 /* Qiloçê Afrîkayê */ 2086959 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com:80/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin. Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye. ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine. ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Salên 600 – 1800an === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misrê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayîr û li Tunis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksum neçar kirin ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksumê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] nuecbdduodrtoqjazlemq72g1v1w90m 2086961 2086959 2026-08-22T18:08:38Z Penaber49 39672 /* Qiloçê Afrîkayê */ 2086961 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries}}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com:80/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine. ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Salên 600 – 1800an === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misrê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayîr û li Tunis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksum neçar kirin ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksumê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] 0s7m5e9pnziiuuqkjbgi45zq53lhrbt 2086966 2086961 2026-08-23T00:11:08Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2086966 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine. ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Salên 600 – 1800an === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misrê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayîr û li Tunis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksum neçar kirin ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksumê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] 3ui3kwwqqpolwzw5nm9habr15kg24l7 2086968 2086966 2026-08-23T01:29:34Z Penaber49 39672 /* Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê */ 2086968 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine. ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Salên 600 – 1800an === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayîr û li Tunis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] ps47p6nk4l4nb4oevb6a3l7nfgt3pm7 2086969 2086968 2026-08-23T01:50:19Z Penaber49 39672 2086969 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine. ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Salên 600 – 1800an === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayîr û li Tunis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyên) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiya berdewam û bi cîgirtina meqamî şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] 5k2cj6zwgfvdelw6c712e2dh67roxoc 2086970 2086969 2026-08-23T02:01:27Z Penaber49 39672 2086970 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine. ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Salên 600 – 1800an === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayîr û li Tunis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyên) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiya berdewam û bi cîgirtina meqamî şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye. Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împaratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ugandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] 6actwatsluupak1wsgppk50tcn1z0ps 2086971 2086970 2026-08-23T02:05:29Z Penaber49 39672 2086971 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine. ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Salên 600 – 1800an === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayîr û li Tunis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyên) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiya berdewam û bi cîgirtina meqamî şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye. Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împaratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ugandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] rjymlrilzbj9q3mx77xmpmqpmwm48uo 2086972 2086971 2026-08-23T02:06:23Z Penaber49 39672 2086972 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine. ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Salên 600 – 1800an === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayîr û li Tunis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyên) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiya berdewam û bi cîgirtina meqamî şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye. Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împaratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ugandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî. ==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ==== == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] 9t1rl9d9z1eg99oc0aumdl0hzz9jh33 2086973 2086972 2026-08-23T03:24:04Z Penaber49 39672 2086973 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine. ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Salên 600 – 1800an === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayîr û li Tunis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyên) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiya berdewam û bi cîgirtina meqamî şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye. Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împaratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ugandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî. ==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ==== Hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji aliyê axaftvanên şivanî yên kuşîtîk û nîlotîk ve hatine niştecîkirin, digel axaftvanên bantû ku berdewam kirin ku berfireh bibin û xwe li gorî axên xwe biguherînin dema ku herdu yên berê jî di nav xwe de girtine. Sedsala 17an dîtiye ku sîstemên şaxî hatine damezrandin ku herêm stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguheriye deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve Kilwa Siltenate ava bibe. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] 7xqy1lhdpl8w0erjyv8k78a06xhqiw9 2086974 2086973 2026-08-23T03:27:49Z Penaber49 39672 2086974 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine. ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Salên 600 – 1800an === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayîr û li Tunis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyên) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiya berdewam û bi cîgirtina meqamî şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye. Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împaratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ugandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî. ==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ==== Hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji aliyê axaftvanên şivanî yên kuşîtîk û nîlotîk ve hatine niştecîkirin, digel axaftvanên bantû ku berdewam kirin ku berfireh bibin û xwe li gorî axên xwe biguherînin dema ku herdu yên berê jî di nav xwe de girtine. Sedsala 17an dîtiye ku sîstemên şaxî hatine damezrandin ku herêm stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguheriye deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve Kilwa Siltenate ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] 0rvx8sy3asyvb97d7mm4ijlgbspzov1 2086977 2086974 2026-08-23T08:49:27Z Penaber49 39672 2086977 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine. ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Salên 600 – 1800an === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayîr û li Tunis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyên) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiya berdewam û bi cîgirtina meqamî şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye. Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împaratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ugandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî. ==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ==== Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] 87msuh1qy2q5f9u3k89ahbxngqwgk22 2086978 2086977 2026-08-23T08:51:19Z Penaber49 39672 2086978 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine. ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Salên 600 – 1800an === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayîr û li Tunis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyên) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiya berdewam û bi cîgirtina meqamî şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye. Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împaratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ugandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî. ==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ==== Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] tt0h4q2vfpr6qm0vvjaly31oklvts0u 2086979 2086978 2026-08-23T08:53:08Z Penaber49 39672 2086979 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine. ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Salên 600 – 1800an === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayîr û li Tunis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyên) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiya berdewam û bi cîgirtina meqamî şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye. Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împaratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ugandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî. ==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ==== Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de.bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] qktbswhq78d4y8kwszuy81d5kee2jz6 2086980 2086979 2026-08-23T08:55:11Z Penaber49 39672 2086980 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine. ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Salên 600 – 1800an === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayîr û li Tunis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyên) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiya berdewam û bi cîgirtina meqamî şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye. Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împaratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ugandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî. ==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ==== Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de.bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye. Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] 69v6zva71hsomip04jqqnn38599uvcq 2086981 2086980 2026-08-23T08:56:42Z Penaber49 39672 2086981 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kuşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misra Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misra Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina xanedaniya Ptolemaîk a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine. ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Salên 600 – 1800an === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayîr û li Tunis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împaratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyên) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiya berdewam û bi cîgirtina meqamî şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye. Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împaratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ugandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî. ==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ==== Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de.bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye. Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] cb0kj64jc3a0t0nojdainwkxk56273i 0 30482 2086976 1790929 2026-08-23T08:23:06Z Luqman Guldivê 60803 Min jixwe wergera helbestê kiribû, hin deverên kêm hebûn, min wergera helbestê ji ber wê nûkir 2086976 wikitext text/x-wiki Ev [[helbest]] ji aliyê [[helbestvan|helbestvanê]]î [[cihû]] ê [[Aûstriya|Awûstirya]]yî [[Erich Fried]] hatiye nivîsandin. Miriyên we- [[Filistîn]]î ji [[Siyonîzm|Siyonîstan]] re dibêjin Miriyên we dêûbav û kalûpîrên we yên mirî xwîşk û birayên we yên mirî yên ku hûn timî xwe disipêrin wan miriyên we yên ku di destê we de koz in miriyên we ku hûn bi riya wan dihêlin pereyan bidin we weke tazmînatê ew êdî ne miriyên we ne miriyên we ji dest we çûn Ji ber ku miriyên we mexdûrên kujer û qatilan bûn yên mafdar, yên bindest yên nedesthilat, yên ku zor û zext li wan dihat kirin şervanên Berxwedanê yên hatin kuştin û zarokên wan ew miriyên we bûn Lê niha hûn bûn desthilatdar û qatil û dema mexdûrên we xwe diparêzin, hûn bombeyan diavêjin ser serê wan Hûn kesên ne desthilat û bêtaqet ji xanîkên wan dikin der Hûn bi lez bi panzêrên xwe dikin qiyamet û tên Hûn dihêlin jehr mîna reşîşên baranê ji balefirên we bibare bi ser erd û zeviyên me de û hûn napalmên xwe bi ser jin û zarokên me de (dibarînin) Gelo hûn bawer dikin ku miriyên we wê we nas bikin veşartî di panzer û balafirên xwe yên şer de? Miriyên we aliyê xwe guhertin bûn yên me Mexdûr ber bi mexdûran ve Bindest ber bi bindestan ve ji ber ku kesên qetilkirî, xwîşk û birayên qetilkiriyan in û ew ne xwîşk û birayên qatilan in Miriyên we êdî naxwazin we nas bikin Lewma êdî xwe nesipêrin mirioyên xwe da ku hûn dengê dinyayê bibirin her cara ku hûn mirovan dikujin Lewma êdî xwe li wê yekê daneynin weke ku ew hûn bin, îro hûn çi bin weke ku hûn zarok û neviyên wan ên bi rastî bin ji ber ku we xuyanet kir li jiyan û mirina wan wê kêliya ku hûn bûn xulamê heman nîzamê wê nîzama ku eziyet li miriyên we kir û ew kuştin Miriyên we êdî mêvanê miriyên me ne miriyên me hewl didin dilê wan rihet bikin, dibe ku tenê hûn ji nezanî û ehmeqiyê dikin, vê tişta hûn dikin Lê miriyên we dibêjin hûn timî gelekî bi aqil bûn zarokên herî biaqil ên dinyayê û ew nikarin êdî li we serwext bibin Û miriyên me dixwazin wan haş bikin û dibêjin tenê qudreta hêzdaran hûn evqasî mest û gêj kirine û dibe ku hûn bibînin û erê, hûn jê vegerin li şûna ku hûn bi rengekî bimirin ku miriyên we êdî we nas nekin (Wergera wê [[Luqman Guldivê]] kiriye) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbest]] cg2329x1suijlwsu4tocngj37sgbkhs 0 66449 2086975 1760338 2026-08-23T03:33:40Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2086975 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Le Marais 01.JPG|thumb|Gay village li Le Marais, [[Parîs]]]] [[Wêne:Lesbisch-schwules Stadtfest Berlin 2013 Pic 01.JPG|thumb|Gay village li Schöneberg, [[Berlîn]]]] [[Wêne:G-A-Y Bar Soho.jpg|thumb|Gay village li Soho, [[London]]]] '''Gay village''' (bi [[kurdî]] "gundê nêrbazan" an jî "taxa nêrbazan", navên din ên [[îngilîzî]] ''gay neighborhood'', ''gayvenue'', ''gay ghetto'', ''gaytto'', ''gay district'', ''gay mecca'' û ''gayborhood'') cihên ku bi gelemperî kesên [[LGBT]] lê dijîn<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kaosgl.org/sayfa.php?id=6414 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2015-08-27 |archive-date=2015-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215000045/http://www.kaosgl.org/sayfa.php?id=6414 |url-status=dead }}</ref> an jî sazî, dam û dezgehên ku ji kesên LGBT re xizmet dikin lê hene ne. Cara yekem di salên 1960an de li [[Amerîkaya Bakur]] ji bo cihên ku kesên LGBT lê dijîn, hatibû bikaranîn. "Gundê nêrbazan" bi giştî ji [[bar]], [[lotikxane]], [[meyxane]], [[yaneya şevê]], [[pûb]], [[kabare]], [[hemam]] ([[sawna]]), xwaringeh, [[butîk]] û pirtûkfiroşên<ref>Levine, Martin P. 1979. "Gay Ghetto" 182-204 r.</ref> ku hogir û hevalên nêrbazan pêk tên.<ref>M. P. Levine: Gay Ghetto. In: Journal of Homosexuality. Band 4, 1979, S. 364</ref> Kesên LGBT li van deran xwe hêsantir û baştir bi azadî vedibêjin. Gundê nêrbazan bi giştî li derî cihên ku çîna karker bicihbûne yan jî derî bajêr hatine avakirin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.princeton.edu/~achaney/tmve/wiki100k/docs/Gay_village.html |roja-gihiştinê=2015-08-27 |roja-arşîvê=2015-02-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150214233543/https://www.princeton.edu/~achaney/tmve/wiki100k/docs/Gay_village.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Li Amerîkayê Gay village'ên navdar == {| class="wikitable" style="text-align:right; margin-right:60px" |- !rowspan=2| Rêz ! rowspan="2" style="text-align:center;"|Parêzgeh !rowspan=2| Rêjeya <br>LGB <br>li Parêzgehê ! colspan="2"|Gelheyê LGB |- !|<small>hejmar</small> !|<small>rêz</small> |- | 1 || [[Kalîforniya]]|| '''5.2%''' || 1,338,164 || 1 |- | 2 || [[Florîda]]|| '''4.6%''' || 609,219 || 2 |- | 3 || [[New York]] || '''4.2%''' || 592,337 || 3 |- | 4 || [[Teksas]]|| '''3.6%''' || 579,968 || 4 |- | 5 || [[Illinois]] || '''3.8%''' || 345,395 || 5 |- | 6 || [[Ohio]] || '''4.0%''' || 335,110 || 6 |- | 7 || [[Pensîlvanya]]|| '''3.5%''' || 323,454 || 7 |- | 8 || [[Georgia (U.S. state)|Georgia]] || '''4.3%''' || 278,943 || 8 |- | 9 || [[Massachusetts]] || '''5.7%''' || 269,074 || 9 |- | 10 || [[Washington (state)|Washington]] || '''5.7%''' || 266,983 || 10 |} == Bide ber == * [[Meşa rûmetê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên LGBT}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kesên LGBT]] op6qwdhp300iy7yloy2a80wh4oi66v2 0 101265 2086989 2069633 2026-08-23T11:12:37Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2086989 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank pirtûk | nav = Zanista Civakê | wêne = | binwêne = | nivîskar = [[Abdusamet Yigit]] | pêşgotin = | şêwe = [[Zanist]] û [[Civak]] | cih = | sernivîser = | ziman = [[Kurdî]] | dîroka_weşanê = 2020 | weşanxane = | rûpel = 260 | wêneçêker = | ISBN = 968-4-944996-31-0 }} '''Zanista civakê'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20200929110111388382&lng=4 |sernav=Pirtûka zanista civakê´ |roja-gihiştinê=2021-04-26 |archive-date=2021-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426201246/https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20200929110111388382&lng=4 |url-status=dead }}</ref> navê kitêba nivîskarê kurd Abdusamet Yigit yê li ser ilmê civakê ye. Kitêb wekê pirtûkeke lêkolînî û ji beşên ku ew bi wê hatiye nivîsandin pêk tê. Navaroka kitêbê ji beşên wekê dîrok û civak, çand û civak, ziman û civak, rewist û civak, ol û civak, civaknas û civak, antropolojî û civak, derûnî û civak, demên hemdem û civak û hwd, weke van beşan bi gelek beşên din kitêb hatiye nivîsandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] lhcd6wlijjoyx39rr852s48n6ivotum 0 316209 2086983 2003390 2026-08-23T10:23:33Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2086983 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Navçeya Tilkêfê''', anku '''Tilkêf'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdipedia.org/files/books/2021/394960.PDF?ver=132724670930000000 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2026-04-20 |archive-date=2022-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221127031704/https://www.kurdipedia.org/files/books/2021/394960.PDF?ver=132724670930000000 |url-status=dead }}</ref>, navçeyekê bi ser [[Neynewa (parêzgeh)|parêzgeha Neynewayê]] ye ku dikeve di nav sinorên [[Başûrê Kurdistanê]]. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Navçeyên Başûrê Kurdistanê]] 3sppxa5o4bkyf07bc45cuvk6acgjzwf 0 320289 2086934 2086843 2026-08-22T13:54:04Z Avestaboy 34898 /* Pirtûkên nîgarkirî yên pêşîn */ 2086934 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi boyaxên rûnî, akrîlî an jî boyaxên avî, herwiha bi pênûsa zirîçî.Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, „''[[Struwwelpeter]]''“ (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], „''Tintin-Lutin''“ (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û „''[[The Tale of Peter Rabbit]]''“ (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, „''Make Way for Ducklings''“ ya [[Robert McCloskey]], ,, ''The Cat in the Hat'' “ ya [[Dr. Seuss]] û „''[[Where the Wild Things Are]]'' “ ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (di sala 1938an de damezrandî) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn. Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên nîgarkirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a nîgarkirî ya 1658an'']] Pirtûkên nîgarkirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên nîgarkirî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin nîgarkirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên nîgarkêşên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê nîgarkêşên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin nîgarkirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên nîgarkêşên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate nîgarkirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi navê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|12 pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, di nav yên din de ji aliyê [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin nîgarkirin. Li DYA'yê, çîrokên nîgarkirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi navê „The Dumpy Books for Children“ bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin.“ == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] 6qr2o0y2m1cpy3poq2huii4404y4hai 2086935 2086934 2026-08-22T13:59:20Z Avestaboy 34898 /* Pirtûkên nîgarkirî yên pêşîn */ 2086935 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi boyaxên rûnî, akrîlî an jî boyaxên avî, herwiha bi pênûsa zirîçî.Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, „''[[Struwwelpeter]]''“ (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], „''Tintin-Lutin''“ (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û „''[[The Tale of Peter Rabbit]]''“ (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, „''Make Way for Ducklings''“ ya [[Robert McCloskey]], ,, ''The Cat in the Hat'' “ ya [[Dr. Seuss]] û „''[[Where the Wild Things Are]]'' “ ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (di sala 1938an de damezrandî) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn. Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên nîgarkirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a nîgarkirî ya 1658an'']] Pirtûkên nîgarkirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên nîgarkirî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin nîgarkirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên nîgarkêşên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê nîgarkêşên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin nîgarkirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên nîgarkêşên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate nîgarkirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi navê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|12 pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, di nav yên din de ji aliyê [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin nîgarkirin. Li DYA'yê, çîrokên nîgarkirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] 0oa3b96qjjeqxbvn5j0jw4u1v1do3b9 2086936 2086935 2026-08-22T14:00:25Z Avestaboy 34898 /* Pirtûkên nîgarkirî yên pêşîn */ 2086936 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi boyaxên rûnî, akrîlî an jî boyaxên avî, herwiha bi pênûsa zirîçî.Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, „''[[Struwwelpeter]]''“ (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], „''Tintin-Lutin''“ (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û „''[[The Tale of Peter Rabbit]]''“ (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, „''Make Way for Ducklings''“ ya [[Robert McCloskey]], ,, ''The Cat in the Hat'' “ ya [[Dr. Seuss]] û „''[[Where the Wild Things Are]]'' “ ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (di sala 1938an de damezrandî) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn. Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên nîgarkirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên nîgarkirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên nîgarkirî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin nîgarkirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên nîgarkêşên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê nîgarkêşên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin nîgarkirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên nîgarkêşên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate nîgarkirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi navê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|12 pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, di nav yên din de ji aliyê [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin nîgarkirin. Li DYA'yê, çîrokên nîgarkirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] p5oh1t1ncyp9cio9dzo5e8q0u3djge9 2086937 2086936 2026-08-22T14:03:56Z Avestaboy 34898 /* Pirtûkên nîgarkirî yên pêşîn */ 2086937 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi boyaxên rûnî, akrîlî an jî boyaxên avî, herwiha bi pênûsa zirîçî.Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, „''[[Struwwelpeter]]''“ (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], „''Tintin-Lutin''“ (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û „''[[The Tale of Peter Rabbit]]''“ (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, „''Make Way for Ducklings''“ ya [[Robert McCloskey]], ,, ''The Cat in the Hat'' “ ya [[Dr. Seuss]] û „''[[Where the Wild Things Are]]'' “ ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (di sala 1938an de damezrandî) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn. Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên nîgarkirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin nîgarkirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên nîgarkêşên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê nîgarkêşên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin nîgarkirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên nîgarkêşên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate nîgarkirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi navê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|12 pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, di nav yên din de ji aliyê [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin nîgarkirin. Li DYA'yê, çîrokên nîgarkirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] tt3e5idvyrsj4o3p7ncgh4nsshv0nsz 2086938 2086937 2026-08-22T14:40:08Z Avestaboy 34898 /* Pirtûkên nîgarkirî yên pêşîn */ 2086938 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi boyaxên rûnî, akrîlî an jî boyaxên avî, herwiha bi pênûsa zirîçî.Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, „''[[Struwwelpeter]]''“ (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], „''Tintin-Lutin''“ (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û „''[[The Tale of Peter Rabbit]]''“ (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, „''Make Way for Ducklings''“ ya [[Robert McCloskey]], ,, ''The Cat in the Hat'' “ ya [[Dr. Seuss]] û „''[[Where the Wild Things Are]]'' “ ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (di sala 1938an de damezrandî) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn. Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên nîgarkirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin nîgarkirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên nîgarkêşên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê nîgarkêşên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin nîgarkirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên nîgarkêşên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate nîgarkirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi navê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|12 pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên nîgarkirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] i85o1dwfdse3wqkj97zvw6c0hxx45hf 2086939 2086938 2026-08-22T14:40:41Z Avestaboy 34898 /* Pirtûkên nîgarkirî yên pêşîn */ 2086939 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi boyaxên rûnî, akrîlî an jî boyaxên avî, herwiha bi pênûsa zirîçî.Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, „''[[Struwwelpeter]]''“ (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], „''Tintin-Lutin''“ (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û „''[[The Tale of Peter Rabbit]]''“ (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, „''Make Way for Ducklings''“ ya [[Robert McCloskey]], ,, ''The Cat in the Hat'' “ ya [[Dr. Seuss]] û „''[[Where the Wild Things Are]]'' “ ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (di sala 1938an de damezrandî) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn. Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin nîgarkirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên nîgarkêşên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê nîgarkêşên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin nîgarkirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên nîgarkêşên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate nîgarkirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi navê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|12 pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên nîgarkirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] sp3j74gda2dn3w17d1grzcs9dfhd92z 2086940 2086939 2026-08-22T14:46:03Z Avestaboy 34898 /* Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn */ 2086940 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi boyaxên rûnî, akrîlî an jî boyaxên avî, herwiha bi pênûsa zirîçî.Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, „''[[Struwwelpeter]]''“ (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], „''Tintin-Lutin''“ (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û „''[[The Tale of Peter Rabbit]]''“ (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, „''Make Way for Ducklings''“ ya [[Robert McCloskey]], ,, ''The Cat in the Hat'' “ ya [[Dr. Seuss]] û „''[[Where the Wild Things Are]]'' “ ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (di sala 1938an de damezrandî) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn. Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin nîgarkirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên nîgarkêşên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên nîgarkêşên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate nîgarkirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi navê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|12 pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên nîgarkirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] j9byi36z95gkvz5gtz26ddgzyenxylz 2086941 2086940 2026-08-22T14:49:19Z Avestaboy 34898 /* Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn */ 2086941 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi boyaxên rûnî, akrîlî an jî boyaxên avî, herwiha bi pênûsa zirîçî.Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, „''[[Struwwelpeter]]''“ (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], „''Tintin-Lutin''“ (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û „''[[The Tale of Peter Rabbit]]''“ (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, „''Make Way for Ducklings''“ ya [[Robert McCloskey]], ,, ''The Cat in the Hat'' “ ya [[Dr. Seuss]] û „''[[Where the Wild Things Are]]'' “ ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (di sala 1938an de damezrandî) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn. Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên nîgarkêşên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate nîgarkirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi navê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|12 pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên nîgarkirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] 44gq312wt0z58sw2wu7l0lliav4b606 2086949 2086941 2026-08-22T17:34:50Z Avestaboy 34898 /* */ 2086949 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi boyaxên rûnî, akrîlî an jî boyaxên avî, herwiha bi pênûsa zirîçî.Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û „''[[The Tale of Peter Rabbit]]''“ (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û „''[[Where the Wild Things Are]]'' “ ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (di sala 1938an de damezrandî) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn. Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên nîgarkêşên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate nîgarkirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi navê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|12 pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên nîgarkirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] rawaee3bobzehigktwaaq3shjjf16b3 2086950 2086949 2026-08-22T17:36:02Z Avestaboy 34898 /* */ 2086950 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi boyaxên rûnî, akrîlî an jî boyaxên avî, herwiha bi pênûsa zirîçî.Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û „''[[The Tale of Peter Rabbit]]''“ (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û „''[[Where the Wild Things Are]]'' “ ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (di sala 1938an de damezrandî) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên nîgarkêşên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate nîgarkirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi navê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|12 pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên nîgarkirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] 728kp5puy6z8dp0mupoxgqin6x9m4o7 2086951 2086950 2026-08-22T17:42:02Z Avestaboy 34898 /* */ 2086951 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi boyaxên rûnî, akrîlî an jî boyaxên avî, herwiha bi pênûsa zirîçî.Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û „''[[The Tale of Peter Rabbit]]''“ (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û „''[[Where the Wild Things Are]]'' “ ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (di sala 1938an de damezrandî) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên nîgarkêşên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate nîgarkirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi navê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|12 pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên nîgarkirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] 33693l9fr27cwgxvkb9al1ym686d877 2086952 2086951 2026-08-22T17:42:11Z Avestaboy 34898 /* */ 2086952 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi boyaxên rûnî, akrîlî an jî boyaxên avî, herwiha bi pênûsa zirîçî.Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û „''[[The Tale of Peter Rabbit]]''“ (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û „''[[Where the Wild Things Are]]'' “ ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (di sala 1938an de damezrandî) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên nîgarkêşên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate nîgarkirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi navê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|12 pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên nîgarkirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] 728kp5puy6z8dp0mupoxgqin6x9m4o7 2086956 2086952 2026-08-22T17:55:39Z Avestaboy 34898 /* */ Rastnivîs 2086956 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi boyaxên rûnî, akrîlî an jî boyaxên avî, herwiha bi pênûsa zirîçî.Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (di sala 1938an de damezrandî) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên nîgarkêşên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate nîgarkirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi navê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|12 pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên nîgarkirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] dtmt045csxk5uo5c86sn0i902j5f7o8 2086957 2086956 2026-08-22T17:56:55Z Avestaboy 34898 /* Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn */ 2086957 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi boyaxên rûnî, akrîlî an jî boyaxên avî, herwiha bi pênûsa zirîçî.Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (di sala 1938an de damezrandî) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên nîgarkêşên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi navê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|12 pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên nîgarkirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] rsjvp45jv52n4usnh7obko5x2ptb3xy 2086960 2086957 2026-08-22T18:05:02Z Avestaboy 34898 /* Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn */ 2086960 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi boyaxên rûnî, akrîlî an jî boyaxên avî, herwiha bi pênûsa zirîçî.Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (di sala 1938an de damezrandî) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi navê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|12 pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên nîgarkirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] 2hd01x0jtimqqy48sxmgead43vch32t 2086962 2086960 2026-08-22T20:27:37Z Avestaboy 34898 /* Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn */ 2086962 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi boyaxên rûnî, akrîlî an jî boyaxên avî, herwiha bi pênûsa zirîçî.Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (di sala 1938an de damezrandî) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi navê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|12 pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] h8tafsf77n1xfv7t70jb20cwnpzwwti 0 321675 2086954 2080696 2026-08-22T17:50:18Z Avestaboy 34898 /* */ Rastnivîs 2086954 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Anita Ekberg''' ({{IPA-sv|aˈnîːta ˈêːkbærj}}, jdb. 29 îlon 1931, li [[Malmö]], [[Swêdê]] - m. 11 kanûna paşîn 2015, li [[Rocca di Papa]], [[Îtalya]]) aktrîs û modeleke îtalyan a bi eslê xwe swêdî bû ku di salên 60an de wek semboleke seksî ya sînemaya cîhanê hate naskirin. Ekberg bi rola xwe ya Sylvia di fîlma [[Federico Fellini]] ya bi navê ''[[La dolce vita]]'' (1960) tê bîranîn. Di vê fîlmê de Ekbergê bi [[Marcello Mastroianni]] re xwe di ava [[Fontana di Trevi]] ("Kaniya Treviyê") de dakiriye û wisa di dîroka sînemayê de bûye îkona nemir. == Kurtejiyan == Ekberg li bajarê Malmö yê Swêdê hatiye dinyayê. Di 1950î de wek ''Miss Sweden'' ("[[Şahciwan]]a Swêdê") hate hilbijartin. Dûre çû [[Hollywood]]ê û lê [[kariyer]]a xwe wek aktrîsê dest pê kir. Di 1956an de [[xelata Golden Globe]] stand. Paşê çû Îtalyayê û li wî welatî heya dawiya jiyana xwe ma. Ekberg du caran zewicî bû ([[Anthony Steel]] û [[Rik van Nutter]]). == Mirin == Anita Ekberg di 11ê kanûna paşîn a 2015an di 83 saliya xwe de li Rocca di Papa (Îtalya) mir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên ji Malmöyê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1931]] [[Kategorî:Mirin 2015]] [[Kategorî:Modelên swêdî yên jin]] 7hn8inozzhmxn16qtk8ecizymoe8sjk 0 329393 2086916 2086912 2026-08-22T12:45:40Z Kurê Acemî 105128 /* Mekanîka kuantûmê */ 2086916 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba relatîvîteyî]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Relatîvîte teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Relatîvîte fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên relatîvîteya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingeh === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya relatîvîteya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba relatîvîteyî]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya relatîvîteya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di relatîvîteya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên relatîvîteya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir <math>c</math> [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên relatîvîteya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya relatîvîteya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba relatîvîteyî ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[relatîvîteya galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî relatîvîteya galileyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya relatîvîteya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba galileyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a relatîvîteyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku relatîvîteya galileyî wekî nêzîkatiyek relatîvîteya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a relatîvîteyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya relatîvîteya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya relatîvîtiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksîomên xwe derxistiye. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo relatîvîteya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.<ref name="Lauginie2004">{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}</ref> Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.<ref name="Stachel2005">{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&pg=PA1}}</ref> Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula relatîvîteyî ya komkirina lezan e.<ref name="Rindler1977">{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}</ref> <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.<ref name="Mould">{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&pg=PA8}}</ref> (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.<ref name="Seidelmann">{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}</ref> Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,<ref name="Ferraro">{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}</ref> [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.<ref name="Dolan">{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}</ref> Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,<ref name="Hollis">{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}</ref> lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.<ref>{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}</ref> Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya relatîvîteyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:<ref name="Rindler1977" /> <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a relatîvîteyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.<ref>{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}</ref><ref name="Gill">{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}</ref> Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza relatîvîteyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a relatîvîteyê tê bidestxistin.<ref name="Feynman1977">{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}</ref><ref name="Morin2007">{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}</ref>{{rp|540}} ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a relatîvîteyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Relatîvîteya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.<ref name="Morin2007" />{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]] Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}</ref><ref>{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}</ref> Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.<ref>{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}</ref><ref name="Boas_1961">{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}</ref> [[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]] Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.<ref name="Muller_2014">{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}</ref> Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin. Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.<ref>{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title="Superluminal" motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}</ref> Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.<ref>{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}</ref> == Têkiliya bi teoriyên din re == === Relatîvîteya giştî === Berevajî teoriya relatîvîteya taybet, di teoriya relatîvîteya giştî de şûn-wext xwar e; loma pêwîst e ew teorî bi awayekî bi temamî herêmî were formulekirin. Di encamê de, li ser mesafeyên mezin dibe ku ferqahî ji pêşbîniyên relatîvîteya taybet derkevin holê. Ji ber tevlêkirina [[Rakêş|gravîtasyonê]] bi taybetî nêzîkî girseyên mezin an jî, bi awayekî giştî, nêzîkî şûnên ku enerjiya wan pir zêde ye, relatîvîteya taybet tenê li ser mesafeyên kurt derbasdar dimîne. Ew sinorê derbasdariya relatîvîteya taybet bi rêya [[derengmayîna Shapiro]] (''Shapiro delay'') tê nîşandan. === Yekxistina elektromanyetîzmê === Lêkolîna teorîk a di warê [[elektromanyetîzma klasîk]] de bû sebeba vedîtina belavbûna pêlan. Di encama wan hevkêşeyên ku tesîrên elektromanyetîk giştî dikirin de, derket holê ku leza sinorkirî ya belavbûna zeviyên '''E''' û '''B''', pêdivî bi hin tevgerên taybet di zarreyên bar-hilgir de heye. Lêkolîna giştî ya li ser barên (barkirinên) di tevgerê de, dibe bingeha avakirina [[potansiyela Liénard–Wiechert]] ku ew yek gaveke ber bi teoriya relatîvîteya taybet ve ye. Veguherîna Lorentz a [[qada elektrîkê]] ya barekî tevgerbar bo çarçoveyeke referansê ya çavdêrekî ne-tevger dibe sebeba derketina holê ya termeke matematîkî ku bi gelemperî jê re [[Qada manyetîk|qada manyetîkî]] tê gotin. Berevajî vê, qada manyetîkî ya ku ji hêla barekî tevgerbar ve tê çêkirin winda dibe û di çarçoveyeke referansê ya hev-tevger de dibe qadeke bi tevahî elektrostatîk. Ji ber wê yekê [[hevkêşeyên Maxwell]] tenê lihevhatineke empîrîk in ji bo tesîrên relatîvîstîk ên taybet di modeleke klasîk a Gerdûnê de. Ji ber ku qadên elektrîkî û manyetîk girêdayî çarçoveyeke referansê ne û bi wî rengî bi hev ve girêdayî ne, însan behsa qadên elektromanyetîk dike. Relatîvîteya taybet qaîdeyên veguherînê peyda dike ji bo ka çawa qadeke elektromanyetîk di çarçoveyeke inertîyal de di çarçoveyeke din a inertîyal de xuya dike. Hevkêşeyên Maxwell yên bi şêwaza 3D jixwe bi naveroka fizîkî ya relatîvîteya taybet re li hev tên, herçend hêsantir e ku însan wan di şêwazeke bi awayekî eşkere kovaryant de, ango bi zimanê hesabê [[tensor]], bikarbîne. === Mekanîka kuantûmê === Relatîvîteya taybet dikare bi [[mekanîka kuantûmê]] re were hevgirtin da ku [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] û [[elektrodînamîka kuantûmê]] pêk bînin. Mayro çawa dikare [[relatîvîteya giştî]] û mekanîka kuantûmê bike yek, yek ji pirsgirêkên çaresernebûyî yên fizîkê ye; gravîtasyona kuantûmê û "teoriya her tiştî" ku hevgirtinekê dihewînin û divê tê de relatîvîteya giştî jî cih bigire, di warê lêkolînên teorîk de qadên çalak û berdewam in. == Binêre == * [[Relatîvîteya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] [[en:Special relativity]] cbbsd10rfyatmuhrh63fgex2zkietb9 2086917 2086916 2026-08-22T12:47:02Z Kurê Acemî 105128 /* Mekanîka kuantûmê */ 2086917 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba relatîvîteyî]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Relatîvîte teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Relatîvîte fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên relatîvîteya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingeh === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya relatîvîteya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba relatîvîteyî]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya relatîvîteya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di relatîvîteya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên relatîvîteya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir <math>c</math> [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên relatîvîteya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya relatîvîteya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba relatîvîteyî ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[relatîvîteya galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî relatîvîteya galileyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya relatîvîteya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba galileyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a relatîvîteyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku relatîvîteya galileyî wekî nêzîkatiyek relatîvîteya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a relatîvîteyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya relatîvîteya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya relatîvîtiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksîomên xwe derxistiye. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo relatîvîteya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.<ref name="Lauginie2004">{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}</ref> Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.<ref name="Stachel2005">{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&pg=PA1}}</ref> Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula relatîvîteyî ya komkirina lezan e.<ref name="Rindler1977">{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}</ref> <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.<ref name="Mould">{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&pg=PA8}}</ref> (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.<ref name="Seidelmann">{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}</ref> Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,<ref name="Ferraro">{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}</ref> [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.<ref name="Dolan">{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}</ref> Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,<ref name="Hollis">{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}</ref> lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.<ref>{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}</ref> Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya relatîvîteyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:<ref name="Rindler1977" /> <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a relatîvîteyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.<ref>{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}</ref><ref name="Gill">{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}</ref> Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza relatîvîteyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a relatîvîteyê tê bidestxistin.<ref name="Feynman1977">{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}</ref><ref name="Morin2007">{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}</ref>{{rp|540}} ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a relatîvîteyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Relatîvîteya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.<ref name="Morin2007" />{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]] Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}</ref><ref>{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}</ref> Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.<ref>{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}</ref><ref name="Boas_1961">{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}</ref> [[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]] Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.<ref name="Muller_2014">{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}</ref> Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin. Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.<ref>{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title="Superluminal" motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}</ref> Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.<ref>{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}</ref> == Têkiliya bi teoriyên din re == === Relatîvîteya giştî === Berevajî teoriya relatîvîteya taybet, di teoriya relatîvîteya giştî de şûn-wext xwar e; loma pêwîst e ew teorî bi awayekî bi temamî herêmî were formulekirin. Di encamê de, li ser mesafeyên mezin dibe ku ferqahî ji pêşbîniyên relatîvîteya taybet derkevin holê. Ji ber tevlêkirina [[Rakêş|gravîtasyonê]] bi taybetî nêzîkî girseyên mezin an jî, bi awayekî giştî, nêzîkî şûnên ku enerjiya wan pir zêde ye, relatîvîteya taybet tenê li ser mesafeyên kurt derbasdar dimîne. Ew sinorê derbasdariya relatîvîteya taybet bi rêya [[derengmayîna Shapiro]] (''Shapiro delay'') tê nîşandan. === Yekxistina elektromanyetîzmê === Lêkolîna teorîk a di warê [[elektromanyetîzma klasîk]] de bû sebeba vedîtina belavbûna pêlan. Di encama wan hevkêşeyên ku tesîrên elektromanyetîk giştî dikirin de, derket holê ku leza sinorkirî ya belavbûna zeviyên '''E''' û '''B''', pêdivî bi hin tevgerên taybet di zarreyên bar-hilgir de heye. Lêkolîna giştî ya li ser barên (barkirinên) di tevgerê de, dibe bingeha avakirina [[potansiyela Liénard–Wiechert]] ku ew yek gaveke ber bi teoriya relatîvîteya taybet ve ye. Veguherîna Lorentz a [[qada elektrîkê]] ya barekî tevgerbar bo çarçoveyeke referansê ya çavdêrekî ne-tevger dibe sebeba derketina holê ya termeke matematîkî ku bi gelemperî jê re [[Qada manyetîk|qada manyetîkî]] tê gotin. Berevajî vê, qada manyetîkî ya ku ji hêla barekî tevgerbar ve tê çêkirin winda dibe û di çarçoveyeke referansê ya hev-tevger de dibe qadeke bi tevahî elektrostatîk. Ji ber wê yekê [[hevkêşeyên Maxwell]] tenê lihevhatineke empîrîk in ji bo tesîrên relatîvîstîk ên taybet di modeleke klasîk a Gerdûnê de. Ji ber ku qadên elektrîkî û manyetîk girêdayî çarçoveyeke referansê ne û bi wî rengî bi hev ve girêdayî ne, însan behsa qadên elektromanyetîk dike. Relatîvîteya taybet qaîdeyên veguherînê peyda dike ji bo ka çawa qadeke elektromanyetîk di çarçoveyeke inertîyal de di çarçoveyeke din a inertîyal de xuya dike. Hevkêşeyên Maxwell yên bi şêwaza 3D jixwe bi naveroka fizîkî ya relatîvîteya taybet re li hev tên, herçend hêsantir e ku însan wan di şêwazeke bi awayekî eşkere kovaryant de, ango bi zimanê hesabê [[tensor]], bikarbîne. === Mekanîka kuantûmê === Relatîvîteya taybet dikare bi [[mekanîka kuantûmê]] re were hevgirtin da ku [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] û [[elektrodînamîka kuantûmê]] pêk bînin. Mayro çawa dikare [[relatîvîteya giştî]] û mekanîka kuantûmê bike yek, yek ji pirsgirêkên çaresernebûyî yên fizîkê ye; gravîtasyona kuantûmê û "teoriya her tiştî" ku hevgirtinekê dihewînin û divê tê de relatîvîteya giştî jî cih bigire, di warê lêkolînên teorîk de qadên çalak û berdewam in. Modela atomî a destpêkê ya [[Modela Bohr|Bohr-Sommerfeld]], bi bikaranîna hem relatîvîteya taybet û hem jî zanina destpêkê ya wê wextê di derbarê mekanîka kuantûmê de, pêkhateya hûr a atomên [[Metala alkalî|metalên alkalî]] rave dikir. == Binêre == * [[Relatîvîteya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] [[en:Special relativity]] j8h4yql4bjzfsa61tl8kndig3us0c6h 2086918 2086917 2026-08-22T12:51:42Z Kurê Acemî 105128 /* Mekanîka kuantûmê */ 2086918 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba relatîvîteyî]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Relatîvîte teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Relatîvîte fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên relatîvîteya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingeh === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya relatîvîteya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba relatîvîteyî]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya relatîvîteya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di relatîvîteya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên relatîvîteya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir <math>c</math> [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên relatîvîteya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya relatîvîteya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba relatîvîteyî ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[relatîvîteya galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî relatîvîteya galileyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya relatîvîteya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba galileyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a relatîvîteyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku relatîvîteya galileyî wekî nêzîkatiyek relatîvîteya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a relatîvîteyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya relatîvîteya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya relatîvîtiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksîomên xwe derxistiye. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo relatîvîteya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.<ref name="Lauginie2004">{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}</ref> Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.<ref name="Stachel2005">{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&pg=PA1}}</ref> Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula relatîvîteyî ya komkirina lezan e.<ref name="Rindler1977">{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}</ref> <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.<ref name="Mould">{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&pg=PA8}}</ref> (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.<ref name="Seidelmann">{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}</ref> Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,<ref name="Ferraro">{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}</ref> [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.<ref name="Dolan">{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}</ref> Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,<ref name="Hollis">{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}</ref> lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.<ref>{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}</ref> Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya relatîvîteyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:<ref name="Rindler1977" /> <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a relatîvîteyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.<ref>{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}</ref><ref name="Gill">{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}</ref> Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza relatîvîteyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a relatîvîteyê tê bidestxistin.<ref name="Feynman1977">{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}</ref><ref name="Morin2007">{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}</ref>{{rp|540}} ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a relatîvîteyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Relatîvîteya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.<ref name="Morin2007" />{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]] Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}</ref><ref>{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}</ref> Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.<ref>{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}</ref><ref name="Boas_1961">{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}</ref> [[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]] Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.<ref name="Muller_2014">{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}</ref> Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin. Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.<ref>{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title="Superluminal" motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}</ref> Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.<ref>{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}</ref> == Têkiliya bi teoriyên din re == === Relatîvîteya giştî === Berevajî teoriya relatîvîteya taybet, di teoriya relatîvîteya giştî de şûn-wext xwar e; loma pêwîst e ew teorî bi awayekî bi temamî herêmî were formulekirin. Di encamê de, li ser mesafeyên mezin dibe ku ferqahî ji pêşbîniyên relatîvîteya taybet derkevin holê. Ji ber tevlêkirina [[Rakêş|gravîtasyonê]] bi taybetî nêzîkî girseyên mezin an jî, bi awayekî giştî, nêzîkî şûnên ku enerjiya wan pir zêde ye, relatîvîteya taybet tenê li ser mesafeyên kurt derbasdar dimîne. Ew sinorê derbasdariya relatîvîteya taybet bi rêya [[derengmayîna Shapiro]] (''Shapiro delay'') tê nîşandan. === Yekxistina elektromanyetîzmê === Lêkolîna teorîk a di warê [[elektromanyetîzma klasîk]] de bû sebeba vedîtina belavbûna pêlan. Di encama wan hevkêşeyên ku tesîrên elektromanyetîk giştî dikirin de, derket holê ku leza sinorkirî ya belavbûna zeviyên '''E''' û '''B''', pêdivî bi hin tevgerên taybet di zarreyên bar-hilgir de heye. Lêkolîna giştî ya li ser barên (barkirinên) di tevgerê de, dibe bingeha avakirina [[potansiyela Liénard–Wiechert]] ku ew yek gaveke ber bi teoriya relatîvîteya taybet ve ye. Veguherîna Lorentz a [[qada elektrîkê]] ya barekî tevgerbar bo çarçoveyeke referansê ya çavdêrekî ne-tevger dibe sebeba derketina holê ya termeke matematîkî ku bi gelemperî jê re [[Qada manyetîk|qada manyetîkî]] tê gotin. Berevajî vê, qada manyetîkî ya ku ji hêla barekî tevgerbar ve tê çêkirin winda dibe û di çarçoveyeke referansê ya hev-tevger de dibe qadeke bi tevahî elektrostatîk. Ji ber wê yekê [[hevkêşeyên Maxwell]] tenê lihevhatineke empîrîk in ji bo tesîrên relatîvîstîk ên taybet di modeleke klasîk a Gerdûnê de. Ji ber ku qadên elektrîkî û manyetîk girêdayî çarçoveyeke referansê ne û bi wî rengî bi hev ve girêdayî ne, însan behsa qadên elektromanyetîk dike. Relatîvîteya taybet qaîdeyên veguherînê peyda dike ji bo ka çawa qadeke elektromanyetîk di çarçoveyeke inertîyal de di çarçoveyeke din a inertîyal de xuya dike. Hevkêşeyên Maxwell yên bi şêwaza 3D jixwe bi naveroka fizîkî ya relatîvîteya taybet re li hev tên, herçend hêsantir e ku însan wan di şêwazeke bi awayekî eşkere kovaryant de, ango bi zimanê hesabê [[tensor]], bikarbîne. === Mekanîka kuantûmê === Relatîvîteya taybet dikare bi [[mekanîka kuantûmê]] re were hevgirtin da ku [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] û [[elektrodînamîka kuantûmê]] pêk bînin. Mayro çawa dikare [[relatîvîteya giştî]] û mekanîka kuantûmê bike yek, yek ji pirsgirêkên çaresernebûyî yên fizîkê ye; gravîtasyona kuantûmê û "teoriya her tiştî" ku hevgirtinekê dihewînin û divê tê de relatîvîteya giştî jî cih bigire, di warê lêkolînên teorîk de qadên çalak û berdewam in. Modela atomî a destpêkê ya [[Modela Bohr|Bohr-Sommerfeld]], bi bikaranîna hem relatîvîteya taybet û hem jî zanina destpêkê ya wê wextê di derbarê mekanîka kuantûmê de, pêkhateya hûr a atomên [[Metala alkalî|metalên alkalî]] rave dikir. Di sala 1928an de, [[Paul Dirac]] hevkêşeyeke pêlê ya bitesîr û têkildarî teoriya relatîvîteyê hazir kir ku îro bi navê "[[hevkêşeya Dirac]]" tê zanin û ev hevkêşe hem bi relatîvîteya taybet û hem jî bi guhertoya dawî ya teoriya kuantûmê a piştî sala 1926an re bi temamî li hev dihat. Ew hevkêşe ne tenê behsa hêza zivirînê ya hundirîn a [[Elektron|elektronan]] (ku wekî [[Spîn (fizîk)|''spîn'']] tê zanin) dikir, lê di eynî çaxê de rê li ber pêşbînîkirina [[Dijparçik|dijparçikê]] elektronê ([[pozîtron]]) jî avakir; herwiha, [[pêkhateya hûrgilî]] tenê bi rêya relatîvîteya taybet dikaribû bi temamî were ravekirin. Ew yek bingeha ewil a [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] bû. == Binêre == * [[Relatîvîteya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] [[en:Special relativity]] hxjughauofwso8z040ld1dchegplif3 2086919 2086918 2026-08-22T12:55:01Z Kurê Acemî 105128 /* Mekanîka kuantûmê */ 2086919 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba relatîvîteyî]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Relatîvîte teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Relatîvîte fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên relatîvîteya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingeh === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya relatîvîteya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba relatîvîteyî]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya relatîvîteya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di relatîvîteya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên relatîvîteya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir <math>c</math> [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên relatîvîteya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya relatîvîteya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba relatîvîteyî ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[relatîvîteya galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî relatîvîteya galileyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya relatîvîteya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba galileyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a relatîvîteyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku relatîvîteya galileyî wekî nêzîkatiyek relatîvîteya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a relatîvîteyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya relatîvîteya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya relatîvîtiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksîomên xwe derxistiye. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo relatîvîteya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.<ref name="Lauginie2004">{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}</ref> Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.<ref name="Stachel2005">{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&pg=PA1}}</ref> Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula relatîvîteyî ya komkirina lezan e.<ref name="Rindler1977">{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}</ref> <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.<ref name="Mould">{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&pg=PA8}}</ref> (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.<ref name="Seidelmann">{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}</ref> Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,<ref name="Ferraro">{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}</ref> [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.<ref name="Dolan">{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}</ref> Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,<ref name="Hollis">{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}</ref> lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.<ref>{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}</ref> Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya relatîvîteyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:<ref name="Rindler1977" /> <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a relatîvîteyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.<ref>{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}</ref><ref name="Gill">{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}</ref> Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza relatîvîteyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a relatîvîteyê tê bidestxistin.<ref name="Feynman1977">{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}</ref><ref name="Morin2007">{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}</ref>{{rp|540}} ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a relatîvîteyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Relatîvîteya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.<ref name="Morin2007" />{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]] Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}</ref><ref>{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}</ref> Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.<ref>{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}</ref><ref name="Boas_1961">{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}</ref> [[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]] Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.<ref name="Muller_2014">{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}</ref> Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin. Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.<ref>{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title="Superluminal" motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}</ref> Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.<ref>{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}</ref> == Têkiliya bi teoriyên din re == === Relatîvîteya giştî === Berevajî teoriya relatîvîteya taybet, di teoriya relatîvîteya giştî de şûn-wext xwar e; loma pêwîst e ew teorî bi awayekî bi temamî herêmî were formulekirin. Di encamê de, li ser mesafeyên mezin dibe ku ferqahî ji pêşbîniyên relatîvîteya taybet derkevin holê. Ji ber tevlêkirina [[Rakêş|gravîtasyonê]] bi taybetî nêzîkî girseyên mezin an jî, bi awayekî giştî, nêzîkî şûnên ku enerjiya wan pir zêde ye, relatîvîteya taybet tenê li ser mesafeyên kurt derbasdar dimîne. Ew sinorê derbasdariya relatîvîteya taybet bi rêya [[derengmayîna Shapiro]] (''Shapiro delay'') tê nîşandan. === Yekxistina elektromanyetîzmê === Lêkolîna teorîk a di warê [[elektromanyetîzma klasîk]] de bû sebeba vedîtina belavbûna pêlan. Di encama wan hevkêşeyên ku tesîrên elektromanyetîk giştî dikirin de, derket holê ku leza sinorkirî ya belavbûna zeviyên '''E''' û '''B''', pêdivî bi hin tevgerên taybet di zarreyên bar-hilgir de heye. Lêkolîna giştî ya li ser barên (barkirinên) di tevgerê de, dibe bingeha avakirina [[potansiyela Liénard–Wiechert]] ku ew yek gaveke ber bi teoriya relatîvîteya taybet ve ye. Veguherîna Lorentz a [[qada elektrîkê]] ya barekî tevgerbar bo çarçoveyeke referansê ya çavdêrekî ne-tevger dibe sebeba derketina holê ya termeke matematîkî ku bi gelemperî jê re [[Qada manyetîk|qada manyetîkî]] tê gotin. Berevajî vê, qada manyetîkî ya ku ji hêla barekî tevgerbar ve tê çêkirin winda dibe û di çarçoveyeke referansê ya hev-tevger de dibe qadeke bi tevahî elektrostatîk. Ji ber wê yekê [[hevkêşeyên Maxwell]] tenê lihevhatineke empîrîk in ji bo tesîrên relatîvîstîk ên taybet di modeleke klasîk a Gerdûnê de. Ji ber ku qadên elektrîkî û manyetîk girêdayî çarçoveyeke referansê ne û bi wî rengî bi hev ve girêdayî ne, însan behsa qadên elektromanyetîk dike. Relatîvîteya taybet qaîdeyên veguherînê peyda dike ji bo ka çawa qadeke elektromanyetîk di çarçoveyeke inertîyal de di çarçoveyeke din a inertîyal de xuya dike. Hevkêşeyên Maxwell yên bi şêwaza 3D jixwe bi naveroka fizîkî ya relatîvîteya taybet re li hev tên, herçend hêsantir e ku însan wan di şêwazeke bi awayekî eşkere kovaryant de, ango bi zimanê hesabê [[tensor]], bikarbîne. === Mekanîka kuantûmê === Relatîvîteya taybet dikare bi [[mekanîka kuantûmê]] re were hevgirtin da ku [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] û [[elektrodînamîka kuantûmê]] pêk bînin. Mayro çawa dikare [[relatîvîteya giştî]] û mekanîka kuantûmê bike yek, yek ji pirsgirêkên çaresernebûyî yên fizîkê ye; gravîtasyona kuantûmê û "teoriya her tiştî" ku hevgirtinekê dihewînin û divê tê de relatîvîteya giştî jî cih bigire, di warê lêkolînên teorîk de qadên çalak û berdewam in. Modela atomî a destpêkê ya [[Modela Bohr|Bohr-Sommerfeld]], bi bikaranîna hem relatîvîteya taybet û hem jî zanina destpêkê ya wê wextê di derbarê mekanîka kuantûmê de, pêkhateya hûr a atomên [[Metala alkalî|metalên alkalî]] rave dikir. Di sala 1928an de, [[Paul Dirac]] hevkêşeyeke pêlê ya bitesîr û têkildarî teoriya relatîvîteyê hazir kir ku îro bi navê "[[hevkêşeya Dirac]]" tê zanin û ev hevkêşe hem bi relatîvîteya taybet û hem jî bi guhertoya dawî ya teoriya kuantûmê a piştî sala 1926an re bi temamî li hev dihat. Ew hevkêşe ne tenê behsa hêza zivirînê ya hundirîn a [[Elektron|elektronan]] (ku wekî [[Spîn (fizîk)|''spîn'']] tê zanin) dikir, lê di eynî çaxê de rê li ber pêşbînîkirina [[Dijparçik|dijparçikê]] elektronê ([[pozîtron]]) jî avakir; herwiha, [[pêkhateya hûrgilî]] tenê bi rêya relatîvîteya taybet dikaribû bi temamî were ravekirin. Ew yek bingeha ewil a [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] bû. Ji aliyekî din ve, hebûna dijparçikan dibe sebeba wê encamê ku mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk ji bo teoriyeke rastir û temam a têkiliyên parçikan têrê nake. Li şûna wê, pêdivî bi teoriyeke parçikan çêdibe ku wekî zeviyên kuantîzekirî (''quantized fields'') tên şirovekirin, yanî [[teoriya qada kuantûmê]] ku tê de parçik dikarin li seranserê mekan û wextê bên [[Annîhîlasyon|afirandin û jinavbirin]]. == Binêre == * [[Relatîvîteya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] [[en:Special relativity]] b35nzwv4k3bpf99zkf2i78f6n0hkw56 2086920 2086919 2026-08-22T12:56:35Z Kurê Acemî 105128 /* Mekanîka kuantûmê */ 2086920 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba relatîvîteyî]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Relatîvîte teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Relatîvîte fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên relatîvîteya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingeh === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya relatîvîteya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba relatîvîteyî]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya relatîvîteya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di relatîvîteya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên relatîvîteya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir <math>c</math> [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên relatîvîteya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya relatîvîteya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba relatîvîteyî ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[relatîvîteya galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî relatîvîteya galileyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya relatîvîteya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba galileyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a relatîvîteyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku relatîvîteya galileyî wekî nêzîkatiyek relatîvîteya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a relatîvîteyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya relatîvîteya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya relatîvîtiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksîomên xwe derxistiye. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo relatîvîteya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.<ref name="Lauginie2004">{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}</ref> Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.<ref name="Stachel2005">{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&pg=PA1}}</ref> Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula relatîvîteyî ya komkirina lezan e.<ref name="Rindler1977">{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}</ref> <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.<ref name="Mould">{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&pg=PA8}}</ref> (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.<ref name="Seidelmann">{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}</ref> Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,<ref name="Ferraro">{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}</ref> [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.<ref name="Dolan">{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}</ref> Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,<ref name="Hollis">{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}</ref> lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.<ref>{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}</ref> Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya relatîvîteyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:<ref name="Rindler1977" /> <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a relatîvîteyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.<ref>{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}</ref><ref name="Gill">{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}</ref> Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza relatîvîteyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a relatîvîteyê tê bidestxistin.<ref name="Feynman1977">{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}</ref><ref name="Morin2007">{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}</ref>{{rp|540}} ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a relatîvîteyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Relatîvîteya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.<ref name="Morin2007" />{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]] Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}</ref><ref>{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}</ref> Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.<ref>{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}</ref><ref name="Boas_1961">{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}</ref> [[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]] Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.<ref name="Muller_2014">{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}</ref> Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin. Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.<ref>{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title="Superluminal" motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}</ref> Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.<ref>{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}</ref> == Têkiliya bi teoriyên din re == === Relatîvîteya giştî === Berevajî teoriya relatîvîteya taybet, di teoriya relatîvîteya giştî de şûn-wext xwar e; loma pêwîst e ew teorî bi awayekî bi temamî herêmî were formulekirin. Di encamê de, li ser mesafeyên mezin dibe ku ferqahî ji pêşbîniyên relatîvîteya taybet derkevin holê. Ji ber tevlêkirina [[Rakêş|gravîtasyonê]] bi taybetî nêzîkî girseyên mezin an jî, bi awayekî giştî, nêzîkî şûnên ku enerjiya wan pir zêde ye, relatîvîteya taybet tenê li ser mesafeyên kurt derbasdar dimîne. Ew sinorê derbasdariya relatîvîteya taybet bi rêya [[derengmayîna Shapiro]] (''Shapiro delay'') tê nîşandan. === Yekxistina elektromanyetîzmê === Lêkolîna teorîk a di warê [[elektromanyetîzma klasîk]] de bû sebeba vedîtina belavbûna pêlan. Di encama wan hevkêşeyên ku tesîrên elektromanyetîk giştî dikirin de, derket holê ku leza sinorkirî ya belavbûna zeviyên '''E''' û '''B''', pêdivî bi hin tevgerên taybet di zarreyên bar-hilgir de heye. Lêkolîna giştî ya li ser barên (barkirinên) di tevgerê de, dibe bingeha avakirina [[potansiyela Liénard–Wiechert]] ku ew yek gaveke ber bi teoriya relatîvîteya taybet ve ye. Veguherîna Lorentz a [[qada elektrîkê]] ya barekî tevgerbar bo çarçoveyeke referansê ya çavdêrekî ne-tevger dibe sebeba derketina holê ya termeke matematîkî ku bi gelemperî jê re [[Qada manyetîk|qada manyetîkî]] tê gotin. Berevajî vê, qada manyetîkî ya ku ji hêla barekî tevgerbar ve tê çêkirin winda dibe û di çarçoveyeke referansê ya hev-tevger de dibe qadeke bi tevahî elektrostatîk. Ji ber wê yekê [[hevkêşeyên Maxwell]] tenê lihevhatineke empîrîk in ji bo tesîrên relatîvîstîk ên taybet di modeleke klasîk a Gerdûnê de. Ji ber ku qadên elektrîkî û manyetîk girêdayî çarçoveyeke referansê ne û bi wî rengî bi hev ve girêdayî ne, însan behsa qadên elektromanyetîk dike. Relatîvîteya taybet qaîdeyên veguherînê peyda dike ji bo ka çawa qadeke elektromanyetîk di çarçoveyeke inertîyal de di çarçoveyeke din a inertîyal de xuya dike. Hevkêşeyên Maxwell yên bi şêwaza 3D jixwe bi naveroka fizîkî ya relatîvîteya taybet re li hev tên, herçend hêsantir e ku însan wan di şêwazeke bi awayekî eşkere kovaryant de, ango bi zimanê hesabê [[tensor]], bikarbîne. === Mekanîka kuantûmê === Relatîvîteya taybet dikare bi [[mekanîka kuantûmê]] re were hevgirtin da ku [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] û [[elektrodînamîka kuantûmê]] pêk bînin. Mayro çawa dikare [[relatîvîteya giştî]] û mekanîka kuantûmê bike yek, yek ji pirsgirêkên çaresernebûyî yên fizîkê ye; gravîtasyona kuantûmê û "teoriya her tiştî" ku hevgirtinekê dihewînin û divê tê de relatîvîteya giştî jî cih bigire, di warê lêkolînên teorîk de qadên çalak û berdewam in. Modela atomî a destpêkê ya [[Modela Bohr|Bohr-Sommerfeld]], bi bikaranîna hem relatîvîteya taybet û hem jî zanina destpêkê ya wê wextê di derbarê mekanîka kuantûmê de, pêkhateya hûr a atomên [[Metala alkalî|metalên alkalî]] rave dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Quantum physics of atoms, molecules, solids, nuclei, and particles |paşnav=Eisberg |pêşnav=Robert Martin |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1985 |rr=114-116 |isbn=978-0-471-87373-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/quantumphysicsof00eisb |paşnav2=Resnick |pêşnav2=Robert}}</ref> Di sala 1928an de, [[Paul Dirac]] hevkêşeyeke pêlê ya bitesîr û têkildarî teoriya relatîvîteyê hazir kir ku îro bi navê "[[hevkêşeya Dirac]]" tê zanin û ev hevkêşe hem bi relatîvîteya taybet û hem jî bi guhertoya dawî ya teoriya kuantûmê a piştî sala 1926an re bi temamî li hev dihat. Ew hevkêşe ne tenê behsa hêza zivirînê ya hundirîn a [[Elektron|elektronan]] (ku wekî [[Spîn (fizîk)|''spîn'']] tê zanin) dikir, lê di eynî çaxê de rê li ber pêşbînîkirina [[Dijparçik|dijparçikê]] elektronê ([[pozîtron]]) jî avakir; herwiha, [[pêkhateya hûrgilî]] tenê bi rêya relatîvîteya taybet dikaribû bi temamî were ravekirin. Ew yek bingeha ewil a [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] bû. Ji aliyekî din ve, hebûna dijparçikan dibe sebeba wê encamê ku mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk ji bo teoriyeke rastir û temam a têkiliyên parçikan têrê nake. Li şûna wê, pêdivî bi teoriyeke parçikan çêdibe ku wekî zeviyên kuantîzekirî (''quantized fields'') tên şirovekirin, yanî [[teoriya qada kuantûmê]] ku tê de parçik dikarin li seranserê mekan û wextê bên [[Annîhîlasyon|afirandin û jinavbirin]]. == Binêre == * [[Relatîvîteya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] [[en:Special relativity]] pvjs5r9wdkhbkeifnldomknj1kpd4a0 2086921 2086920 2026-08-22T12:57:10Z Kurê Acemî 105128 /* Yekxistina elektromanyetîzmê */ 2086921 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba relatîvîteyî]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Relatîvîte teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Relatîvîte fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên relatîvîteya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingeh === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya relatîvîteya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba relatîvîteyî]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya relatîvîteya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di relatîvîteya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên relatîvîteya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir <math>c</math> [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên relatîvîteya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya relatîvîteya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba relatîvîteyî ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[relatîvîteya galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî relatîvîteya galileyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya relatîvîteya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba galileyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a relatîvîteyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku relatîvîteya galileyî wekî nêzîkatiyek relatîvîteya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a relatîvîteyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya relatîvîteya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya relatîvîtiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksîomên xwe derxistiye. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo relatîvîteya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.<ref name="Lauginie2004">{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}</ref> Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.<ref name="Stachel2005">{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&pg=PA1}}</ref> Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula relatîvîteyî ya komkirina lezan e.<ref name="Rindler1977">{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}</ref> <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.<ref name="Mould">{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&pg=PA8}}</ref> (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.<ref name="Seidelmann">{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}</ref> Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,<ref name="Ferraro">{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}</ref> [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.<ref name="Dolan">{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}</ref> Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,<ref name="Hollis">{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}</ref> lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.<ref>{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}</ref> Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya relatîvîteyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:<ref name="Rindler1977" /> <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a relatîvîteyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.<ref>{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}</ref><ref name="Gill">{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}</ref> Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza relatîvîteyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a relatîvîteyê tê bidestxistin.<ref name="Feynman1977">{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}</ref><ref name="Morin2007">{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}</ref>{{rp|540}} ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a relatîvîteyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Relatîvîteya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.<ref name="Morin2007" />{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]] Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}</ref><ref>{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}</ref> Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.<ref>{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}</ref><ref name="Boas_1961">{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}</ref> [[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]] Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.<ref name="Muller_2014">{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}</ref> Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin. Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.<ref>{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title="Superluminal" motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}</ref> Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.<ref>{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}</ref> == Têkiliya bi teoriyên din re == === Relatîvîteya giştî === Berevajî teoriya relatîvîteya taybet, di teoriya relatîvîteya giştî de şûn-wext xwar e; loma pêwîst e ew teorî bi awayekî bi temamî herêmî were formulekirin. Di encamê de, li ser mesafeyên mezin dibe ku ferqahî ji pêşbîniyên relatîvîteya taybet derkevin holê. Ji ber tevlêkirina [[Rakêş|gravîtasyonê]] bi taybetî nêzîkî girseyên mezin an jî, bi awayekî giştî, nêzîkî şûnên ku enerjiya wan pir zêde ye, relatîvîteya taybet tenê li ser mesafeyên kurt derbasdar dimîne. Ew sinorê derbasdariya relatîvîteya taybet bi rêya [[derengmayîna Shapiro]] (''Shapiro delay'') tê nîşandan. === Yekxistina elektromanyetîzmê === Lêkolîna teorîk a di warê [[elektromanyetîzma klasîk]] de bû sebeba vedîtina belavbûna pêlan. Di encama wan hevkêşeyên ku tesîrên elektromanyetîk giştî dikirin de, derket holê ku leza sinorkirî ya belavbûna zeviyên '''E''' û '''B''', pêdivî bi hin tevgerên taybet di zarreyên bar-hilgir de heye. Lêkolîna giştî ya li ser barên (barkirinên) di tevgerê de, dibe bingeha avakirina [[potansiyela Liénard–Wiechert]] ku ew yek gaveke ber bi teoriya relatîvîteya taybet ve ye. Veguherîna Lorentz a [[qada elektrîkê]] ya barekî tevgerbar bo çarçoveyeke referansê ya çavdêrekî ne-tevger dibe sebeba derketina holê ya termeke matematîkî ku bi gelemperî jê re [[Qada manyetîk|qada manyetîkî]] tê gotin. Berevajî vê, qada manyetîkî ya ku ji hêla barekî tevgerbar ve tê çêkirin winda dibe û di çarçoveyeke referansê ya hev-tevger de dibe qadeke bi tevahî elektrostatîk. Ji ber wê yekê [[hevkêşeyên Maxwell]] tenê lihevhatineke empîrîk in ji bo tesîrên relatîvîstîk ên taybet di modeleke klasîk a Gerdûnê de. Ji ber ku qadên elektrîkî û manyetîk girêdayî çarçoveyeke referansê ne û bi wî rengî bi hev ve girêdayî ne, însan behsa qadên elektromanyetîk dike. Relatîvîteya taybet qaîdeyên veguherînê peyda dike ji bo ka çawa qadeke elektromanyetîk di çarçoveyeke inertîyal de di çarçoveyeke din a inertîyal de xuya dike. Hevkêşeyên Maxwell yên bi şêwaza 3D jixwe bi naveroka fizîkî ya relatîvîteya taybet re li hev tên, herçend hêsantir e ku însan wan di şêwazeke bi awayekî eşkere kovaryant de, ango bi zimanê hesabê [[tensor]], bikarbîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Formal Structure of Electromagnetics: General Covariance and Electromagnetics |paşnav=Post |pêşnav=E. J. |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-486-65427-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486654270&redir_esc=y}}</ref> === Mekanîka kuantûmê === Relatîvîteya taybet dikare bi [[mekanîka kuantûmê]] re were hevgirtin da ku [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] û [[elektrodînamîka kuantûmê]] pêk bînin. Mayro çawa dikare [[relatîvîteya giştî]] û mekanîka kuantûmê bike yek, yek ji pirsgirêkên çaresernebûyî yên fizîkê ye; gravîtasyona kuantûmê û "teoriya her tiştî" ku hevgirtinekê dihewînin û divê tê de relatîvîteya giştî jî cih bigire, di warê lêkolînên teorîk de qadên çalak û berdewam in. Modela atomî a destpêkê ya [[Modela Bohr|Bohr-Sommerfeld]], bi bikaranîna hem relatîvîteya taybet û hem jî zanina destpêkê ya wê wextê di derbarê mekanîka kuantûmê de, pêkhateya hûr a atomên [[Metala alkalî|metalên alkalî]] rave dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Quantum physics of atoms, molecules, solids, nuclei, and particles |paşnav=Eisberg |pêşnav=Robert Martin |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1985 |rr=114-116 |isbn=978-0-471-87373-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/quantumphysicsof00eisb |paşnav2=Resnick |pêşnav2=Robert}}</ref> Di sala 1928an de, [[Paul Dirac]] hevkêşeyeke pêlê ya bitesîr û têkildarî teoriya relatîvîteyê hazir kir ku îro bi navê "[[hevkêşeya Dirac]]" tê zanin û ev hevkêşe hem bi relatîvîteya taybet û hem jî bi guhertoya dawî ya teoriya kuantûmê a piştî sala 1926an re bi temamî li hev dihat. Ew hevkêşe ne tenê behsa hêza zivirînê ya hundirîn a [[Elektron|elektronan]] (ku wekî [[Spîn (fizîk)|''spîn'']] tê zanin) dikir, lê di eynî çaxê de rê li ber pêşbînîkirina [[Dijparçik|dijparçikê]] elektronê ([[pozîtron]]) jî avakir; herwiha, [[pêkhateya hûrgilî]] tenê bi rêya relatîvîteya taybet dikaribû bi temamî were ravekirin. Ew yek bingeha ewil a [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] bû. Ji aliyekî din ve, hebûna dijparçikan dibe sebeba wê encamê ku mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk ji bo teoriyeke rastir û temam a têkiliyên parçikan têrê nake. Li şûna wê, pêdivî bi teoriyeke parçikan çêdibe ku wekî zeviyên kuantîzekirî (''quantized fields'') tên şirovekirin, yanî [[teoriya qada kuantûmê]] ku tê de parçik dikarin li seranserê mekan û wextê bên [[Annîhîlasyon|afirandin û jinavbirin]]. == Binêre == * [[Relatîvîteya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] [[en:Special relativity]] k8sk18j8r32xd0v6tjbzehgxn4c80xi 2086922 2086921 2026-08-22T12:58:29Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2086922 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba relatîvîteyî]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Relatîvîte teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Relatîvîte fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên relatîvîteya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingeh === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya relatîvîteya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba relatîvîteyî]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya relatîvîteya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di relatîvîteya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên relatîvîteya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir <math>c</math> [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên relatîvîteya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya relatîvîteya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba relatîvîteyî ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[relatîvîteya galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî relatîvîteya galileyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya relatîvîteya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba galileyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a relatîvîteyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku relatîvîteya galileyî wekî nêzîkatiyek relatîvîteya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. Nêzîkiya kevneşopî ya "du postûlayan" a ji bo relatîvîtiya taybet == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a relatîvîteyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya relatîvîteya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya relatîvîtiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksîomên xwe derxistiye. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo relatîvîteya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.<ref name="Lauginie2004">{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}</ref> Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.<ref name="Stachel2005">{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&pg=PA1}}</ref> Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula relatîvîteyî ya komkirina lezan e.<ref name="Rindler1977">{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}</ref> <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.<ref name="Mould">{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&pg=PA8}}</ref> (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.<ref name="Seidelmann">{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}</ref> Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,<ref name="Ferraro">{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}</ref> [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.<ref name="Dolan">{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}</ref> Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,<ref name="Hollis">{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}</ref> lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.<ref>{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}</ref> Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya relatîvîteyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:<ref name="Rindler1977" /> <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a relatîvîteyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.<ref>{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}</ref><ref name="Gill">{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}</ref> Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza relatîvîteyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a relatîvîteyê tê bidestxistin.<ref name="Feynman1977">{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}</ref><ref name="Morin2007">{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}</ref>{{rp|540}} ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a relatîvîteyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Relatîvîteya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.<ref name="Morin2007" />{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]] Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}</ref><ref>{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}</ref> Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.<ref>{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}</ref><ref name="Boas_1961">{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}</ref> [[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]] Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.<ref name="Muller_2014">{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}</ref> Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin. Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.<ref>{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title="Superluminal" motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}</ref> Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.<ref>{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}</ref> == Têkiliya bi teoriyên din re == === Relatîvîteya giştî === Berevajî teoriya relatîvîteya taybet, di teoriya relatîvîteya giştî de şûn-wext xwar e; loma pêwîst e ew teorî bi awayekî bi temamî herêmî were formulekirin. Di encamê de, li ser mesafeyên mezin dibe ku ferqahî ji pêşbîniyên relatîvîteya taybet derkevin holê. Ji ber tevlêkirina [[Rakêş|gravîtasyonê]] bi taybetî nêzîkî girseyên mezin an jî, bi awayekî giştî, nêzîkî şûnên ku enerjiya wan pir zêde ye, relatîvîteya taybet tenê li ser mesafeyên kurt derbasdar dimîne. Ew sinorê derbasdariya relatîvîteya taybet bi rêya [[derengmayîna Shapiro]] (''Shapiro delay'') tê nîşandan. === Yekxistina elektromanyetîzmê === Lêkolîna teorîk a di warê [[elektromanyetîzma klasîk]] de bû sebeba vedîtina belavbûna pêlan. Di encama wan hevkêşeyên ku tesîrên elektromanyetîk giştî dikirin de, derket holê ku leza sinorkirî ya belavbûna zeviyên '''E''' û '''B''', pêdivî bi hin tevgerên taybet di zarreyên bar-hilgir de heye. Lêkolîna giştî ya li ser barên (barkirinên) di tevgerê de, dibe bingeha avakirina [[potansiyela Liénard–Wiechert]] ku ew yek gaveke ber bi teoriya relatîvîteya taybet ve ye. Veguherîna Lorentz a [[qada elektrîkê]] ya barekî tevgerbar bo çarçoveyeke referansê ya çavdêrekî ne-tevger dibe sebeba derketina holê ya termeke matematîkî ku bi gelemperî jê re [[Qada manyetîk|qada manyetîkî]] tê gotin. Berevajî vê, qada manyetîkî ya ku ji hêla barekî tevgerbar ve tê çêkirin winda dibe û di çarçoveyeke referansê ya hev-tevger de dibe qadeke bi tevahî elektrostatîk. Ji ber wê yekê [[hevkêşeyên Maxwell]] tenê lihevhatineke empîrîk in ji bo tesîrên relatîvîstîk ên taybet di modeleke klasîk a Gerdûnê de. Ji ber ku qadên elektrîkî û manyetîk girêdayî çarçoveyeke referansê ne û bi wî rengî bi hev ve girêdayî ne, însan behsa qadên elektromanyetîk dike. Relatîvîteya taybet qaîdeyên veguherînê peyda dike ji bo ka çawa qadeke elektromanyetîk di çarçoveyeke inertîyal de di çarçoveyeke din a inertîyal de xuya dike. Hevkêşeyên Maxwell yên bi şêwaza 3D jixwe bi naveroka fizîkî ya relatîvîteya taybet re li hev tên, herçend hêsantir e ku însan wan di şêwazeke bi awayekî eşkere kovaryant de, ango bi zimanê hesabê [[tensor]], bikarbîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Formal Structure of Electromagnetics: General Covariance and Electromagnetics |paşnav=Post |pêşnav=E. J. |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-486-65427-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486654270&redir_esc=y}}</ref> === Mekanîka kuantûmê === Relatîvîteya taybet dikare bi [[mekanîka kuantûmê]] re were hevgirtin da ku [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] û [[elektrodînamîka kuantûmê]] pêk bînin. Mayro çawa dikare [[relatîvîteya giştî]] û mekanîka kuantûmê bike yek, yek ji pirsgirêkên çaresernebûyî yên fizîkê ye; gravîtasyona kuantûmê û "teoriya her tiştî" ku hevgirtinekê dihewînin û divê tê de relatîvîteya giştî jî cih bigire, di warê lêkolînên teorîk de qadên çalak û berdewam in. Modela atomî a destpêkê ya [[Modela Bohr|Bohr-Sommerfeld]], bi bikaranîna hem relatîvîteya taybet û hem jî zanina destpêkê ya wê wextê di derbarê mekanîka kuantûmê de, pêkhateya hûr a atomên [[Metala alkalî|metalên alkalî]] rave dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Quantum physics of atoms, molecules, solids, nuclei, and particles |paşnav=Eisberg |pêşnav=Robert Martin |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1985 |rr=114-116 |isbn=978-0-471-87373-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/quantumphysicsof00eisb |paşnav2=Resnick |pêşnav2=Robert}}</ref> Di sala 1928an de, [[Paul Dirac]] hevkêşeyeke pêlê ya bitesîr û têkildarî teoriya relatîvîteyê hazir kir ku îro bi navê "[[hevkêşeya Dirac]]" tê zanin û ev hevkêşe hem bi relatîvîteya taybet û hem jî bi guhertoya dawî ya teoriya kuantûmê a piştî sala 1926an re bi temamî li hev dihat. Ew hevkêşe ne tenê behsa hêza zivirînê ya hundirîn a [[Elektron|elektronan]] (ku wekî [[Spîn (fizîk)|''spîn'']] tê zanin) dikir, lê di eynî çaxê de rê li ber pêşbînîkirina [[Dijparçik|dijparçikê]] elektronê ([[pozîtron]]) jî avakir; herwiha, [[pêkhateya hûrgilî]] tenê bi rêya relatîvîteya taybet dikaribû bi temamî were ravekirin. Ew yek bingeha ewil a [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] bû. Ji aliyekî din ve, hebûna dijparçikan dibe sebeba wê encamê ku mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk ji bo teoriyeke rastir û temam a têkiliyên parçikan têrê nake. Li şûna wê, pêdivî bi teoriyeke parçikan çêdibe ku wekî zeviyên kuantîzekirî (''quantized fields'') tên şirovekirin, yanî [[teoriya qada kuantûmê]] ku tê de parçik dikarin li seranserê mekan û wextê bên [[Annîhîlasyon|afirandin û jinavbirin]]. == Binêre == * [[Relatîvîteya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] [[en:Special relativity]] 4c9box5deuylysc9gjgvyfinzgvhzk1 2086923 2086922 2026-08-22T12:58:55Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2086923 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba relatîvîteyî]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Relatîvîte teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Relatîvîte fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên relatîvîteya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingeh === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya relatîvîteya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba relatîvîteyî]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya relatîvîteya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di relatîvîteya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên relatîvîteya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir <math>c</math> [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên relatîvîteya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya relatîvîteya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba relatîvîteyî ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[relatîvîteya galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî relatîvîteya galileyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya relatîvîteya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba galileyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a relatîvîteyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku relatîvîteya galileyî wekî nêzîkatiyek relatîvîteya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Nêzîkiya kevneşopî ya "du postûlayan" a ji bo relatîvîtiya taybet == == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a relatîvîteyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya relatîvîteya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya relatîvîtiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksîomên xwe derxistiye. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo relatîvîteya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.<ref name="Lauginie2004">{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}</ref> Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.<ref name="Stachel2005">{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&pg=PA1}}</ref> Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula relatîvîteyî ya komkirina lezan e.<ref name="Rindler1977">{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}</ref> <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.<ref name="Mould">{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&pg=PA8}}</ref> (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.<ref name="Seidelmann">{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}</ref> Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,<ref name="Ferraro">{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}</ref> [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.<ref name="Dolan">{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}</ref> Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,<ref name="Hollis">{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}</ref> lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.<ref>{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}</ref> Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya relatîvîteyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:<ref name="Rindler1977" /> <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a relatîvîteyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.<ref>{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}</ref><ref name="Gill">{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}</ref> Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza relatîvîteyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a relatîvîteyê tê bidestxistin.<ref name="Feynman1977">{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}</ref><ref name="Morin2007">{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}</ref>{{rp|540}} ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a relatîvîteyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Relatîvîteya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.<ref name="Morin2007" />{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]] Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}</ref><ref>{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}</ref> Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.<ref>{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}</ref><ref name="Boas_1961">{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}</ref> [[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]] Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.<ref name="Muller_2014">{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}</ref> Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin. Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.<ref>{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title="Superluminal" motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}</ref> Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.<ref>{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}</ref> == Têkiliya bi teoriyên din re == === Relatîvîteya giştî === Berevajî teoriya relatîvîteya taybet, di teoriya relatîvîteya giştî de şûn-wext xwar e; loma pêwîst e ew teorî bi awayekî bi temamî herêmî were formulekirin. Di encamê de, li ser mesafeyên mezin dibe ku ferqahî ji pêşbîniyên relatîvîteya taybet derkevin holê. Ji ber tevlêkirina [[Rakêş|gravîtasyonê]] bi taybetî nêzîkî girseyên mezin an jî, bi awayekî giştî, nêzîkî şûnên ku enerjiya wan pir zêde ye, relatîvîteya taybet tenê li ser mesafeyên kurt derbasdar dimîne. Ew sinorê derbasdariya relatîvîteya taybet bi rêya [[derengmayîna Shapiro]] (''Shapiro delay'') tê nîşandan. === Yekxistina elektromanyetîzmê === Lêkolîna teorîk a di warê [[elektromanyetîzma klasîk]] de bû sebeba vedîtina belavbûna pêlan. Di encama wan hevkêşeyên ku tesîrên elektromanyetîk giştî dikirin de, derket holê ku leza sinorkirî ya belavbûna zeviyên '''E''' û '''B''', pêdivî bi hin tevgerên taybet di zarreyên bar-hilgir de heye. Lêkolîna giştî ya li ser barên (barkirinên) di tevgerê de, dibe bingeha avakirina [[potansiyela Liénard–Wiechert]] ku ew yek gaveke ber bi teoriya relatîvîteya taybet ve ye. Veguherîna Lorentz a [[qada elektrîkê]] ya barekî tevgerbar bo çarçoveyeke referansê ya çavdêrekî ne-tevger dibe sebeba derketina holê ya termeke matematîkî ku bi gelemperî jê re [[Qada manyetîk|qada manyetîkî]] tê gotin. Berevajî vê, qada manyetîkî ya ku ji hêla barekî tevgerbar ve tê çêkirin winda dibe û di çarçoveyeke referansê ya hev-tevger de dibe qadeke bi tevahî elektrostatîk. Ji ber wê yekê [[hevkêşeyên Maxwell]] tenê lihevhatineke empîrîk in ji bo tesîrên relatîvîstîk ên taybet di modeleke klasîk a Gerdûnê de. Ji ber ku qadên elektrîkî û manyetîk girêdayî çarçoveyeke referansê ne û bi wî rengî bi hev ve girêdayî ne, însan behsa qadên elektromanyetîk dike. Relatîvîteya taybet qaîdeyên veguherînê peyda dike ji bo ka çawa qadeke elektromanyetîk di çarçoveyeke inertîyal de di çarçoveyeke din a inertîyal de xuya dike. Hevkêşeyên Maxwell yên bi şêwaza 3D jixwe bi naveroka fizîkî ya relatîvîteya taybet re li hev tên, herçend hêsantir e ku însan wan di şêwazeke bi awayekî eşkere kovaryant de, ango bi zimanê hesabê [[tensor]], bikarbîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Formal Structure of Electromagnetics: General Covariance and Electromagnetics |paşnav=Post |pêşnav=E. J. |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-486-65427-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486654270&redir_esc=y}}</ref> === Mekanîka kuantûmê === Relatîvîteya taybet dikare bi [[mekanîka kuantûmê]] re were hevgirtin da ku [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] û [[elektrodînamîka kuantûmê]] pêk bînin. Mayro çawa dikare [[relatîvîteya giştî]] û mekanîka kuantûmê bike yek, yek ji pirsgirêkên çaresernebûyî yên fizîkê ye; gravîtasyona kuantûmê û "teoriya her tiştî" ku hevgirtinekê dihewînin û divê tê de relatîvîteya giştî jî cih bigire, di warê lêkolînên teorîk de qadên çalak û berdewam in. Modela atomî a destpêkê ya [[Modela Bohr|Bohr-Sommerfeld]], bi bikaranîna hem relatîvîteya taybet û hem jî zanina destpêkê ya wê wextê di derbarê mekanîka kuantûmê de, pêkhateya hûr a atomên [[Metala alkalî|metalên alkalî]] rave dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Quantum physics of atoms, molecules, solids, nuclei, and particles |paşnav=Eisberg |pêşnav=Robert Martin |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1985 |rr=114-116 |isbn=978-0-471-87373-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/quantumphysicsof00eisb |paşnav2=Resnick |pêşnav2=Robert}}</ref> Di sala 1928an de, [[Paul Dirac]] hevkêşeyeke pêlê ya bitesîr û têkildarî teoriya relatîvîteyê hazir kir ku îro bi navê "[[hevkêşeya Dirac]]" tê zanin û ev hevkêşe hem bi relatîvîteya taybet û hem jî bi guhertoya dawî ya teoriya kuantûmê a piştî sala 1926an re bi temamî li hev dihat. Ew hevkêşe ne tenê behsa hêza zivirînê ya hundirîn a [[Elektron|elektronan]] (ku wekî [[Spîn (fizîk)|''spîn'']] tê zanin) dikir, lê di eynî çaxê de rê li ber pêşbînîkirina [[Dijparçik|dijparçikê]] elektronê ([[pozîtron]]) jî avakir; herwiha, [[pêkhateya hûrgilî]] tenê bi rêya relatîvîteya taybet dikaribû bi temamî were ravekirin. Ew yek bingeha ewil a [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] bû. Ji aliyekî din ve, hebûna dijparçikan dibe sebeba wê encamê ku mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk ji bo teoriyeke rastir û temam a têkiliyên parçikan têrê nake. Li şûna wê, pêdivî bi teoriyeke parçikan çêdibe ku wekî zeviyên kuantîzekirî (''quantized fields'') tên şirovekirin, yanî [[teoriya qada kuantûmê]] ku tê de parçik dikarin li seranserê mekan û wextê bên [[Annîhîlasyon|afirandin û jinavbirin]]. == Binêre == * [[Relatîvîteya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] [[en:Special relativity]] 285cyrndrm08te03smibptfp5tvmysw 2086924 2086923 2026-08-22T12:59:41Z Kurê Acemî 105128 2086924 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba relatîvîteyî]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Relatîvîte teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Relatîvîte fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên relatîvîteya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingeh === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya relatîvîteya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba relatîvîteyî]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya relatîvîteya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di relatîvîteya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên relatîvîteya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir <math>c</math> [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên relatîvîteya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya relatîvîteya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba relatîvîteyî ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[relatîvîteya galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî relatîvîteya galileyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya relatîvîteya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba galileyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a relatîvîteyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku relatîvîteya galileyî wekî nêzîkatiyek relatîvîteya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a relatîvîteyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya relatîvîteya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya relatîvîtiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksîomên xwe derxistiye. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo relatîvîteya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.<ref name="Lauginie2004">{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}</ref> Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.<ref name="Stachel2005">{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&pg=PA1}}</ref> Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula relatîvîteyî ya komkirina lezan e.<ref name="Rindler1977">{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}</ref> <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.<ref name="Mould">{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&pg=PA8}}</ref> (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.<ref name="Seidelmann">{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}</ref> Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,<ref name="Ferraro">{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}</ref> [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.<ref name="Dolan">{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}</ref> Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,<ref name="Hollis">{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}</ref> lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.<ref>{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}</ref> Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya relatîvîteyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:<ref name="Rindler1977" /> <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a relatîvîteyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.<ref>{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}</ref><ref name="Gill">{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}</ref> Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza relatîvîteyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a relatîvîteyê tê bidestxistin.<ref name="Feynman1977">{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}</ref><ref name="Morin2007">{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}</ref>{{rp|540}} ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a relatîvîteyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Relatîvîteya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.<ref name="Morin2007" />{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]] Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}</ref><ref>{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}</ref> Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.<ref>{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}</ref><ref name="Boas_1961">{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}</ref> [[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]] Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.<ref name="Muller_2014">{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}</ref> Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin. Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.<ref>{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title="Superluminal" motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}</ref> Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.<ref>{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}</ref> == Têkiliya bi teoriyên din re == === Relatîvîteya giştî === Berevajî teoriya relatîvîteya taybet, di teoriya relatîvîteya giştî de şûn-wext xwar e; loma pêwîst e ew teorî bi awayekî bi temamî herêmî were formulekirin. Di encamê de, li ser mesafeyên mezin dibe ku ferqahî ji pêşbîniyên relatîvîteya taybet derkevin holê. Ji ber tevlêkirina [[Rakêş|gravîtasyonê]] bi taybetî nêzîkî girseyên mezin an jî, bi awayekî giştî, nêzîkî şûnên ku enerjiya wan pir zêde ye, relatîvîteya taybet tenê li ser mesafeyên kurt derbasdar dimîne. Ew sinorê derbasdariya relatîvîteya taybet bi rêya [[derengmayîna Shapiro]] (''Shapiro delay'') tê nîşandan. === Yekxistina elektromanyetîzmê === Lêkolîna teorîk a di warê [[elektromanyetîzma klasîk]] de bû sebeba vedîtina belavbûna pêlan. Di encama wan hevkêşeyên ku tesîrên elektromanyetîk giştî dikirin de, derket holê ku leza sinorkirî ya belavbûna zeviyên '''E''' û '''B''', pêdivî bi hin tevgerên taybet di zarreyên bar-hilgir de heye. Lêkolîna giştî ya li ser barên (barkirinên) di tevgerê de, dibe bingeha avakirina [[potansiyela Liénard–Wiechert]] ku ew yek gaveke ber bi teoriya relatîvîteya taybet ve ye. Veguherîna Lorentz a [[qada elektrîkê]] ya barekî tevgerbar bo çarçoveyeke referansê ya çavdêrekî ne-tevger dibe sebeba derketina holê ya termeke matematîkî ku bi gelemperî jê re [[Qada manyetîk|qada manyetîkî]] tê gotin. Berevajî vê, qada manyetîkî ya ku ji hêla barekî tevgerbar ve tê çêkirin winda dibe û di çarçoveyeke referansê ya hev-tevger de dibe qadeke bi tevahî elektrostatîk. Ji ber wê yekê [[hevkêşeyên Maxwell]] tenê lihevhatineke empîrîk in ji bo tesîrên relatîvîstîk ên taybet di modeleke klasîk a Gerdûnê de. Ji ber ku qadên elektrîkî û manyetîk girêdayî çarçoveyeke referansê ne û bi wî rengî bi hev ve girêdayî ne, însan behsa qadên elektromanyetîk dike. Relatîvîteya taybet qaîdeyên veguherînê peyda dike ji bo ka çawa qadeke elektromanyetîk di çarçoveyeke inertîyal de di çarçoveyeke din a inertîyal de xuya dike. Hevkêşeyên Maxwell yên bi şêwaza 3D jixwe bi naveroka fizîkî ya relatîvîteya taybet re li hev tên, herçend hêsantir e ku însan wan di şêwazeke bi awayekî eşkere kovaryant de, ango bi zimanê hesabê [[tensor]], bikarbîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Formal Structure of Electromagnetics: General Covariance and Electromagnetics |paşnav=Post |pêşnav=E. J. |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-486-65427-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486654270&redir_esc=y}}</ref> === Mekanîka kuantûmê === Relatîvîteya taybet dikare bi [[mekanîka kuantûmê]] re were hevgirtin da ku [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] û [[elektrodînamîka kuantûmê]] pêk bînin. Mayro çawa dikare [[relatîvîteya giştî]] û mekanîka kuantûmê bike yek, yek ji pirsgirêkên çaresernebûyî yên fizîkê ye; gravîtasyona kuantûmê û "teoriya her tiştî" ku hevgirtinekê dihewînin û divê tê de relatîvîteya giştî jî cih bigire, di warê lêkolînên teorîk de qadên çalak û berdewam in. Modela atomî a destpêkê ya [[Modela Bohr|Bohr-Sommerfeld]], bi bikaranîna hem relatîvîteya taybet û hem jî zanina destpêkê ya wê wextê di derbarê mekanîka kuantûmê de, pêkhateya hûr a atomên [[Metala alkalî|metalên alkalî]] rave dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Quantum physics of atoms, molecules, solids, nuclei, and particles |paşnav=Eisberg |pêşnav=Robert Martin |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1985 |rr=114-116 |isbn=978-0-471-87373-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/quantumphysicsof00eisb |paşnav2=Resnick |pêşnav2=Robert}}</ref> Di sala 1928an de, [[Paul Dirac]] hevkêşeyeke pêlê ya bitesîr û têkildarî teoriya relatîvîteyê hazir kir ku îro bi navê "[[hevkêşeya Dirac]]" tê zanin û ev hevkêşe hem bi relatîvîteya taybet û hem jî bi guhertoya dawî ya teoriya kuantûmê a piştî sala 1926an re bi temamî li hev dihat. Ew hevkêşe ne tenê behsa hêza zivirînê ya hundirîn a [[Elektron|elektronan]] (ku wekî [[Spîn (fizîk)|''spîn'']] tê zanin) dikir, lê di eynî çaxê de rê li ber pêşbînîkirina [[Dijparçik|dijparçikê]] elektronê ([[pozîtron]]) jî avakir; herwiha, [[pêkhateya hûrgilî]] tenê bi rêya relatîvîteya taybet dikaribû bi temamî were ravekirin. Ew yek bingeha ewil a [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] bû. Ji aliyekî din ve, hebûna dijparçikan dibe sebeba wê encamê ku mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk ji bo teoriyeke rastir û temam a têkiliyên parçikan têrê nake. Li şûna wê, pêdivî bi teoriyeke parçikan çêdibe ku wekî zeviyên kuantîzekirî (''quantized fields'') tên şirovekirin, yanî [[teoriya qada kuantûmê]] ku tê de parçik dikarin li seranserê mekan û wextê bên [[Annîhîlasyon|afirandin û jinavbirin]]. == Binêre == * [[Relatîvîteya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] [[en:Special relativity]] k8sk18j8r32xd0v6tjbzehgxn4c80xi 2086925 2086924 2026-08-22T12:59:55Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2086925 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba relatîvîteyî]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Relatîvîte teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Relatîvîte fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên relatîvîteya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingeh === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya relatîvîteya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba relatîvîteyî]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya relatîvîteya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di relatîvîteya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên relatîvîteya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir <math>c</math> [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên relatîvîteya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya relatîvîteya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba relatîvîteyî ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[relatîvîteya galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî relatîvîteya galileyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya relatîvîteya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba galileyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a relatîvîteyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku relatîvîteya galileyî wekî nêzîkatiyek relatîvîteya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a relatîvîteyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya relatîvîteya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya relatîvîtiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksîomên xwe derxistiye. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo relatîvîteya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.<ref name="Lauginie2004">{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}</ref> Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.<ref name="Stachel2005">{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&pg=PA1}}</ref> Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula relatîvîteyî ya komkirina lezan e.<ref name="Rindler1977">{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}</ref> <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.<ref name="Mould">{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&pg=PA8}}</ref> (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.<ref name="Seidelmann">{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}</ref> Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,<ref name="Ferraro">{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}</ref> [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.<ref name="Dolan">{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}</ref> Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,<ref name="Hollis">{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}</ref> lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.<ref>{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}</ref> Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya relatîvîteyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:<ref name="Rindler1977" /> <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a relatîvîteyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.<ref>{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}</ref><ref name="Gill">{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}</ref> Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza relatîvîteyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a relatîvîteyê tê bidestxistin.<ref name="Feynman1977">{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}</ref><ref name="Morin2007">{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}</ref>{{rp|540}} ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a relatîvîteyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Relatîvîteya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.<ref name="Morin2007" />{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]] Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}</ref><ref>{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}</ref> Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.<ref>{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}</ref><ref name="Boas_1961">{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}</ref> [[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]] Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.<ref name="Muller_2014">{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}</ref> Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin. Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.<ref>{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title="Superluminal" motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}</ref> Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.<ref>{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}</ref> == Têkiliya bi teoriyên din re == === Relatîvîteya giştî === Berevajî teoriya relatîvîteya taybet, di teoriya relatîvîteya giştî de şûn-wext xwar e; loma pêwîst e ew teorî bi awayekî bi temamî herêmî were formulekirin. Di encamê de, li ser mesafeyên mezin dibe ku ferqahî ji pêşbîniyên relatîvîteya taybet derkevin holê. Ji ber tevlêkirina [[Rakêş|gravîtasyonê]] bi taybetî nêzîkî girseyên mezin an jî, bi awayekî giştî, nêzîkî şûnên ku enerjiya wan pir zêde ye, relatîvîteya taybet tenê li ser mesafeyên kurt derbasdar dimîne. Ew sinorê derbasdariya relatîvîteya taybet bi rêya [[derengmayîna Shapiro]] (''Shapiro delay'') tê nîşandan. === Yekxistina elektromanyetîzmê === Lêkolîna teorîk a di warê [[elektromanyetîzma klasîk]] de bû sebeba vedîtina belavbûna pêlan. Di encama wan hevkêşeyên ku tesîrên elektromanyetîk giştî dikirin de, derket holê ku leza sinorkirî ya belavbûna zeviyên '''E''' û '''B''', pêdivî bi hin tevgerên taybet di zarreyên bar-hilgir de heye. Lêkolîna giştî ya li ser barên (barkirinên) di tevgerê de, dibe bingeha avakirina [[potansiyela Liénard–Wiechert]] ku ew yek gaveke ber bi teoriya relatîvîteya taybet ve ye. Veguherîna Lorentz a [[qada elektrîkê]] ya barekî tevgerbar bo çarçoveyeke referansê ya çavdêrekî ne-tevger dibe sebeba derketina holê ya termeke matematîkî ku bi gelemperî jê re [[Qada manyetîk|qada manyetîkî]] tê gotin. Berevajî vê, qada manyetîkî ya ku ji hêla barekî tevgerbar ve tê çêkirin winda dibe û di çarçoveyeke referansê ya hev-tevger de dibe qadeke bi tevahî elektrostatîk. Ji ber wê yekê [[hevkêşeyên Maxwell]] tenê lihevhatineke empîrîk in ji bo tesîrên relatîvîstîk ên taybet di modeleke klasîk a Gerdûnê de. Ji ber ku qadên elektrîkî û manyetîk girêdayî çarçoveyeke referansê ne û bi wî rengî bi hev ve girêdayî ne, însan behsa qadên elektromanyetîk dike. Relatîvîteya taybet qaîdeyên veguherînê peyda dike ji bo ka çawa qadeke elektromanyetîk di çarçoveyeke inertîyal de di çarçoveyeke din a inertîyal de xuya dike. Hevkêşeyên Maxwell yên bi şêwaza 3D jixwe bi naveroka fizîkî ya relatîvîteya taybet re li hev tên, herçend hêsantir e ku însan wan di şêwazeke bi awayekî eşkere kovaryant de, ango bi zimanê hesabê [[tensor]], bikarbîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Formal Structure of Electromagnetics: General Covariance and Electromagnetics |paşnav=Post |pêşnav=E. J. |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-486-65427-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486654270&redir_esc=y}}</ref> === Mekanîka kuantûmê === Relatîvîteya taybet dikare bi [[mekanîka kuantûmê]] re were hevgirtin da ku [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] û [[elektrodînamîka kuantûmê]] pêk bînin. Mayro çawa dikare [[relatîvîteya giştî]] û mekanîka kuantûmê bike yek, yek ji pirsgirêkên çaresernebûyî yên fizîkê ye; gravîtasyona kuantûmê û "teoriya her tiştî" ku hevgirtinekê dihewînin û divê tê de relatîvîteya giştî jî cih bigire, di warê lêkolînên teorîk de qadên çalak û berdewam in. Modela atomî a destpêkê ya [[Modela Bohr|Bohr-Sommerfeld]], bi bikaranîna hem relatîvîteya taybet û hem jî zanina destpêkê ya wê wextê di derbarê mekanîka kuantûmê de, pêkhateya hûr a atomên [[Metala alkalî|metalên alkalî]] rave dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Quantum physics of atoms, molecules, solids, nuclei, and particles |paşnav=Eisberg |pêşnav=Robert Martin |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1985 |rr=114-116 |isbn=978-0-471-87373-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/quantumphysicsof00eisb |paşnav2=Resnick |pêşnav2=Robert}}</ref> Di sala 1928an de, [[Paul Dirac]] hevkêşeyeke pêlê ya bitesîr û têkildarî teoriya relatîvîteyê hazir kir ku îro bi navê "[[hevkêşeya Dirac]]" tê zanin û ev hevkêşe hem bi relatîvîteya taybet û hem jî bi guhertoya dawî ya teoriya kuantûmê a piştî sala 1926an re bi temamî li hev dihat. Ew hevkêşe ne tenê behsa hêza zivirînê ya hundirîn a [[Elektron|elektronan]] (ku wekî [[Spîn (fizîk)|''spîn'']] tê zanin) dikir, lê di eynî çaxê de rê li ber pêşbînîkirina [[Dijparçik|dijparçikê]] elektronê ([[pozîtron]]) jî avakir; herwiha, [[pêkhateya hûrgilî]] tenê bi rêya relatîvîteya taybet dikaribû bi temamî were ravekirin. Ew yek bingeha ewil a [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] bû. Ji aliyekî din ve, hebûna dijparçikan dibe sebeba wê encamê ku mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk ji bo teoriyeke rastir û temam a têkiliyên parçikan têrê nake. Li şûna wê, pêdivî bi teoriyeke parçikan çêdibe ku wekî zeviyên kuantîzekirî (''quantized fields'') tên şirovekirin, yanî [[teoriya qada kuantûmê]] ku tê de parçik dikarin li seranserê mekan û wextê bên [[Annîhîlasyon|afirandin û jinavbirin]]. == Binêre == * [[Relatîvîteya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] [[en:Special relativity]] lgc5em6n8luup7k5n7ytja4whza33wf 2086926 2086925 2026-08-22T13:01:14Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2086926 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba relatîvîteyî]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Relatîvîte teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Relatîvîte fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên relatîvîteya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingeh === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya relatîvîteya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba relatîvîteyî]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya relatîvîteya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di relatîvîteya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên relatîvîteya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir <math>c</math> [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên relatîvîteya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya relatîvîteya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba relatîvîteyî ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[relatîvîteya galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî relatîvîteya galileyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya relatîvîteya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba galileyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a relatîvîteyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku relatîvîteya galileyî wekî nêzîkatiyek relatîvîteya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a relatîvîteyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya relatîvîteya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya relatîvîtiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksîomên xwe derxistiye. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo relatîvîteya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.<ref name="Lauginie2004">{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}</ref> Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.<ref name="Stachel2005">{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&pg=PA1}}</ref> Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula relatîvîteyî ya komkirina lezan e.<ref name="Rindler1977">{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}</ref> <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.<ref name="Mould">{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&pg=PA8}}</ref> (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.<ref name="Seidelmann">{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}</ref> Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,<ref name="Ferraro">{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}</ref> [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.<ref name="Dolan">{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}</ref> Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,<ref name="Hollis">{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}</ref> lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.<ref>{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}</ref> Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya relatîvîteyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:<ref name="Rindler1977" /> <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a relatîvîteyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.<ref>{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}</ref><ref name="Gill">{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}</ref> Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza relatîvîteyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a relatîvîteyê tê bidestxistin.<ref name="Feynman1977">{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}</ref><ref name="Morin2007">{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}</ref>{{rp|540}} ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a relatîvîteyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Relatîvîteya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.<ref name="Morin2007" />{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]] Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}</ref><ref>{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}</ref> Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.<ref>{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}</ref><ref name="Boas_1961">{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}</ref> [[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]] Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.<ref name="Muller_2014">{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}</ref> Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin. Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.<ref>{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title="Superluminal" motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}</ref> Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.<ref>{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}</ref> == Têkiliya bi teoriyên din re == === Relatîvîteya giştî === Berevajî teoriya relatîvîteya taybet, di teoriya relatîvîteya giştî de şûn-wext xwar e; loma pêwîst e ew teorî bi awayekî bi temamî herêmî were formulekirin. Di encamê de, li ser mesafeyên mezin dibe ku ferqahî ji pêşbîniyên relatîvîteya taybet derkevin holê. Ji ber tevlêkirina [[Rakêş|gravîtasyonê]] bi taybetî nêzîkî girseyên mezin an jî, bi awayekî giştî, nêzîkî şûnên ku enerjiya wan pir zêde ye, relatîvîteya taybet tenê li ser mesafeyên kurt derbasdar dimîne. Ew sinorê derbasdariya relatîvîteya taybet bi rêya [[derengmayîna Shapiro]] (''Shapiro delay'') tê nîşandan. === Yekxistina elektromanyetîzmê === Lêkolîna teorîk a di warê [[elektromanyetîzma klasîk]] de bû sebeba vedîtina belavbûna pêlan. Di encama wan hevkêşeyên ku tesîrên elektromanyetîk giştî dikirin de, derket holê ku leza sinorkirî ya belavbûna zeviyên '''E''' û '''B''', pêdivî bi hin tevgerên taybet di zarreyên bar-hilgir de heye. Lêkolîna giştî ya li ser barên (barkirinên) di tevgerê de, dibe bingeha avakirina [[potansiyela Liénard–Wiechert]] ku ew yek gaveke ber bi teoriya relatîvîteya taybet ve ye. Veguherîna Lorentz a [[qada elektrîkê]] ya barekî tevgerbar bo çarçoveyeke referansê ya çavdêrekî ne-tevger dibe sebeba derketina holê ya termeke matematîkî ku bi gelemperî jê re [[Qada manyetîk|qada manyetîkî]] tê gotin. Berevajî vê, qada manyetîkî ya ku ji hêla barekî tevgerbar ve tê çêkirin winda dibe û di çarçoveyeke referansê ya hev-tevger de dibe qadeke bi tevahî elektrostatîk. Ji ber wê yekê [[hevkêşeyên Maxwell]] tenê lihevhatineke empîrîk in ji bo tesîrên relatîvîstîk ên taybet di modeleke klasîk a Gerdûnê de. Ji ber ku qadên elektrîkî û manyetîk girêdayî çarçoveyeke referansê ne û bi wî rengî bi hev ve girêdayî ne, însan behsa qadên elektromanyetîk dike. Relatîvîteya taybet qaîdeyên veguherînê peyda dike ji bo ka çawa qadeke elektromanyetîk di çarçoveyeke inertîyal de di çarçoveyeke din a inertîyal de xuya dike. Hevkêşeyên Maxwell yên bi şêwaza 3D jixwe bi naveroka fizîkî ya relatîvîteya taybet re li hev tên, herçend hêsantir e ku însan wan di şêwazeke bi awayekî eşkere kovaryant de, ango bi zimanê hesabê [[tensor]], bikarbîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Formal Structure of Electromagnetics: General Covariance and Electromagnetics |paşnav=Post |pêşnav=E. J. |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-486-65427-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486654270&redir_esc=y}}</ref> === Mekanîka kuantûmê === Relatîvîteya taybet dikare bi [[mekanîka kuantûmê]] re were hevgirtin da ku [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] û [[elektrodînamîka kuantûmê]] pêk bînin. Mayro çawa dikare [[relatîvîteya giştî]] û mekanîka kuantûmê bike yek, yek ji pirsgirêkên çaresernebûyî yên fizîkê ye; gravîtasyona kuantûmê û "teoriya her tiştî" ku hevgirtinekê dihewînin û divê tê de relatîvîteya giştî jî cih bigire, di warê lêkolînên teorîk de qadên çalak û berdewam in. Modela atomî a destpêkê ya [[Modela Bohr|Bohr-Sommerfeld]], bi bikaranîna hem relatîvîteya taybet û hem jî zanina destpêkê ya wê wextê di derbarê mekanîka kuantûmê de, pêkhateya hûr a atomên [[Metala alkalî|metalên alkalî]] rave dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Quantum physics of atoms, molecules, solids, nuclei, and particles |paşnav=Eisberg |pêşnav=Robert Martin |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1985 |rr=114-116 |isbn=978-0-471-87373-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/quantumphysicsof00eisb |paşnav2=Resnick |pêşnav2=Robert}}</ref> Di sala 1928an de, [[Paul Dirac]] hevkêşeyeke pêlê ya bitesîr û têkildarî teoriya relatîvîteyê hazir kir ku îro bi navê "[[hevkêşeya Dirac]]" tê zanin û ev hevkêşe hem bi relatîvîteya taybet û hem jî bi guhertoya dawî ya teoriya kuantûmê a piştî sala 1926an re bi temamî li hev dihat. Ew hevkêşe ne tenê behsa hêza zivirînê ya hundirîn a [[Elektron|elektronan]] (ku wekî [[Spîn (fizîk)|''spîn'']] tê zanin) dikir, lê di eynî çaxê de rê li ber pêşbînîkirina [[Dijparçik|dijparçikê]] elektronê ([[pozîtron]]) jî avakir; herwiha, [[pêkhateya hûrgilî]] tenê bi rêya relatîvîteya taybet dikaribû bi temamî were ravekirin. Ew yek bingeha ewil a [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] bû. Ji aliyekî din ve, hebûna dijparçikan dibe sebeba wê encamê ku mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk ji bo teoriyeke rastir û temam a têkiliyên parçikan têrê nake. Li şûna wê, pêdivî bi teoriyeke parçikan çêdibe ku wekî zeviyên kuantîzekirî (''quantized fields'') tên şirovekirin, yanî [[teoriya qada kuantûmê]] ku tê de parçik dikarin li seranserê mekan û wextê bên [[Annîhîlasyon|afirandin û jinavbirin]]. == Binêre == * [[Relatîvîteya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] [[en:Special relativity]] k8sk18j8r32xd0v6tjbzehgxn4c80xi 2086927 2086926 2026-08-22T13:01:28Z Kurê Acemî 105128 2086927 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba relatîvîteyî]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Relatîvîte teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Relatîvîte fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên relatîvîteya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingeh === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya relatîvîteya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba relatîvîteyî]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya relatîvîteya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di relatîvîteya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên relatîvîteya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir <math>c</math> [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên relatîvîteya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya relatîvîteya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba relatîvîteyî ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[relatîvîteya galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî relatîvîteya galileyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya relatîvîteya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba galileyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a relatîvîteyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku relatîvîteya galileyî wekî nêzîkatiyek relatîvîteya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a relatîvîteyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya relatîvîteya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya relatîvîtiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksîomên xwe derxistiye. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo relatîvîteya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.<ref name="Lauginie2004">{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}</ref> Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.<ref name="Stachel2005">{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&pg=PA1}}</ref> Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula relatîvîteyî ya komkirina lezan e.<ref name="Rindler1977">{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}</ref> <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.<ref name="Mould">{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&pg=PA8}}</ref> (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.<ref name="Seidelmann">{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}</ref> Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,<ref name="Ferraro">{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}</ref> [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.<ref name="Dolan">{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}</ref> Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,<ref name="Hollis">{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}</ref> lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.<ref>{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}</ref> Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya relatîvîteyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:<ref name="Rindler1977" /> <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a relatîvîteyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.<ref>{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}</ref><ref name="Gill">{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}</ref> Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza relatîvîteyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a relatîvîteyê tê bidestxistin.<ref name="Feynman1977">{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}</ref><ref name="Morin2007">{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}</ref>{{rp|540}} ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a relatîvîteyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Relatîvîteya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.<ref name="Morin2007" />{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]] Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}</ref><ref>{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}</ref> Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.<ref>{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}</ref><ref name="Boas_1961">{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}</ref> [[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]] Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.<ref name="Muller_2014">{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}</ref> Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin. Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.<ref>{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title="Superluminal" motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}</ref> Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.<ref>{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}</ref> == Têkiliya bi teoriyên din re == === Relatîvîteya giştî === Berevajî teoriya relatîvîteya taybet, di teoriya relatîvîteya giştî de şûn-wext xwar e; loma pêwîst e ew teorî bi awayekî bi temamî herêmî were formulekirin. Di encamê de, li ser mesafeyên mezin dibe ku ferqahî ji pêşbîniyên relatîvîteya taybet derkevin holê. Ji ber tevlêkirina [[Rakêş|gravîtasyonê]] bi taybetî nêzîkî girseyên mezin an jî, bi awayekî giştî, nêzîkî şûnên ku enerjiya wan pir zêde ye, relatîvîteya taybet tenê li ser mesafeyên kurt derbasdar dimîne. Ew sinorê derbasdariya relatîvîteya taybet bi rêya [[derengmayîna Shapiro]] (''Shapiro delay'') tê nîşandan. === Yekxistina elektromanyetîzmê === Lêkolîna teorîk a di warê [[elektromanyetîzma klasîk]] de bû sebeba vedîtina belavbûna pêlan. Di encama wan hevkêşeyên ku tesîrên elektromanyetîk giştî dikirin de, derket holê ku leza sinorkirî ya belavbûna zeviyên '''E''' û '''B''', pêdivî bi hin tevgerên taybet di zarreyên bar-hilgir de heye. Lêkolîna giştî ya li ser barên (barkirinên) di tevgerê de, dibe bingeha avakirina [[potansiyela Liénard–Wiechert]] ku ew yek gaveke ber bi teoriya relatîvîteya taybet ve ye. Veguherîna Lorentz a [[qada elektrîkê]] ya barekî tevgerbar bo çarçoveyeke referansê ya çavdêrekî ne-tevger dibe sebeba derketina holê ya termeke matematîkî ku bi gelemperî jê re [[Qada manyetîk|qada manyetîkî]] tê gotin. Berevajî vê, qada manyetîkî ya ku ji hêla barekî tevgerbar ve tê çêkirin winda dibe û di çarçoveyeke referansê ya hev-tevger de dibe qadeke bi tevahî elektrostatîk. Ji ber wê yekê [[hevkêşeyên Maxwell]] tenê lihevhatineke empîrîk in ji bo tesîrên relatîvîstîk ên taybet di modeleke klasîk a Gerdûnê de. Ji ber ku qadên elektrîkî û manyetîk girêdayî çarçoveyeke referansê ne û bi wî rengî bi hev ve girêdayî ne, însan behsa qadên elektromanyetîk dike. Relatîvîteya taybet qaîdeyên veguherînê peyda dike ji bo ka çawa qadeke elektromanyetîk di çarçoveyeke inertîyal de di çarçoveyeke din a inertîyal de xuya dike. Hevkêşeyên Maxwell yên bi şêwaza 3D jixwe bi naveroka fizîkî ya relatîvîteya taybet re li hev tên, herçend hêsantir e ku însan wan di şêwazeke bi awayekî eşkere kovaryant de, ango bi zimanê hesabê [[tensor]], bikarbîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Formal Structure of Electromagnetics: General Covariance and Electromagnetics |paşnav=Post |pêşnav=E. J. |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-486-65427-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486654270&redir_esc=y}}</ref> === Mekanîka kuantûmê === Relatîvîteya taybet dikare bi [[mekanîka kuantûmê]] re were hevgirtin da ku [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] û [[elektrodînamîka kuantûmê]] pêk bînin. Mayro çawa dikare [[relatîvîteya giştî]] û mekanîka kuantûmê bike yek, yek ji pirsgirêkên çaresernebûyî yên fizîkê ye; gravîtasyona kuantûmê û "teoriya her tiştî" ku hevgirtinekê dihewînin û divê tê de relatîvîteya giştî jî cih bigire, di warê lêkolînên teorîk de qadên çalak û berdewam in. Modela atomî a destpêkê ya [[Modela Bohr|Bohr-Sommerfeld]], bi bikaranîna hem relatîvîteya taybet û hem jî zanina destpêkê ya wê wextê di derbarê mekanîka kuantûmê de, pêkhateya hûr a atomên [[Metala alkalî|metalên alkalî]] rave dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Quantum physics of atoms, molecules, solids, nuclei, and particles |paşnav=Eisberg |pêşnav=Robert Martin |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1985 |rr=114-116 |isbn=978-0-471-87373-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/quantumphysicsof00eisb |paşnav2=Resnick |pêşnav2=Robert}}</ref> Di sala 1928an de, [[Paul Dirac]] hevkêşeyeke pêlê ya bitesîr û têkildarî teoriya relatîvîteyê hazir kir ku îro bi navê "[[hevkêşeya Dirac]]" tê zanin û ev hevkêşe hem bi relatîvîteya taybet û hem jî bi guhertoya dawî ya teoriya kuantûmê a piştî sala 1926an re bi temamî li hev dihat. Ew hevkêşe ne tenê behsa hêza zivirînê ya hundirîn a [[Elektron|elektronan]] (ku wekî [[Spîn (fizîk)|''spîn'']] tê zanin) dikir, lê di eynî çaxê de rê li ber pêşbînîkirina [[Dijparçik|dijparçikê]] elektronê ([[pozîtron]]) jî avakir; herwiha, [[pêkhateya hûrgilî]] tenê bi rêya relatîvîteya taybet dikaribû bi temamî were ravekirin. Ew yek bingeha ewil a [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] bû. Ji aliyekî din ve, hebûna dijparçikan dibe sebeba wê encamê ku mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk ji bo teoriyeke rastir û temam a têkiliyên parçikan têrê nake. Li şûna wê, pêdivî bi teoriyeke parçikan çêdibe ku wekî zeviyên kuantîzekirî (''quantized fields'') tên şirovekirin, yanî [[teoriya qada kuantûmê]] ku tê de parçik dikarin li seranserê mekan û wextê bên [[Annîhîlasyon|afirandin û jinavbirin]]. == Binêre == * [[Relatîvîteya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] [[en:Special relativity]] nxkq4clyuypds1suiwwz3t29yarkzev 2086928 2086927 2026-08-22T13:01:43Z Kurê Acemî 105128 2086928 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba relatîvîteyî]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Relatîvîte teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Relatîvîte fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên relatîvîteya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingeh === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya relatîvîteya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba relatîvîteyî]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya relatîvîteya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di relatîvîteya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên relatîvîteya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir <math>c</math> [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên relatîvîteya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya relatîvîteya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba relatîvîteyî ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[relatîvîteya galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî relatîvîteya galileyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya relatîvîteya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba galileyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a relatîvîteyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku relatîvîteya galileyî wekî nêzîkatiyek relatîvîteya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a relatîvîteyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya relatîvîteya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya relatîvîtiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksîomên xwe derxistiye. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo relatîvîteya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.<ref name="Lauginie2004">{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}</ref> Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.<ref name="Stachel2005">{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&pg=PA1}}</ref> Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula relatîvîteyî ya komkirina lezan e.<ref name="Rindler1977">{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}</ref> <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.<ref name="Mould">{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&pg=PA8}}</ref> (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.<ref name="Seidelmann">{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}</ref> Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,<ref name="Ferraro">{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}</ref> [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.<ref name="Dolan">{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}</ref> Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,<ref name="Hollis">{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}</ref> lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.<ref>{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}</ref> Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya relatîvîteyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:<ref name="Rindler1977" /> <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a relatîvîteyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.<ref>{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}</ref><ref name="Gill">{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}</ref> Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza relatîvîteyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a relatîvîteyê tê bidestxistin.<ref name="Feynman1977">{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}</ref><ref name="Morin2007">{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}</ref>{{rp|540}} ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a relatîvîteyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Relatîvîteya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.<ref name="Morin2007" />{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]] Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}</ref><ref>{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}</ref> Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.<ref>{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}</ref><ref name="Boas_1961">{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}</ref> [[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]] Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.<ref name="Muller_2014">{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}</ref> Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin. Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.<ref>{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title="Superluminal" motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}</ref> Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.<ref>{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}</ref> == Têkiliya bi teoriyên din re == === Relatîvîteya giştî === Berevajî teoriya relatîvîteya taybet, di teoriya relatîvîteya giştî de şûn-wext xwar e; loma pêwîst e ew teorî bi awayekî bi temamî herêmî were formulekirin. Di encamê de, li ser mesafeyên mezin dibe ku ferqahî ji pêşbîniyên relatîvîteya taybet derkevin holê. Ji ber tevlêkirina [[Rakêş|gravîtasyonê]] bi taybetî nêzîkî girseyên mezin an jî, bi awayekî giştî, nêzîkî şûnên ku enerjiya wan pir zêde ye, relatîvîteya taybet tenê li ser mesafeyên kurt derbasdar dimîne. Ew sinorê derbasdariya relatîvîteya taybet bi rêya [[derengmayîna Shapiro]] (''Shapiro delay'') tê nîşandan. === Yekxistina elektromanyetîzmê === Lêkolîna teorîk a di warê [[elektromanyetîzma klasîk]] de bû sebeba vedîtina belavbûna pêlan. Di encama wan hevkêşeyên ku tesîrên elektromanyetîk giştî dikirin de, derket holê ku leza sinorkirî ya belavbûna zeviyên '''E''' û '''B''', pêdivî bi hin tevgerên taybet di zarreyên bar-hilgir de heye. Lêkolîna giştî ya li ser barên (barkirinên) di tevgerê de, dibe bingeha avakirina [[potansiyela Liénard–Wiechert]] ku ew yek gaveke ber bi teoriya relatîvîteya taybet ve ye. Veguherîna Lorentz a [[qada elektrîkê]] ya barekî tevgerbar bo çarçoveyeke referansê ya çavdêrekî ne-tevger dibe sebeba derketina holê ya termeke matematîkî ku bi gelemperî jê re [[Qada manyetîk|qada manyetîkî]] tê gotin. Berevajî vê, qada manyetîkî ya ku ji hêla barekî tevgerbar ve tê çêkirin winda dibe û di çarçoveyeke referansê ya hev-tevger de dibe qadeke bi tevahî elektrostatîk. Ji ber wê yekê [[hevkêşeyên Maxwell]] tenê lihevhatineke empîrîk in ji bo tesîrên relatîvîstîk ên taybet di modeleke klasîk a Gerdûnê de. Ji ber ku qadên elektrîkî û manyetîk girêdayî çarçoveyeke referansê ne û bi wî rengî bi hev ve girêdayî ne, însan behsa qadên elektromanyetîk dike. Relatîvîteya taybet qaîdeyên veguherînê peyda dike ji bo ka çawa qadeke elektromanyetîk di çarçoveyeke inertîyal de di çarçoveyeke din a inertîyal de xuya dike. Hevkêşeyên Maxwell yên bi şêwaza 3D jixwe bi naveroka fizîkî ya relatîvîteya taybet re li hev tên, herçend hêsantir e ku însan wan di şêwazeke bi awayekî eşkere kovaryant de, ango bi zimanê hesabê [[tensor]], bikarbîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Formal Structure of Electromagnetics: General Covariance and Electromagnetics |paşnav=Post |pêşnav=E. J. |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-486-65427-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486654270&redir_esc=y}}</ref> === Mekanîka kuantûmê === Relatîvîteya taybet dikare bi [[mekanîka kuantûmê]] re were hevgirtin da ku [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] û [[elektrodînamîka kuantûmê]] pêk bînin. Mayro çawa dikare [[relatîvîteya giştî]] û mekanîka kuantûmê bike yek, yek ji pirsgirêkên çaresernebûyî yên fizîkê ye; gravîtasyona kuantûmê û "teoriya her tiştî" ku hevgirtinekê dihewînin û divê tê de relatîvîteya giştî jî cih bigire, di warê lêkolînên teorîk de qadên çalak û berdewam in. Modela atomî a destpêkê ya [[Modela Bohr|Bohr-Sommerfeld]], bi bikaranîna hem relatîvîteya taybet û hem jî zanina destpêkê ya wê wextê di derbarê mekanîka kuantûmê de, pêkhateya hûr a atomên [[Metala alkalî|metalên alkalî]] rave dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Quantum physics of atoms, molecules, solids, nuclei, and particles |paşnav=Eisberg |pêşnav=Robert Martin |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1985 |rr=114-116 |isbn=978-0-471-87373-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/quantumphysicsof00eisb |paşnav2=Resnick |pêşnav2=Robert}}</ref> Di sala 1928an de, [[Paul Dirac]] hevkêşeyeke pêlê ya bitesîr û têkildarî teoriya relatîvîteyê hazir kir ku îro bi navê "[[hevkêşeya Dirac]]" tê zanin û ev hevkêşe hem bi relatîvîteya taybet û hem jî bi guhertoya dawî ya teoriya kuantûmê a piştî sala 1926an re bi temamî li hev dihat. Ew hevkêşe ne tenê behsa hêza zivirînê ya hundirîn a [[Elektron|elektronan]] (ku wekî [[Spîn (fizîk)|''spîn'']] tê zanin) dikir, lê di eynî çaxê de rê li ber pêşbînîkirina [[Dijparçik|dijparçikê]] elektronê ([[pozîtron]]) jî avakir; herwiha, [[pêkhateya hûrgilî]] tenê bi rêya relatîvîteya taybet dikaribû bi temamî were ravekirin. Ew yek bingeha ewil a [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] bû. Ji aliyekî din ve, hebûna dijparçikan dibe sebeba wê encamê ku mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk ji bo teoriyeke rastir û temam a têkiliyên parçikan têrê nake. Li şûna wê, pêdivî bi teoriyeke parçikan çêdibe ku wekî zeviyên kuantîzekirî (''quantized fields'') tên şirovekirin, yanî [[teoriya qada kuantûmê]] ku tê de parçik dikarin li seranserê mekan û wextê bên [[Annîhîlasyon|afirandin û jinavbirin]]. == Binêre == * [[Relatîvîteya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] dest6t61ekl8bg1tbk1mlqrdqouhlfz 2086929 2086928 2026-08-22T13:02:09Z Kurê Acemî 105128 2086929 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba relatîvîteyî]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Relatîvîte teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Relatîvîte fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên relatîvîteya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingeh === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya relatîvîteya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba relatîvîteyî]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya relatîvîteya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di relatîvîteya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên relatîvîteya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir <math>c</math> [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên relatîvîteya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya relatîvîteya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba relatîvîteyî ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[relatîvîteya galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî relatîvîteya galileyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya relatîvîteya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba galileyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a relatîvîteyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku relatîvîteya galileyî wekî nêzîkatiyek relatîvîteya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a relatîvîteyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya relatîvîteya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya relatîvîtiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksîomên xwe derxistiye. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo relatîvîteya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.<ref name="Lauginie2004">{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}</ref> Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.<ref name="Stachel2005">{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&pg=PA1}}</ref> Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula relatîvîteyî ya komkirina lezan e.<ref name="Rindler1977">{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}</ref> <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.<ref name="Mould">{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&pg=PA8}}</ref> (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.<ref name="Seidelmann">{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}</ref> Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,<ref name="Ferraro">{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}</ref> [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.<ref name="Dolan">{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}</ref> Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,<ref name="Hollis">{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}</ref> lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.<ref>{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}</ref> Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya relatîvîteyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:<ref name="Rindler1977" /> <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a relatîvîteyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.<ref>{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}</ref><ref name="Gill">{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}</ref> Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza relatîvîteyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a relatîvîteyê tê bidestxistin.<ref name="Feynman1977">{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}</ref><ref name="Morin2007">{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}</ref>{{rp|540}} ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a relatîvîteyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Relatîvîteya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.<ref name="Morin2007" />{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]] Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}</ref><ref>{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}</ref> Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.<ref>{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}</ref><ref name="Boas_1961">{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}</ref> [[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]] Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.<ref name="Muller_2014">{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}</ref> Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin. Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.<ref>{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title="Superluminal" motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}</ref> Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.<ref>{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}</ref> == Têkiliya bi teoriyên din re == === Relatîvîteya giştî === Berevajî teoriya relatîvîteya taybet, di teoriya relatîvîteya giştî de şûn-wext xwar e; loma pêwîst e ew teorî bi awayekî bi temamî herêmî were formulekirin. Di encamê de, li ser mesafeyên mezin dibe ku ferqahî ji pêşbîniyên relatîvîteya taybet derkevin holê. Ji ber tevlêkirina [[Rakêş|gravîtasyonê]] bi taybetî nêzîkî girseyên mezin an jî, bi awayekî giştî, nêzîkî şûnên ku enerjiya wan pir zêde ye, relatîvîteya taybet tenê li ser mesafeyên kurt derbasdar dimîne. Ew sinorê derbasdariya relatîvîteya taybet bi rêya [[derengmayîna Shapiro]] (''Shapiro delay'') tê nîşandan. === Yekxistina elektromanyetîzmê === Lêkolîna teorîk a di warê [[elektromanyetîzma klasîk]] de bû sebeba vedîtina belavbûna pêlan. Di encama wan hevkêşeyên ku tesîrên elektromanyetîk giştî dikirin de, derket holê ku leza sinorkirî ya belavbûna zeviyên '''E''' û '''B''', pêdivî bi hin tevgerên taybet di zarreyên bar-hilgir de heye. Lêkolîna giştî ya li ser barên (barkirinên) di tevgerê de, dibe bingeha avakirina [[potansiyela Liénard–Wiechert]] ku ew yek gaveke ber bi teoriya relatîvîteya taybet ve ye. Veguherîna Lorentz a [[qada elektrîkê]] ya barekî tevgerbar bo çarçoveyeke referansê ya çavdêrekî ne-tevger dibe sebeba derketina holê ya termeke matematîkî ku bi gelemperî jê re [[Qada manyetîk|qada manyetîkî]] tê gotin. Berevajî vê, qada manyetîkî ya ku ji hêla barekî tevgerbar ve tê çêkirin winda dibe û di çarçoveyeke referansê ya hev-tevger de dibe qadeke bi tevahî elektrostatîk. Ji ber wê yekê [[hevkêşeyên Maxwell]] tenê lihevhatineke empîrîk in ji bo tesîrên relatîvîstîk ên taybet di modeleke klasîk a Gerdûnê de. Ji ber ku qadên elektrîkî û manyetîk girêdayî çarçoveyeke referansê ne û bi wî rengî bi hev ve girêdayî ne, însan behsa qadên elektromanyetîk dike. Relatîvîteya taybet qaîdeyên veguherînê peyda dike ji bo ka çawa qadeke elektromanyetîk di çarçoveyeke inertîyal de di çarçoveyeke din a inertîyal de xuya dike. Hevkêşeyên Maxwell yên bi şêwaza 3D jixwe bi naveroka fizîkî ya relatîvîteya taybet re li hev tên, herçend hêsantir e ku însan wan di şêwazeke bi awayekî eşkere kovaryant de, ango bi zimanê hesabê [[tensor]], bikarbîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Formal Structure of Electromagnetics: General Covariance and Electromagnetics |paşnav=Post |pêşnav=E. J. |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-486-65427-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486654270&redir_esc=y}}</ref> === Mekanîka kuantûmê === Relatîvîteya taybet dikare bi [[mekanîka kuantûmê]] re were hevgirtin da ku [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] û [[elektrodînamîka kuantûmê]] pêk bînin. Mayro çawa dikare [[relatîvîteya giştî]] û mekanîka kuantûmê bike yek, yek ji pirsgirêkên çaresernebûyî yên fizîkê ye; gravîtasyona kuantûmê û "teoriya her tiştî" ku hevgirtinekê dihewînin û divê tê de relatîvîteya giştî jî cih bigire, di warê lêkolînên teorîk de qadên çalak û berdewam in. Modela atomî a destpêkê ya [[Modela Bohr|Bohr-Sommerfeld]], bi bikaranîna hem relatîvîteya taybet û hem jî zanina destpêkê ya wê wextê di derbarê mekanîka kuantûmê de, pêkhateya hûr a atomên [[Metala alkalî|metalên alkalî]] rave dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Quantum physics of atoms, molecules, solids, nuclei, and particles |paşnav=Eisberg |pêşnav=Robert Martin |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1985 |rr=114-116 |isbn=978-0-471-87373-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/quantumphysicsof00eisb |paşnav2=Resnick |pêşnav2=Robert}}</ref> Di sala 1928an de, [[Paul Dirac]] hevkêşeyeke pêlê ya bitesîr û têkildarî teoriya relatîvîteyê hazir kir ku îro bi navê "[[hevkêşeya Dirac]]" tê zanin û ev hevkêşe hem bi relatîvîteya taybet û hem jî bi guhertoya dawî ya teoriya kuantûmê a piştî sala 1926an re bi temamî li hev dihat. Ew hevkêşe ne tenê behsa hêza zivirînê ya hundirîn a [[Elektron|elektronan]] (ku wekî [[Spîn (fizîk)|''spîn'']] tê zanin) dikir, lê di eynî çaxê de rê li ber pêşbînîkirina [[Dijparçik|dijparçikê]] elektronê ([[pozîtron]]) jî avakir; herwiha, [[pêkhateya hûrgilî]] tenê bi rêya relatîvîteya taybet dikaribû bi temamî were ravekirin. Ew yek bingeha ewil a [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] bû. Ji aliyekî din ve, hebûna dijparçikan dibe sebeba wê encamê ku mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk ji bo teoriyeke rastir û temam a têkiliyên parçikan têrê nake. Li şûna wê, pêdivî bi teoriyeke parçikan çêdibe ku wekî zeviyên kuantîzekirî (''quantized fields'') tên şirovekirin, yanî [[teoriya qada kuantûmê]] ku tê de parçik dikarin li seranserê mekan û wextê bên [[Annîhîlasyon|afirandin û jinavbirin]]. == Binêre == * [[Relatîvîteya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] ck6nl5dghz88ekfsjeh4btp5iizqbac 2086930 2086929 2026-08-22T13:02:25Z Kurê Acemî 105128 2086930 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba relatîvîteyî]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Relatîvîte teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Relatîvîte fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên relatîvîteya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingeh === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya relatîvîteya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba relatîvîteyî]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya relatîvîteya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di relatîvîteya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên relatîvîteya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir <math>c</math> [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên relatîvîteya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya relatîvîteya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba relatîvîteyî ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[relatîvîteya galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî relatîvîteya galileyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya relatîvîteya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba galileyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a relatîvîteyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku relatîvîteya galileyî wekî nêzîkatiyek relatîvîteya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a relatîvîteyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya relatîvîteya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya relatîvîtiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksîomên xwe derxistiye. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo relatîvîteya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.<ref name="Lauginie2004">{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}</ref> Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.<ref name="Stachel2005">{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&pg=PA1}}</ref> Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula relatîvîteyî ya komkirina lezan e.<ref name="Rindler1977">{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}</ref> <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.<ref name="Mould">{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&pg=PA8}}</ref> (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.<ref name="Seidelmann">{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}</ref> Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,<ref name="Ferraro">{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}</ref> [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.<ref name="Dolan">{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}</ref> Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,<ref name="Hollis">{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}</ref> lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.<ref>{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}</ref> Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya relatîvîteyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:<ref name="Rindler1977" /> <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a relatîvîteyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.<ref>{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}</ref><ref name="Gill">{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}</ref> Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza relatîvîteyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a relatîvîteyê tê bidestxistin.<ref name="Feynman1977">{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}</ref><ref name="Morin2007">{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}</ref>{{rp|540}} ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a relatîvîteyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Relatîvîteya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.<ref name="Morin2007" />{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]] Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}</ref><ref>{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}</ref> Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.<ref>{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}</ref><ref name="Boas_1961">{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}</ref> [[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]] Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.<ref name="Muller_2014">{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}</ref> Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin. Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.<ref>{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title="Superluminal" motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}</ref> Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.<ref>{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}</ref> == Têkiliya bi teoriyên din re == === Relatîvîteya giştî === Berevajî teoriya relatîvîteya taybet, di teoriya relatîvîteya giştî de şûn-wext xwar e; loma pêwîst e ew teorî bi awayekî bi temamî herêmî were formulekirin. Di encamê de, li ser mesafeyên mezin dibe ku ferqahî ji pêşbîniyên relatîvîteya taybet derkevin holê. Ji ber tevlêkirina [[Rakêş|gravîtasyonê]] bi taybetî nêzîkî girseyên mezin an jî, bi awayekî giştî, nêzîkî şûnên ku enerjiya wan pir zêde ye, relatîvîteya taybet tenê li ser mesafeyên kurt derbasdar dimîne. Ew sinorê derbasdariya relatîvîteya taybet bi rêya [[derengmayîna Shapiro]] (''Shapiro delay'') tê nîşandan. === Yekxistina elektromanyetîzmê === Lêkolîna teorîk a di warê [[elektromanyetîzma klasîk]] de bû sebeba vedîtina belavbûna pêlan. Di encama wan hevkêşeyên ku tesîrên elektromanyetîk giştî dikirin de, derket holê ku leza sinorkirî ya belavbûna zeviyên '''E''' û '''B''', pêdivî bi hin tevgerên taybet di zarreyên bar-hilgir de heye. Lêkolîna giştî ya li ser barên (barkirinên) di tevgerê de, dibe bingeha avakirina [[potansiyela Liénard–Wiechert]] ku ew yek gaveke ber bi teoriya relatîvîteya taybet ve ye. Veguherîna Lorentz a [[qada elektrîkê]] ya barekî tevgerbar bo çarçoveyeke referansê ya çavdêrekî ne-tevger dibe sebeba derketina holê ya termeke matematîkî ku bi gelemperî jê re [[Qada manyetîk|qada manyetîkî]] tê gotin. Berevajî vê, qada manyetîkî ya ku ji hêla barekî tevgerbar ve tê çêkirin winda dibe û di çarçoveyeke referansê ya hev-tevger de dibe qadeke bi tevahî elektrostatîk. Ji ber wê yekê [[hevkêşeyên Maxwell]] tenê lihevhatineke empîrîk in ji bo tesîrên relatîvîstîk ên taybet di modeleke klasîk a Gerdûnê de. Ji ber ku qadên elektrîkî û manyetîk girêdayî çarçoveyeke referansê ne û bi wî rengî bi hev ve girêdayî ne, însan behsa qadên elektromanyetîk dike. Relatîvîteya taybet qaîdeyên veguherînê peyda dike ji bo ka çawa qadeke elektromanyetîk di çarçoveyeke inertîyal de di çarçoveyeke din a inertîyal de xuya dike. Hevkêşeyên Maxwell yên bi şêwaza 3D jixwe bi naveroka fizîkî ya relatîvîteya taybet re li hev tên, herçend hêsantir e ku însan wan di şêwazeke bi awayekî eşkere kovaryant de, ango bi zimanê hesabê [[tensor]], bikarbîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Formal Structure of Electromagnetics: General Covariance and Electromagnetics |paşnav=Post |pêşnav=E. J. |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-486-65427-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486654270&redir_esc=y}}</ref> === Mekanîka kuantûmê === Relatîvîteya taybet dikare bi [[mekanîka kuantûmê]] re were hevgirtin da ku [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] û [[elektrodînamîka kuantûmê]] pêk bînin. Mayro çawa dikare [[relatîvîteya giştî]] û mekanîka kuantûmê bike yek, yek ji pirsgirêkên çaresernebûyî yên fizîkê ye; gravîtasyona kuantûmê û "teoriya her tiştî" ku hevgirtinekê dihewînin û divê tê de relatîvîteya giştî jî cih bigire, di warê lêkolînên teorîk de qadên çalak û berdewam in. Modela atomî a destpêkê ya [[Modela Bohr|Bohr-Sommerfeld]], bi bikaranîna hem relatîvîteya taybet û hem jî zanina destpêkê ya wê wextê di derbarê mekanîka kuantûmê de, pêkhateya hûr a atomên [[Metala alkalî|metalên alkalî]] rave dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Quantum physics of atoms, molecules, solids, nuclei, and particles |paşnav=Eisberg |pêşnav=Robert Martin |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1985 |rr=114-116 |isbn=978-0-471-87373-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/quantumphysicsof00eisb |paşnav2=Resnick |pêşnav2=Robert}}</ref> Di sala 1928an de, [[Paul Dirac]] hevkêşeyeke pêlê ya bitesîr û têkildarî teoriya relatîvîteyê hazir kir ku îro bi navê "[[hevkêşeya Dirac]]" tê zanin û ev hevkêşe hem bi relatîvîteya taybet û hem jî bi guhertoya dawî ya teoriya kuantûmê a piştî sala 1926an re bi temamî li hev dihat. Ew hevkêşe ne tenê behsa hêza zivirînê ya hundirîn a [[Elektron|elektronan]] (ku wekî [[Spîn (fizîk)|''spîn'']] tê zanin) dikir, lê di eynî çaxê de rê li ber pêşbînîkirina [[Dijparçik|dijparçikê]] elektronê ([[pozîtron]]) jî avakir; herwiha, [[pêkhateya hûrgilî]] tenê bi rêya relatîvîteya taybet dikaribû bi temamî were ravekirin. Ew yek bingeha ewil a [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] bû. Ji aliyekî din ve, hebûna dijparçikan dibe sebeba wê encamê ku mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk ji bo teoriyeke rastir û temam a têkiliyên parçikan têrê nake. Li şûna wê, pêdivî bi teoriyeke parçikan çêdibe ku wekî zeviyên kuantîzekirî (''quantized fields'') tên şirovekirin, yanî [[teoriya qada kuantûmê]] ku tê de parçik dikarin li seranserê mekan û wextê bên [[Annîhîlasyon|afirandin û jinavbirin]]. == Binêre == * [[Relatîvîteya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] j4q8pv7kcd5yq5kaff82mpwtlntwdhm 2086931 2086930 2026-08-22T13:02:44Z Kurê Acemî 105128 2086931 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba relatîvîteyî]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Relatîvîte teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Relatîvîte fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên relatîvîteya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingeh === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya relatîvîteya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba relatîvîteyî]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya relatîvîteya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di relatîvîteya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên relatîvîteya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir <math>c</math> [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên relatîvîteya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya relatîvîteya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba relatîvîteyî ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[relatîvîteya galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî relatîvîteya galileyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya relatîvîteya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba galileyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a relatîvîteyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku relatîvîteya galileyî wekî nêzîkatiyek relatîvîteya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a relatîvîteyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya relatîvîteya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya relatîvîtiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksîomên xwe derxistiye. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo relatîvîteya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.<ref name="Lauginie2004">{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}</ref> Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.<ref name="Stachel2005">{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&pg=PA1}}</ref> Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula relatîvîteyî ya komkirina lezan e.<ref name="Rindler1977">{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}</ref> <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.<ref name="Mould">{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&pg=PA8}}</ref> (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.<ref name="Seidelmann">{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}</ref> Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,<ref name="Ferraro">{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}</ref> [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.<ref name="Dolan">{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}</ref> Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,<ref name="Hollis">{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}</ref> lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.<ref>{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}</ref> Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya relatîvîteyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:<ref name="Rindler1977" /> <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a relatîvîteyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.<ref>{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}</ref><ref name="Gill">{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}</ref> Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza relatîvîteyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a relatîvîteyê tê bidestxistin.<ref name="Feynman1977">{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}</ref><ref name="Morin2007">{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}</ref>{{rp|540}} ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a relatîvîteyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Relatîvîteya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.<ref name="Morin2007" />{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]] Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}</ref><ref>{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}</ref> Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.<ref>{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}</ref><ref name="Boas_1961">{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}</ref> [[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]] Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.<ref name="Muller_2014">{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}</ref> Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin. Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.<ref>{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title="Superluminal" motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}</ref> Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.<ref>{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}</ref> == Têkiliya bi teoriyên din re == === Relatîvîteya giştî === Berevajî teoriya relatîvîteya taybet, di teoriya relatîvîteya giştî de şûn-wext xwar e; loma pêwîst e ew teorî bi awayekî bi temamî herêmî were formulekirin. Di encamê de, li ser mesafeyên mezin dibe ku ferqahî ji pêşbîniyên relatîvîteya taybet derkevin holê. Ji ber tevlêkirina [[Rakêş|gravîtasyonê]] bi taybetî nêzîkî girseyên mezin an jî, bi awayekî giştî, nêzîkî şûnên ku enerjiya wan pir zêde ye, relatîvîteya taybet tenê li ser mesafeyên kurt derbasdar dimîne. Ew sinorê derbasdariya relatîvîteya taybet bi rêya [[derengmayîna Shapiro]] (''Shapiro delay'') tê nîşandan. === Yekxistina elektromanyetîzmê === Lêkolîna teorîk a di warê [[elektromanyetîzma klasîk]] de bû sebeba vedîtina belavbûna pêlan. Di encama wan hevkêşeyên ku tesîrên elektromanyetîk giştî dikirin de, derket holê ku leza sinorkirî ya belavbûna zeviyên '''E''' û '''B''', pêdivî bi hin tevgerên taybet di zarreyên bar-hilgir de heye. Lêkolîna giştî ya li ser barên (barkirinên) di tevgerê de, dibe bingeha avakirina [[potansiyela Liénard–Wiechert]] ku ew yek gaveke ber bi teoriya relatîvîteya taybet ve ye. Veguherîna Lorentz a [[qada elektrîkê]] ya barekî tevgerbar bo çarçoveyeke referansê ya çavdêrekî ne-tevger dibe sebeba derketina holê ya termeke matematîkî ku bi gelemperî jê re [[Qada manyetîk|qada manyetîkî]] tê gotin. Berevajî vê, qada manyetîkî ya ku ji hêla barekî tevgerbar ve tê çêkirin winda dibe û di çarçoveyeke referansê ya hev-tevger de dibe qadeke bi tevahî elektrostatîk. Ji ber wê yekê [[hevkêşeyên Maxwell]] tenê lihevhatineke empîrîk in ji bo tesîrên relatîvîstîk ên taybet di modeleke klasîk a Gerdûnê de. Ji ber ku qadên elektrîkî û manyetîk girêdayî çarçoveyeke referansê ne û bi wî rengî bi hev ve girêdayî ne, însan behsa qadên elektromanyetîk dike. Relatîvîteya taybet qaîdeyên veguherînê peyda dike ji bo ka çawa qadeke elektromanyetîk di çarçoveyeke inertîyal de di çarçoveyeke din a inertîyal de xuya dike. Hevkêşeyên Maxwell yên bi şêwaza 3D jixwe bi naveroka fizîkî ya relatîvîteya taybet re li hev tên, herçend hêsantir e ku însan wan di şêwazeke bi awayekî eşkere kovaryant de, ango bi zimanê hesabê [[tensor]], bikarbîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Formal Structure of Electromagnetics: General Covariance and Electromagnetics |paşnav=Post |pêşnav=E. J. |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-486-65427-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486654270&redir_esc=y}}</ref> === Mekanîka kuantûmê === Relatîvîteya taybet dikare bi [[mekanîka kuantûmê]] re were hevgirtin da ku [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] û [[elektrodînamîka kuantûmê]] pêk bînin. Mayro çawa dikare [[relatîvîteya giştî]] û mekanîka kuantûmê bike yek, yek ji pirsgirêkên çaresernebûyî yên fizîkê ye; gravîtasyona kuantûmê û "teoriya her tiştî" ku hevgirtinekê dihewînin û divê tê de relatîvîteya giştî jî cih bigire, di warê lêkolînên teorîk de qadên çalak û berdewam in. Modela atomî a destpêkê ya [[Modela Bohr|Bohr-Sommerfeld]], bi bikaranîna hem relatîvîteya taybet û hem jî zanina destpêkê ya wê wextê di derbarê mekanîka kuantûmê de, pêkhateya hûr a atomên [[Metala alkalî|metalên alkalî]] rave dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Quantum physics of atoms, molecules, solids, nuclei, and particles |paşnav=Eisberg |pêşnav=Robert Martin |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1985 |rr=114-116 |isbn=978-0-471-87373-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/quantumphysicsof00eisb |paşnav2=Resnick |pêşnav2=Robert}}</ref> Di sala 1928an de, [[Paul Dirac]] hevkêşeyeke pêlê ya bitesîr û têkildarî teoriya relatîvîteyê hazir kir ku îro bi navê "[[hevkêşeya Dirac]]" tê zanin û ev hevkêşe hem bi relatîvîteya taybet û hem jî bi guhertoya dawî ya teoriya kuantûmê a piştî sala 1926an re bi temamî li hev dihat. Ew hevkêşe ne tenê behsa hêza zivirînê ya hundirîn a [[Elektron|elektronan]] (ku wekî [[Spîn (fizîk)|''spîn'']] tê zanin) dikir, lê di eynî çaxê de rê li ber pêşbînîkirina [[Dijparçik|dijparçikê]] elektronê ([[pozîtron]]) jî avakir; herwiha, [[pêkhateya hûrgilî]] tenê bi rêya relatîvîteya taybet dikaribû bi temamî were ravekirin. Ew yek bingeha ewil a [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] bû. Ji aliyekî din ve, hebûna dijparçikan dibe sebeba wê encamê ku mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk ji bo teoriyeke rastir û temam a têkiliyên parçikan têrê nake. Li şûna wê, pêdivî bi teoriyeke parçikan çêdibe ku wekî zeviyên kuantîzekirî (''quantized fields'') tên şirovekirin, yanî [[teoriya qada kuantûmê]] ku tê de parçik dikarin li seranserê mekan û wextê bên [[Annîhîlasyon|afirandin û jinavbirin]]. == Binêre == * [[Relatîvîteya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] 7ralyx45m5ktkof6izpti0mfuw8nd77 2086932 2086931 2026-08-22T13:06:17Z Kurê Acemî 105128 2086932 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba relatîvîteyî]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Relatîvîte teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Relatîvîte fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên relatîvîteya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingeh === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya relatîvîteya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba relatîvîteyî]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya relatîvîteya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di relatîvîteya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên relatîvîteya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir <math>c</math> [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên relatîvîteya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya relatîvîteya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba relatîvîteyî ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[relatîvîteya galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî relatîvîteya galileyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya relatîvîteya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba galileyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a relatîvîteyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku relatîvîteya galileyî wekî nêzîkatiyek relatîvîteya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a relatîvîteyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya relatîvîteya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya relatîvîtiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksîomên xwe derxistiye. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo relatîvîteya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.<ref name="Lauginie2004">{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}</ref> Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.<ref name="Stachel2005">{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&pg=PA1}}</ref> Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula relatîvîteyî ya komkirina lezan e.<ref name="Rindler1977">{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}</ref> <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.<ref name="Mould">{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&pg=PA8}}</ref> (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.<ref name="Seidelmann">{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}</ref> Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,<ref name="Ferraro">{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}</ref> [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.<ref name="Dolan">{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}</ref> Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,<ref name="Hollis">{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}</ref> lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.<ref>{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}</ref> Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya relatîvîteyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:<ref name="Rindler1977" /> <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a relatîvîteyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.<ref>{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}</ref><ref name="Gill">{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}</ref> Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza relatîvîteyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a relatîvîteyê tê bidestxistin.<ref name="Feynman1977">{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}</ref><ref name="Morin2007">{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}</ref>{{rp|540}} ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a relatîvîteyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Relatîvîteya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.<ref name="Morin2007" />{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]] Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}</ref><ref>{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}</ref> Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.<ref>{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}</ref><ref name="Boas_1961">{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}</ref> [[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]] Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.<ref name="Muller_2014">{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}</ref> Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin. Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.<ref>{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title="Superluminal" motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}</ref> Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.<ref>{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}</ref> == Têkiliya bi teoriyên din re == === Relatîvîteya giştî === Berevajî teoriya relatîvîteya taybet, di teoriya relatîvîteya giştî de şûn-wext xwar e; loma pêwîst e ew teorî bi awayekî bi temamî herêmî were formulekirin. Di encamê de, li ser mesafeyên mezin dibe ku ferqahî ji pêşbîniyên relatîvîteya taybet derkevin holê. Ji ber tevlêkirina [[Rakêş|gravîtasyonê]] bi taybetî nêzîkî girseyên mezin an jî, bi awayekî giştî, nêzîkî şûnên ku enerjiya wan pir zêde ye, relatîvîteya taybet tenê li ser mesafeyên kurt derbasdar dimîne. Ew sinorê derbasdariya relatîvîteya taybet bi rêya [[derengmayîna Shapiro]] (''Shapiro delay'') tê nîşandan. === Yekxistina elektromanyetîzmê === Lêkolîna teorîk a di warê [[elektromanyetîzma klasîk]] de bû sebeba vedîtina belavbûna pêlan. Di encama wan hevkêşeyên ku tesîrên elektromanyetîk giştî dikirin de, derket holê ku leza sinorkirî ya belavbûna zeviyên '''E''' û '''B''', pêdivî bi hin tevgerên taybet di zarreyên bar-hilgir de heye. Lêkolîna giştî ya li ser barên (barkirinên) di tevgerê de, dibe bingeha avakirina [[potansiyela Liénard–Wiechert]] ku ew yek gaveke ber bi teoriya relatîvîteya taybet ve ye. Veguherîna Lorentz a [[qada elektrîkê]] ya barekî tevgerbar bo çarçoveyeke referansê ya çavdêrekî ne-tevger dibe sebeba derketina holê ya termeke matematîkî ku bi gelemperî jê re [[Qada manyetîk|qada manyetîkî]] tê gotin. Berevajî vê, qada manyetîkî ya ku ji hêla barekî tevgerbar ve tê çêkirin winda dibe û di çarçoveyeke referansê ya hev-tevger de dibe qadeke bi tevahî elektrostatîk. Ji ber wê yekê [[hevkêşeyên Maxwell]] tenê lihevhatineke empîrîk in ji bo tesîrên relatîvîstîk ên taybet di modeleke klasîk a Gerdûnê de. Ji ber ku qadên elektrîkî û manyetîk girêdayî çarçoveyeke referansê ne û bi wî rengî bi hev ve girêdayî ne, însan behsa qadên elektromanyetîk dike. Relatîvîteya taybet qaîdeyên veguherînê peyda dike ji bo ka çawa qadeke elektromanyetîk di çarçoveyeke inertîyal de di çarçoveyeke din a inertîyal de xuya dike. Hevkêşeyên Maxwell yên bi şêwaza 3D jixwe bi naveroka fizîkî ya relatîvîteya taybet re li hev tên, herçend hêsantir e ku însan wan di şêwazeke bi awayekî eşkere kovaryant de, ango bi zimanê hesabê [[tensor]], bikarbîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Formal Structure of Electromagnetics: General Covariance and Electromagnetics |paşnav=Post |pêşnav=E. J. |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-486-65427-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486654270&redir_esc=y}}</ref> === Mekanîka kuantûmê === Relatîvîteya taybet dikare bi [[mekanîka kuantûmê]] re were hevgirtin da ku [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] û [[elektrodînamîka kuantûmê]] pêk bînin. Mayro çawa dikare [[relatîvîteya giştî]] û mekanîka kuantûmê bike yek, yek ji pirsgirêkên çaresernebûyî yên fizîkê ye; gravîtasyona kuantûmê û "teoriya her tiştî" ku hevgirtinekê dihewînin û divê tê de relatîvîteya giştî jî cih bigire, di warê lêkolînên teorîk de qadên çalak û berdewam in. Modela atomî a destpêkê ya [[Modela Bohr|Bohr-Sommerfeld]], bi bikaranîna hem relatîvîteya taybet û hem jî zanina destpêkê ya wê wextê di derbarê mekanîka kuantûmê de, pêkhateya hûr a atomên [[Metala alkalî|metalên alkalî]] rave dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Quantum physics of atoms, molecules, solids, nuclei, and particles |paşnav=Eisberg |pêşnav=Robert Martin |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1985 |rr=114-116 |isbn=978-0-471-87373-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/quantumphysicsof00eisb |paşnav2=Resnick |pêşnav2=Robert}}</ref> Di sala 1928an de, [[Paul Dirac]] hevkêşeyeke pêlê ya bitesîr û têkildarî teoriya relatîvîteyê hazir kir ku îro bi navê "[[hevkêşeya Dirac]]" tê zanin û ev hevkêşe hem bi relatîvîteya taybet û hem jî bi guhertoya dawî ya teoriya kuantûmê a piştî sala 1926an re bi temamî li hev dihat. Ew hevkêşe ne tenê behsa hêza zivirînê ya hundirîn a [[Elektron|elektronan]] (ku wekî [[Spîn (fizîk)|''spîn'']] tê zanin) dikir, lê di eynî çaxê de rê li ber pêşbînîkirina [[Dijparçik|dijparçikê]] elektronê ([[pozîtron]]) jî avakir; herwiha, [[pêkhateya hûrgilî]] tenê bi rêya relatîvîteya taybet dikaribû bi temamî were ravekirin. Ew yek bingeha ewil a [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] bû. Ji aliyekî din ve, hebûna dijparçikan dibe sebeba wê encamê ku mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk ji bo teoriyeke rastir û temam a têkiliyên parçikan têrê nake. Li şûna wê, pêdivî bi teoriyeke parçikan çêdibe ku wekî zeviyên kuantîzekirî (''quantized fields'') tên şirovekirin, yanî [[teoriya qada kuantûmê]] ku tê de parçik dikarin li seranserê mekan û wextê bên [[Annîhîlasyon|afirandin û jinavbirin]]. == Binêre == * [[Relatîvîteya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === === Nivîsên Einstein û nivîsek li ser tarîxa relatîvîteya taybet === * Einstein, Albert (1920). ''[[s:Relativity (1931)|Relativity: The Special and General Theory]]''. * Einstein, Albert (1923). ''[https://gutenberg.org/ebooks/36276 The Meaning of Relativity]''. Princeton University Press. * Logunov, Anatoly A. (2005). ''[https://arxiv.org/abs/physics/0408077 Henri Poincaré and the Relativity Theory]'' (transl. from Russian by G. Pontocorvo and V. O. Soloviev, edited by V. A. Petrov). Nauka, Moscow. === Kitêbên dersê === * {{cite book |last1=Mudde |first1=Robert |last2=Rieger |first2=Bernd |title=Classical Mechanics and Special Relativity |year=2026 |publisher=TU Delft OPEN Books |url=https://doi.org/10.59490/mt.242}} * Timon Idema, (2018). ''[https://books.open.tudelft.nl/home/catalog/book/198 Mechanics and Relativity]'', TU Delft OPEN Publishing. * Harvey R. Brown (2005). Physical relativity: space–time structure from a dynamical perspective, Oxford University Press. * {{cite book |title=Space, Time and Spacetime |author=Lawrence Sklar |url=https://books.google.com/books?id=cPLXqV3QwuMC&pg=PA206 |isbn=978-0-520-03174-6 |publisher=University of California Press |date=1977 }} * {{cite book |title=Relativistic World |author=Sergey Stepanov |url= https://books.google.com/books?id=Rc6PtAEACAAJ | isbn = 978-3-11-051587-9 | publisher=De Gruyter |date=2018 }} * Tipler, Paul, and Llewellyn, Ralph (2002). ''Modern Physics'' (4th ed.). W. H. Freeman & Co. === Gotarên kovarê === * {{cite journal | author1 = Alvager, T. | author2 = Farley, F. J. M. | date = 1964 | author3 = Kjellman, J. | author4 = Wallin, L. | title = Test of the Second Postulate of Special Relativity in the GeV region | journal = Physics Letters | volume = 12 | issue = 3| pages = 260–262 | doi = 10.1016/0031-9163(64)91095-9 | bibcode = 1964PhL....12..260A |display-authors=etal}} * {{cite journal | doi = 10.1086/430652 | last1 = Darrigol | first1 = Olivier | date = 2004 | title = The Mystery of the Poincaré–Einstein Connection | journal = Isis | volume = 95 | issue = 4| pages = 614–26 | pmid = 16011297 | s2cid = 26997100 }} * {{cite journal | doi = 10.1103/PhysRevA.56.4405 | last1 = Wolf | first1 = Peter | last2 = Petit | first2 = Gerard | date = 1997 | title = Satellite test of Special Relativity using the Global Positioning System | journal = Physical Review A | volume = 56 | issue = 6| pages = 4405–09 |bibcode = 1997PhRvA..56.4405W }} * [http://scholarpedia.org/article/Special_relativity Special Relativity] Scholarpedia * {{cite journal | last1 = Rindler | first1 = Wolfgang | author-link = Wolfgang Rindler | year = 2011| title = Special relativity: Kinematics | journal = [[Scholarpedia]] | volume = 6 | issue = 2| page = 8520 | doi = 10.4249/scholarpedia.8520 | bibcode = 2011SchpJ...6.8520R | doi-access = free }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] qt9cjnsavyfj3kfz6o4e9cxy2gzelug 2086933 2086932 2026-08-22T13:06:52Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2086933 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba relatîvîteyî]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Relatîvîte teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Relatîvîte fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên relatîvîteya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingeh === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya relatîvîteya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba relatîvîteyî]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya relatîvîteya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di relatîvîteya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên relatîvîteya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir <math>c</math> [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên relatîvîteya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya relatîvîteya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba relatîvîteyî ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[relatîvîteya galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî relatîvîteya galileyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya relatîvîteya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba galileyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a relatîvîteyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku relatîvîteya galileyî wekî nêzîkatiyek relatîvîteya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a relatîvîteyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya relatîvîteya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya relatîvîtiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksîomên xwe derxistiye. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo relatîvîteya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.<ref name="Lauginie2004">{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}</ref> Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.<ref name="Stachel2005">{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&pg=PA1}}</ref> Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula relatîvîteyî ya komkirina lezan e.<ref name="Rindler1977">{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}</ref> <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.<ref name="Mould">{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&pg=PA8}}</ref> (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.<ref name="Seidelmann">{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}</ref> Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,<ref name="Ferraro">{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}</ref> [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.<ref name="Dolan">{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}</ref> Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,<ref name="Hollis">{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}</ref> lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.<ref>{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}</ref> Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya relatîvîteyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:<ref name="Rindler1977" /> <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a relatîvîteyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.<ref>{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}</ref><ref name="Gill">{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}</ref> Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza relatîvîteyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a relatîvîteyê tê bidestxistin.<ref name="Feynman1977">{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}</ref><ref name="Morin2007">{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}</ref>{{rp|540}} ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a relatîvîteyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Relatîvîteya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.<ref name="Morin2007" />{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]] Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}</ref><ref>{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}</ref> Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.<ref>{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}</ref><ref name="Boas_1961">{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}</ref> [[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]] Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.<ref name="Muller_2014">{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}</ref> Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin. Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.<ref>{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title="Superluminal" motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}</ref> Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.<ref>{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}</ref> == Têkiliya bi teoriyên din re == === Relatîvîteya giştî === Berevajî teoriya relatîvîteya taybet, di teoriya relatîvîteya giştî de şûn-wext xwar e; loma pêwîst e ew teorî bi awayekî bi temamî herêmî were formulekirin. Di encamê de, li ser mesafeyên mezin dibe ku ferqahî ji pêşbîniyên relatîvîteya taybet derkevin holê. Ji ber tevlêkirina [[Rakêş|gravîtasyonê]] bi taybetî nêzîkî girseyên mezin an jî, bi awayekî giştî, nêzîkî şûnên ku enerjiya wan pir zêde ye, relatîvîteya taybet tenê li ser mesafeyên kurt derbasdar dimîne. Ew sinorê derbasdariya relatîvîteya taybet bi rêya [[derengmayîna Shapiro]] (''Shapiro delay'') tê nîşandan. === Yekxistina elektromanyetîzmê === Lêkolîna teorîk a di warê [[elektromanyetîzma klasîk]] de bû sebeba vedîtina belavbûna pêlan. Di encama wan hevkêşeyên ku tesîrên elektromanyetîk giştî dikirin de, derket holê ku leza sinorkirî ya belavbûna zeviyên '''E''' û '''B''', pêdivî bi hin tevgerên taybet di zarreyên bar-hilgir de heye. Lêkolîna giştî ya li ser barên (barkirinên) di tevgerê de, dibe bingeha avakirina [[potansiyela Liénard–Wiechert]] ku ew yek gaveke ber bi teoriya relatîvîteya taybet ve ye. Veguherîna Lorentz a [[qada elektrîkê]] ya barekî tevgerbar bo çarçoveyeke referansê ya çavdêrekî ne-tevger dibe sebeba derketina holê ya termeke matematîkî ku bi gelemperî jê re [[Qada manyetîk|qada manyetîkî]] tê gotin. Berevajî vê, qada manyetîkî ya ku ji hêla barekî tevgerbar ve tê çêkirin winda dibe û di çarçoveyeke referansê ya hev-tevger de dibe qadeke bi tevahî elektrostatîk. Ji ber wê yekê [[hevkêşeyên Maxwell]] tenê lihevhatineke empîrîk in ji bo tesîrên relatîvîstîk ên taybet di modeleke klasîk a Gerdûnê de. Ji ber ku qadên elektrîkî û manyetîk girêdayî çarçoveyeke referansê ne û bi wî rengî bi hev ve girêdayî ne, însan behsa qadên elektromanyetîk dike. Relatîvîteya taybet qaîdeyên veguherînê peyda dike ji bo ka çawa qadeke elektromanyetîk di çarçoveyeke inertîyal de di çarçoveyeke din a inertîyal de xuya dike. Hevkêşeyên Maxwell yên bi şêwaza 3D jixwe bi naveroka fizîkî ya relatîvîteya taybet re li hev tên, herçend hêsantir e ku însan wan di şêwazeke bi awayekî eşkere kovaryant de, ango bi zimanê hesabê [[tensor]], bikarbîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Formal Structure of Electromagnetics: General Covariance and Electromagnetics |paşnav=Post |pêşnav=E. J. |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-486-65427-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486654270&redir_esc=y}}</ref> === Mekanîka kuantûmê === Relatîvîteya taybet dikare bi [[mekanîka kuantûmê]] re were hevgirtin da ku [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] û [[elektrodînamîka kuantûmê]] pêk bînin. Mayro çawa dikare [[relatîvîteya giştî]] û mekanîka kuantûmê bike yek, yek ji pirsgirêkên çaresernebûyî yên fizîkê ye; gravîtasyona kuantûmê û "teoriya her tiştî" ku hevgirtinekê dihewînin û divê tê de relatîvîteya giştî jî cih bigire, di warê lêkolînên teorîk de qadên çalak û berdewam in. Modela atomî a destpêkê ya [[Modela Bohr|Bohr-Sommerfeld]], bi bikaranîna hem relatîvîteya taybet û hem jî zanina destpêkê ya wê wextê di derbarê mekanîka kuantûmê de, pêkhateya hûr a atomên [[Metala alkalî|metalên alkalî]] rave dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Quantum physics of atoms, molecules, solids, nuclei, and particles |paşnav=Eisberg |pêşnav=Robert Martin |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1985 |rr=114-116 |isbn=978-0-471-87373-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/quantumphysicsof00eisb |paşnav2=Resnick |pêşnav2=Robert}}</ref> Di sala 1928an de, [[Paul Dirac]] hevkêşeyeke pêlê ya bitesîr û têkildarî teoriya relatîvîteyê hazir kir ku îro bi navê "[[hevkêşeya Dirac]]" tê zanin û ev hevkêşe hem bi relatîvîteya taybet û hem jî bi guhertoya dawî ya teoriya kuantûmê a piştî sala 1926an re bi temamî li hev dihat. Ew hevkêşe ne tenê behsa hêza zivirînê ya hundirîn a [[Elektron|elektronan]] (ku wekî [[Spîn (fizîk)|''spîn'']] tê zanin) dikir, lê di eynî çaxê de rê li ber pêşbînîkirina [[Dijparçik|dijparçikê]] elektronê ([[pozîtron]]) jî avakir; herwiha, [[pêkhateya hûrgilî]] tenê bi rêya relatîvîteya taybet dikaribû bi temamî were ravekirin. Ew yek bingeha ewil a [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] bû. Ji aliyekî din ve, hebûna dijparçikan dibe sebeba wê encamê ku mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk ji bo teoriyeke rastir û temam a têkiliyên parçikan têrê nake. Li şûna wê, pêdivî bi teoriyeke parçikan çêdibe ku wekî zeviyên kuantîzekirî (''quantized fields'') tên şirovekirin, yanî [[teoriya qada kuantûmê]] ku tê de parçik dikarin li seranserê mekan û wextê bên [[Annîhîlasyon|afirandin û jinavbirin]]. == Binêre == * [[Relatîvîteya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === === Nivîsên Einstein û nivîsek li ser tarîxa relatîvîteya taybet === * Einstein, Albert (1920). ''[[s:Relativity (1931)|Relativity: The Special and General Theory]]''. * Einstein, Albert (1923). ''[https://gutenberg.org/ebooks/36276 The Meaning of Relativity]''. Princeton University Press. * Logunov, Anatoly A. (2005). ''[https://arxiv.org/abs/physics/0408077 Henri Poincaré and the Relativity Theory]'' (transl. from Russian by G. Pontocorvo and V. O. Soloviev, edited by V. A. Petrov). Nauka, Moscow. === Kitêbên dersê === * {{cite book |last1=Mudde |first1=Robert |last2=Rieger |first2=Bernd |title=Classical Mechanics and Special Relativity |year=2026 |publisher=TU Delft OPEN Books |url=https://doi.org/10.59490/mt.242}} * Timon Idema, (2018). ''[https://books.open.tudelft.nl/home/catalog/book/198 Mechanics and Relativity]'', TU Delft OPEN Publishing. * Harvey R. Brown (2005). Physical relativity: space–time structure from a dynamical perspective, Oxford University Press. * {{cite book |title=Space, Time and Spacetime |author=Lawrence Sklar |url=https://books.google.com/books?id=cPLXqV3QwuMC&pg=PA206 |isbn=978-0-520-03174-6 |publisher=University of California Press |date=1977 }} * {{cite book |title=Relativistic World |author=Sergey Stepanov |url= https://books.google.com/books?id=Rc6PtAEACAAJ | isbn = 978-3-11-051587-9 | publisher=De Gruyter |date=2018 }} * Tipler, Paul, and Llewellyn, Ralph (2002). ''Modern Physics'' (4th ed.). W. H. Freeman & Co. === Gotarên kovarê === * {{cite journal | author1 = Alvager, T. | author2 = Farley, F. J. M. | date = 1964 | author3 = Kjellman, J. | author4 = Wallin, L. | title = Test of the Second Postulate of Special Relativity in the GeV region | journal = Physics Letters | volume = 12 | issue = 3| pages = 260–262 | doi = 10.1016/0031-9163(64)91095-9 | bibcode = 1964PhL....12..260A |display-authors=etal}} * {{cite journal | doi = 10.1086/430652 | last1 = Darrigol | first1 = Olivier | date = 2004 | title = The Mystery of the Poincaré–Einstein Connection | journal = Isis | volume = 95 | issue = 4| pages = 614–26 | pmid = 16011297 | s2cid = 26997100 }} * {{cite journal | doi = 10.1103/PhysRevA.56.4405 | last1 = Wolf | first1 = Peter | last2 = Petit | first2 = Gerard | date = 1997 | title = Satellite test of Special Relativity using the Global Positioning System | journal = Physical Review A | volume = 56 | issue = 6| pages = 4405–09 |bibcode = 1997PhRvA..56.4405W }} * [http://scholarpedia.org/article/Special_relativity Special Relativity] Scholarpedia * {{cite journal | last1 = Rindler | first1 = Wolfgang | author-link = Wolfgang Rindler | year = 2011| title = Special relativity: Kinematics | journal = [[Scholarpedia]] | volume = 6 | issue = 2| page = 8520 | doi = 10.4249/scholarpedia.8520 | bibcode = 2011SchpJ...6.8520R | doi-access = free }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] 2inwsndcrtzfe7uxww7w7d5uysd61h4 2086963 2086933 2026-08-22T22:37:22Z Kurê Acemî 105128 2086963 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba relatîvîteyî]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Relatîvîte teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Relatîvîte fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên relatîvîteya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingeh === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya relatîvîteya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba relatîvîteyî]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya relatîvîteya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di relatîvîteya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên relatîvîteya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir <math>c</math> [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên relatîvîteya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya relatîvîteya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba relatîvîteyî ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[relatîvîteya galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî relatîvîteya galileyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya relatîvîteya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba galileyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a relatîvîteyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku relatîvîteya galileyî wekî nêzîkatiyek relatîvîteya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a relatîvîteyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya relatîvîteya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya relatîvîtiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksîomên xwe derxistiye. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo relatîvîteya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.<ref name="Lauginie2004">{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}</ref> Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.<ref name="Stachel2005">{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&pg=PA1}}</ref> Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula relatîvîteyî ya komkirina lezan e.<ref name="Rindler1977">{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}</ref> <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.<ref name="Mould">{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&pg=PA8}}</ref> (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.<ref name="Seidelmann">{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}</ref> Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,<ref name="Ferraro">{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}</ref> [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.<ref name="Dolan">{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}</ref> Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,<ref name="Hollis">{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}</ref> lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.<ref>{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}</ref> Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya relatîvîteyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:<ref name="Rindler1977" /> <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a relatîvîteyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.<ref>{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}</ref><ref name="Gill">{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}</ref> Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza relatîvîteyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a relatîvîteyê tê bidestxistin.<ref name="Feynman1977">{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}</ref><ref name="Morin2007">{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}</ref>{{rp|540}} ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a relatîvîteyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Relatîvîteya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.<ref name="Morin2007" />{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]] Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}</ref><ref>{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}</ref> Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.<ref>{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}</ref><ref name="Boas_1961">{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}</ref> [[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]] Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.<ref name="Muller_2014">{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}</ref> Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin. Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.<ref>{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title="Superluminal" motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}</ref> Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.<ref>{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}</ref> == Têkiliya bi teoriyên din re == === Relatîvîteya giştî === Berevajî teoriya relatîvîteya taybet, di teoriya relatîvîteya giştî de şûn-wext xwar e; loma pêwîst e ew teorî bi awayekî bi temamî herêmî were formulekirin. Di encamê de, li ser mesafeyên mezin dibe ku ferqahî ji pêşbîniyên relatîvîteya taybet derkevin holê. Ji ber tevlêkirina [[Rakêş|gravîtasyonê]] bi taybetî nêzîkî girseyên mezin an jî, bi awayekî giştî, nêzîkî şûnên ku enerjiya wan pir zêde ye, relatîvîteya taybet tenê li ser mesafeyên kurt derbasdar dimîne. Ew sinorê derbasdariya relatîvîteya taybet bi rêya [[derengmayîna Shapiro]] (''Shapiro delay'') tê nîşandan. === Yekxistina elektromanyetîzmê === Lêkolîna teorîk a di warê [[elektromanyetîzma klasîk]] de bû sebeba vedîtina belavbûna pêlan. Di encama wan hevkêşeyên ku tesîrên elektromanyetîk giştî dikirin de, derket holê ku leza sinorkirî ya belavbûna zeviyên '''E''' û '''B''', pêdivî bi hin tevgerên taybet di zarreyên bar-hilgir de heye. Lêkolîna giştî ya li ser barên (barkirinên) di tevgerê de, dibe bingeha avakirina [[potansiyela Liénard–Wiechert]] ku ew yek gaveke ber bi teoriya relatîvîteya taybet ve ye. Veguherîna Lorentz a [[qada elektrîkê]] ya barekî tevgerbar bo çarçoveyeke referansê ya çavdêrekî ne-tevger dibe sebeba derketina holê ya termeke matematîkî ku bi gelemperî jê re [[Qada manyetîk|qada manyetîkî]] tê gotin. Berevajî vê, qada manyetîkî ya ku ji hêla barekî tevgerbar ve tê çêkirin winda dibe û di çarçoveyeke referansê ya hev-tevger de dibe qadeke bi tevahî elektrostatîk. Ji ber wê yekê [[hevkêşeyên Maxwell]] tenê lihevhatineke empîrîk in ji bo tesîrên relatîvîstîk ên taybet di modeleke klasîk a Gerdûnê de. Ji ber ku qadên elektrîkî û manyetîk girêdayî çarçoveyeke referansê ne û bi wî rengî bi hev ve girêdayî ne, însan behsa qadên elektromanyetîk dike. Relatîvîteya taybet qaîdeyên veguherînê peyda dike ji bo ka çawa qadeke elektromanyetîk di çarçoveyeke inertîyal de di çarçoveyeke din a inertîyal de xuya dike. Hevkêşeyên Maxwell yên bi şêwaza 3D jixwe bi naveroka fizîkî ya relatîvîteya taybet re li hev tên, herçend hêsantir e ku însan wan di şêwazeke bi awayekî eşkere kovaryant de, ango bi zimanê hesabê [[tensor]], bikarbîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Formal Structure of Electromagnetics: General Covariance and Electromagnetics |paşnav=Post |pêşnav=E. J. |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-486-65427-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486654270&redir_esc=y}}</ref> === Mekanîka kuantûmê === Relatîvîteya taybet dikare bi [[mekanîka kuantûmê]] re were hevgirtin da ku [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] û [[elektrodînamîka kuantûmê]] pêk bînin. Mayro çawa dikare [[relatîvîteya giştî]] û mekanîka kuantûmê bike yek, yek ji pirsgirêkên çaresernebûyî yên fizîkê ye; gravîtasyona kuantûmê û "teoriya her tiştî" ku hevgirtinekê dihewînin û divê tê de relatîvîteya giştî jî cih bigire, di warê lêkolînên teorîk de qadên çalak û berdewam in. Modela atomî a destpêkê ya [[Modela Bohr|Bohr-Sommerfeld]], bi bikaranîna hem relatîvîteya taybet û hem jî zanina destpêkê ya wê wextê di derbarê mekanîka kuantûmê de, pêkhateya hûr a atomên [[Metala alkalî|metalên alkalî]] rave dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Quantum physics of atoms, molecules, solids, nuclei, and particles |paşnav=Eisberg |pêşnav=Robert Martin |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1985 |rr=114-116 |isbn=978-0-471-87373-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/quantumphysicsof00eisb |paşnav2=Resnick |pêşnav2=Robert}}</ref> Di sala 1928an de, [[Paul Dirac]] hevkêşeyeke pêlê ya bitesîr û têkildarî teoriya relatîvîteyê hazir kir ku îro bi navê "[[hevkêşeya Dirac]]" tê zanin û ev hevkêşe hem bi relatîvîteya taybet û hem jî bi guhertoya dawî ya teoriya kuantûmê a piştî sala 1926an re bi temamî li hev dihat. Ew hevkêşe ne tenê behsa hêza zivirînê ya hundirîn a [[Elektron|elektronan]] (ku wekî [[Spîn (fizîk)|''spîn'']] tê zanin) dikir, lê di eynî çaxê de rê li ber pêşbînîkirina [[Dijparçik|dijparçikê]] elektronê ([[pozîtron]]) jî avakir; herwiha, [[pêkhateya hûrgilî]] tenê bi rêya relatîvîteya taybet dikaribû bi temamî were ravekirin. Ew yek bingeha ewil a [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] bû. Ji aliyekî din ve, hebûna dijparçikan dibe sebeba wê encamê ku mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk ji bo teoriyeke rastir û temam a têkiliyên parçikan têrê nake. Li şûna wê, pêdivî bi teoriyeke parçikan çêdibe ku wekî zeviyên kuantîzekirî (''quantized fields'') tên şirovekirin, yanî [[teoriya qada kuantûmê]] ku tê de parçik dikarin li seranserê mekan û wextê bên [[Annîhîlasyon|afirandin û jinavbirin]]. == Binêre == * [[Relatîvîteya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === === Nivîsên Einstein û nivîsek li ser tarîxa relatîvîteya taybet === {{Refbegin}} * Einstein, Albert (1920). ''[[s:Relativity (1931)|Relativity: The Special and General Theory]]''. * Einstein, Albert (1923). ''[https://gutenberg.org/ebooks/36276 The Meaning of Relativity]''. Princeton University Press. * Logunov, Anatoly A. (2005). ''[https://arxiv.org/abs/physics/0408077 Henri Poincaré and the Relativity Theory]'' (transl. from Russian by G. Pontocorvo and V. O. Soloviev, edited by V. A. Petrov). Nauka, Moscow. {{Refend}} === Kitêbên dersê === * {{cite book |last1=Mudde |first1=Robert |last2=Rieger |first2=Bernd |title=Classical Mechanics and Special Relativity |year=2026 |publisher=TU Delft OPEN Books |url=https://doi.org/10.59490/mt.242}} * Timon Idema, (2018). ''[https://books.open.tudelft.nl/home/catalog/book/198 Mechanics and Relativity]'', TU Delft OPEN Publishing. * Harvey R. Brown (2005). Physical relativity: space–time structure from a dynamical perspective, Oxford University Press. * {{cite book |title=Space, Time and Spacetime |author=Lawrence Sklar |url=https://books.google.com/books?id=cPLXqV3QwuMC&pg=PA206 |isbn=978-0-520-03174-6 |publisher=University of California Press |date=1977 }} * {{cite book |title=Relativistic World |author=Sergey Stepanov |url= https://books.google.com/books?id=Rc6PtAEACAAJ | isbn = 978-3-11-051587-9 | publisher=De Gruyter |date=2018 }} * Tipler, Paul, and Llewellyn, Ralph (2002). ''Modern Physics'' (4th ed.). W. H. Freeman & Co. === Gotarên kovarê === * {{cite journal | author1 = Alvager, T. | author2 = Farley, F. J. M. | date = 1964 | author3 = Kjellman, J. | author4 = Wallin, L. | title = Test of the Second Postulate of Special Relativity in the GeV region | journal = Physics Letters | volume = 12 | issue = 3| pages = 260–262 | doi = 10.1016/0031-9163(64)91095-9 | bibcode = 1964PhL....12..260A |display-authors=etal}} * {{cite journal | doi = 10.1086/430652 | last1 = Darrigol | first1 = Olivier | date = 2004 | title = The Mystery of the Poincaré–Einstein Connection | journal = Isis | volume = 95 | issue = 4| pages = 614–26 | pmid = 16011297 | s2cid = 26997100 }} * {{cite journal | doi = 10.1103/PhysRevA.56.4405 | last1 = Wolf | first1 = Peter | last2 = Petit | first2 = Gerard | date = 1997 | title = Satellite test of Special Relativity using the Global Positioning System | journal = Physical Review A | volume = 56 | issue = 6| pages = 4405–09 |bibcode = 1997PhRvA..56.4405W }} * [http://scholarpedia.org/article/Special_relativity Special Relativity] Scholarpedia * {{cite journal | last1 = Rindler | first1 = Wolfgang | author-link = Wolfgang Rindler | year = 2011| title = Special relativity: Kinematics | journal = [[Scholarpedia]] | volume = 6 | issue = 2| page = 8520 | doi = 10.4249/scholarpedia.8520 | bibcode = 2011SchpJ...6.8520R | doi-access = free }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] fl6inr3ppf4qsyx9pmvdbd8ewi7843j 2086964 2086963 2026-08-22T22:37:43Z Kurê Acemî 105128 2086964 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba relatîvîteyî]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Relatîvîte teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Relatîvîte fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên relatîvîteya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingeh === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya relatîvîteya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba relatîvîteyî]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya relatîvîteya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di relatîvîteya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên relatîvîteya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir <math>c</math> [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên relatîvîteya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya relatîvîteya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba relatîvîteyî ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[relatîvîteya galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî relatîvîteya galileyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya relatîvîteya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba galileyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a relatîvîteyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku relatîvîteya galileyî wekî nêzîkatiyek relatîvîteya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a relatîvîteyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya relatîvîteya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya relatîvîtiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksîomên xwe derxistiye. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo relatîvîteya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.<ref name="Lauginie2004">{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}</ref> Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.<ref name="Stachel2005">{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&pg=PA1}}</ref> Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula relatîvîteyî ya komkirina lezan e.<ref name="Rindler1977">{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}</ref> <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.<ref name="Mould">{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&pg=PA8}}</ref> (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.<ref name="Seidelmann">{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}</ref> Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,<ref name="Ferraro">{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}</ref> [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.<ref name="Dolan">{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}</ref> Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,<ref name="Hollis">{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}</ref> lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.<ref>{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}</ref> Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya relatîvîteyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:<ref name="Rindler1977" /> <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a relatîvîteyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.<ref>{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}</ref><ref name="Gill">{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}</ref> Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza relatîvîteyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a relatîvîteyê tê bidestxistin.<ref name="Feynman1977">{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}</ref><ref name="Morin2007">{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}</ref>{{rp|540}} ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a relatîvîteyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Relatîvîteya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.<ref name="Morin2007" />{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]] Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}</ref><ref>{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}</ref> Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.<ref>{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}</ref><ref name="Boas_1961">{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}</ref> [[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]] Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.<ref name="Muller_2014">{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}</ref> Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin. Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.<ref>{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title="Superluminal" motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}</ref> Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.<ref>{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}</ref> == Têkiliya bi teoriyên din re == === Relatîvîteya giştî === Berevajî teoriya relatîvîteya taybet, di teoriya relatîvîteya giştî de şûn-wext xwar e; loma pêwîst e ew teorî bi awayekî bi temamî herêmî were formulekirin. Di encamê de, li ser mesafeyên mezin dibe ku ferqahî ji pêşbîniyên relatîvîteya taybet derkevin holê. Ji ber tevlêkirina [[Rakêş|gravîtasyonê]] bi taybetî nêzîkî girseyên mezin an jî, bi awayekî giştî, nêzîkî şûnên ku enerjiya wan pir zêde ye, relatîvîteya taybet tenê li ser mesafeyên kurt derbasdar dimîne. Ew sinorê derbasdariya relatîvîteya taybet bi rêya [[derengmayîna Shapiro]] (''Shapiro delay'') tê nîşandan. === Yekxistina elektromanyetîzmê === Lêkolîna teorîk a di warê [[elektromanyetîzma klasîk]] de bû sebeba vedîtina belavbûna pêlan. Di encama wan hevkêşeyên ku tesîrên elektromanyetîk giştî dikirin de, derket holê ku leza sinorkirî ya belavbûna zeviyên '''E''' û '''B''', pêdivî bi hin tevgerên taybet di zarreyên bar-hilgir de heye. Lêkolîna giştî ya li ser barên (barkirinên) di tevgerê de, dibe bingeha avakirina [[potansiyela Liénard–Wiechert]] ku ew yek gaveke ber bi teoriya relatîvîteya taybet ve ye. Veguherîna Lorentz a [[qada elektrîkê]] ya barekî tevgerbar bo çarçoveyeke referansê ya çavdêrekî ne-tevger dibe sebeba derketina holê ya termeke matematîkî ku bi gelemperî jê re [[Qada manyetîk|qada manyetîkî]] tê gotin. Berevajî vê, qada manyetîkî ya ku ji hêla barekî tevgerbar ve tê çêkirin winda dibe û di çarçoveyeke referansê ya hev-tevger de dibe qadeke bi tevahî elektrostatîk. Ji ber wê yekê [[hevkêşeyên Maxwell]] tenê lihevhatineke empîrîk in ji bo tesîrên relatîvîstîk ên taybet di modeleke klasîk a Gerdûnê de. Ji ber ku qadên elektrîkî û manyetîk girêdayî çarçoveyeke referansê ne û bi wî rengî bi hev ve girêdayî ne, însan behsa qadên elektromanyetîk dike. Relatîvîteya taybet qaîdeyên veguherînê peyda dike ji bo ka çawa qadeke elektromanyetîk di çarçoveyeke inertîyal de di çarçoveyeke din a inertîyal de xuya dike. Hevkêşeyên Maxwell yên bi şêwaza 3D jixwe bi naveroka fizîkî ya relatîvîteya taybet re li hev tên, herçend hêsantir e ku însan wan di şêwazeke bi awayekî eşkere kovaryant de, ango bi zimanê hesabê [[tensor]], bikarbîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Formal Structure of Electromagnetics: General Covariance and Electromagnetics |paşnav=Post |pêşnav=E. J. |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-486-65427-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486654270&redir_esc=y}}</ref> === Mekanîka kuantûmê === Relatîvîteya taybet dikare bi [[mekanîka kuantûmê]] re were hevgirtin da ku [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] û [[elektrodînamîka kuantûmê]] pêk bînin. Mayro çawa dikare [[relatîvîteya giştî]] û mekanîka kuantûmê bike yek, yek ji pirsgirêkên çaresernebûyî yên fizîkê ye; gravîtasyona kuantûmê û "teoriya her tiştî" ku hevgirtinekê dihewînin û divê tê de relatîvîteya giştî jî cih bigire, di warê lêkolînên teorîk de qadên çalak û berdewam in. Modela atomî a destpêkê ya [[Modela Bohr|Bohr-Sommerfeld]], bi bikaranîna hem relatîvîteya taybet û hem jî zanina destpêkê ya wê wextê di derbarê mekanîka kuantûmê de, pêkhateya hûr a atomên [[Metala alkalî|metalên alkalî]] rave dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Quantum physics of atoms, molecules, solids, nuclei, and particles |paşnav=Eisberg |pêşnav=Robert Martin |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1985 |rr=114-116 |isbn=978-0-471-87373-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/quantumphysicsof00eisb |paşnav2=Resnick |pêşnav2=Robert}}</ref> Di sala 1928an de, [[Paul Dirac]] hevkêşeyeke pêlê ya bitesîr û têkildarî teoriya relatîvîteyê hazir kir ku îro bi navê "[[hevkêşeya Dirac]]" tê zanin û ev hevkêşe hem bi relatîvîteya taybet û hem jî bi guhertoya dawî ya teoriya kuantûmê a piştî sala 1926an re bi temamî li hev dihat. Ew hevkêşe ne tenê behsa hêza zivirînê ya hundirîn a [[Elektron|elektronan]] (ku wekî [[Spîn (fizîk)|''spîn'']] tê zanin) dikir, lê di eynî çaxê de rê li ber pêşbînîkirina [[Dijparçik|dijparçikê]] elektronê ([[pozîtron]]) jî avakir; herwiha, [[pêkhateya hûrgilî]] tenê bi rêya relatîvîteya taybet dikaribû bi temamî were ravekirin. Ew yek bingeha ewil a [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] bû. Ji aliyekî din ve, hebûna dijparçikan dibe sebeba wê encamê ku mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk ji bo teoriyeke rastir û temam a têkiliyên parçikan têrê nake. Li şûna wê, pêdivî bi teoriyeke parçikan çêdibe ku wekî zeviyên kuantîzekirî (''quantized fields'') tên şirovekirin, yanî [[teoriya qada kuantûmê]] ku tê de parçik dikarin li seranserê mekan û wextê bên [[Annîhîlasyon|afirandin û jinavbirin]]. == Binêre == * [[Relatîvîteya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === === Nivîsên Einstein û nivîsek li ser tarîxa relatîvîteya taybet === {{Refbegin}} * Einstein, Albert (1920). ''[[s:Relativity (1931)|Relativity: The Special and General Theory]]''. * Einstein, Albert (1923). ''[https://gutenberg.org/ebooks/36276 The Meaning of Relativity]''. Princeton University Press. * Logunov, Anatoly A. (2005). ''[https://arxiv.org/abs/physics/0408077 Henri Poincaré and the Relativity Theory]'' (transl. from Russian by G. Pontocorvo and V. O. Soloviev, edited by V. A. Petrov). Nauka, Moscow. {{Refend}} === Kitêbên dersê === {{Refbegin}} * {{cite book |last1=Mudde |first1=Robert |last2=Rieger |first2=Bernd |title=Classical Mechanics and Special Relativity |year=2026 |publisher=TU Delft OPEN Books |url=https://doi.org/10.59490/mt.242}} * Timon Idema, (2018). ''[https://books.open.tudelft.nl/home/catalog/book/198 Mechanics and Relativity]'', TU Delft OPEN Publishing. * Harvey R. Brown (2005). Physical relativity: space–time structure from a dynamical perspective, Oxford University Press. * {{cite book |title=Space, Time and Spacetime |author=Lawrence Sklar |url=https://books.google.com/books?id=cPLXqV3QwuMC&pg=PA206 |isbn=978-0-520-03174-6 |publisher=University of California Press |date=1977 }} * {{cite book |title=Relativistic World |author=Sergey Stepanov |url= https://books.google.com/books?id=Rc6PtAEACAAJ | isbn = 978-3-11-051587-9 | publisher=De Gruyter |date=2018 }} * Tipler, Paul, and Llewellyn, Ralph (2002). ''Modern Physics'' (4th ed.). W. H. Freeman & Co. {{Refend}} === Gotarên kovarê === * {{cite journal | author1 = Alvager, T. | author2 = Farley, F. J. M. | date = 1964 | author3 = Kjellman, J. | author4 = Wallin, L. | title = Test of the Second Postulate of Special Relativity in the GeV region | journal = Physics Letters | volume = 12 | issue = 3| pages = 260–262 | doi = 10.1016/0031-9163(64)91095-9 | bibcode = 1964PhL....12..260A |display-authors=etal}} * {{cite journal | doi = 10.1086/430652 | last1 = Darrigol | first1 = Olivier | date = 2004 | title = The Mystery of the Poincaré–Einstein Connection | journal = Isis | volume = 95 | issue = 4| pages = 614–26 | pmid = 16011297 | s2cid = 26997100 }} * {{cite journal | doi = 10.1103/PhysRevA.56.4405 | last1 = Wolf | first1 = Peter | last2 = Petit | first2 = Gerard | date = 1997 | title = Satellite test of Special Relativity using the Global Positioning System | journal = Physical Review A | volume = 56 | issue = 6| pages = 4405–09 |bibcode = 1997PhRvA..56.4405W }} * [http://scholarpedia.org/article/Special_relativity Special Relativity] Scholarpedia * {{cite journal | last1 = Rindler | first1 = Wolfgang | author-link = Wolfgang Rindler | year = 2011| title = Special relativity: Kinematics | journal = [[Scholarpedia]] | volume = 6 | issue = 2| page = 8520 | doi = 10.4249/scholarpedia.8520 | bibcode = 2011SchpJ...6.8520R | doi-access = free }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] h92yz2vsxphmymhvonnxl8cm0v9ehyu 2086965 2086964 2026-08-22T22:38:04Z Kurê Acemî 105128 2086965 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba relatîvîteyî]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Relatîvîte teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Relatîvîte fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên relatîvîteya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingeh === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya relatîvîteya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba relatîvîteyî]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya relatîvîteya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di relatîvîteya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên relatîvîteya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir <math>c</math> [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên relatîvîteya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya relatîvîteya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba relatîvîteyî ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[relatîvîteya galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî relatîvîteya galileyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya relatîvîteya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba galileyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a relatîvîteyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku relatîvîteya galileyî wekî nêzîkatiyek relatîvîteya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a relatîvîteyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya relatîvîteya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya relatîvîtiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksîomên xwe derxistiye. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo relatîvîteya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.<ref name="Lauginie2004">{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}</ref> Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.<ref name="Stachel2005">{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&pg=PA1}}</ref> Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula relatîvîteyî ya komkirina lezan e.<ref name="Rindler1977">{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}</ref> <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.<ref name="Mould">{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&pg=PA8}}</ref> (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.<ref name="Seidelmann">{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}</ref> Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,<ref name="Ferraro">{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}</ref> [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.<ref name="Dolan">{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}</ref> Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,<ref name="Hollis">{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}</ref> lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.<ref>{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}</ref> Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya relatîvîteyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:<ref name="Rindler1977" /> <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a relatîvîteyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.<ref>{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}</ref><ref name="Gill">{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}</ref> Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza relatîvîteyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a relatîvîteyê tê bidestxistin.<ref name="Feynman1977">{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}</ref><ref name="Morin2007">{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}</ref>{{rp|540}} ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a relatîvîteyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Relatîvîteya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.<ref name="Morin2007" />{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]] Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}</ref><ref>{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}</ref> Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.<ref>{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}</ref><ref name="Boas_1961">{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}</ref> [[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]] Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.<ref name="Muller_2014">{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}</ref> Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin. Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.<ref>{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title="Superluminal" motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}</ref> Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.<ref>{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}</ref> == Têkiliya bi teoriyên din re == === Relatîvîteya giştî === Berevajî teoriya relatîvîteya taybet, di teoriya relatîvîteya giştî de şûn-wext xwar e; loma pêwîst e ew teorî bi awayekî bi temamî herêmî were formulekirin. Di encamê de, li ser mesafeyên mezin dibe ku ferqahî ji pêşbîniyên relatîvîteya taybet derkevin holê. Ji ber tevlêkirina [[Rakêş|gravîtasyonê]] bi taybetî nêzîkî girseyên mezin an jî, bi awayekî giştî, nêzîkî şûnên ku enerjiya wan pir zêde ye, relatîvîteya taybet tenê li ser mesafeyên kurt derbasdar dimîne. Ew sinorê derbasdariya relatîvîteya taybet bi rêya [[derengmayîna Shapiro]] (''Shapiro delay'') tê nîşandan. === Yekxistina elektromanyetîzmê === Lêkolîna teorîk a di warê [[elektromanyetîzma klasîk]] de bû sebeba vedîtina belavbûna pêlan. Di encama wan hevkêşeyên ku tesîrên elektromanyetîk giştî dikirin de, derket holê ku leza sinorkirî ya belavbûna zeviyên '''E''' û '''B''', pêdivî bi hin tevgerên taybet di zarreyên bar-hilgir de heye. Lêkolîna giştî ya li ser barên (barkirinên) di tevgerê de, dibe bingeha avakirina [[potansiyela Liénard–Wiechert]] ku ew yek gaveke ber bi teoriya relatîvîteya taybet ve ye. Veguherîna Lorentz a [[qada elektrîkê]] ya barekî tevgerbar bo çarçoveyeke referansê ya çavdêrekî ne-tevger dibe sebeba derketina holê ya termeke matematîkî ku bi gelemperî jê re [[Qada manyetîk|qada manyetîkî]] tê gotin. Berevajî vê, qada manyetîkî ya ku ji hêla barekî tevgerbar ve tê çêkirin winda dibe û di çarçoveyeke referansê ya hev-tevger de dibe qadeke bi tevahî elektrostatîk. Ji ber wê yekê [[hevkêşeyên Maxwell]] tenê lihevhatineke empîrîk in ji bo tesîrên relatîvîstîk ên taybet di modeleke klasîk a Gerdûnê de. Ji ber ku qadên elektrîkî û manyetîk girêdayî çarçoveyeke referansê ne û bi wî rengî bi hev ve girêdayî ne, însan behsa qadên elektromanyetîk dike. Relatîvîteya taybet qaîdeyên veguherînê peyda dike ji bo ka çawa qadeke elektromanyetîk di çarçoveyeke inertîyal de di çarçoveyeke din a inertîyal de xuya dike. Hevkêşeyên Maxwell yên bi şêwaza 3D jixwe bi naveroka fizîkî ya relatîvîteya taybet re li hev tên, herçend hêsantir e ku însan wan di şêwazeke bi awayekî eşkere kovaryant de, ango bi zimanê hesabê [[tensor]], bikarbîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Formal Structure of Electromagnetics: General Covariance and Electromagnetics |paşnav=Post |pêşnav=E. J. |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-486-65427-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486654270&redir_esc=y}}</ref> === Mekanîka kuantûmê === Relatîvîteya taybet dikare bi [[mekanîka kuantûmê]] re were hevgirtin da ku [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] û [[elektrodînamîka kuantûmê]] pêk bînin. Mayro çawa dikare [[relatîvîteya giştî]] û mekanîka kuantûmê bike yek, yek ji pirsgirêkên çaresernebûyî yên fizîkê ye; gravîtasyona kuantûmê û "teoriya her tiştî" ku hevgirtinekê dihewînin û divê tê de relatîvîteya giştî jî cih bigire, di warê lêkolînên teorîk de qadên çalak û berdewam in. Modela atomî a destpêkê ya [[Modela Bohr|Bohr-Sommerfeld]], bi bikaranîna hem relatîvîteya taybet û hem jî zanina destpêkê ya wê wextê di derbarê mekanîka kuantûmê de, pêkhateya hûr a atomên [[Metala alkalî|metalên alkalî]] rave dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Quantum physics of atoms, molecules, solids, nuclei, and particles |paşnav=Eisberg |pêşnav=Robert Martin |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1985 |rr=114-116 |isbn=978-0-471-87373-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/quantumphysicsof00eisb |paşnav2=Resnick |pêşnav2=Robert}}</ref> Di sala 1928an de, [[Paul Dirac]] hevkêşeyeke pêlê ya bitesîr û têkildarî teoriya relatîvîteyê hazir kir ku îro bi navê "[[hevkêşeya Dirac]]" tê zanin û ev hevkêşe hem bi relatîvîteya taybet û hem jî bi guhertoya dawî ya teoriya kuantûmê a piştî sala 1926an re bi temamî li hev dihat. Ew hevkêşe ne tenê behsa hêza zivirînê ya hundirîn a [[Elektron|elektronan]] (ku wekî [[Spîn (fizîk)|''spîn'']] tê zanin) dikir, lê di eynî çaxê de rê li ber pêşbînîkirina [[Dijparçik|dijparçikê]] elektronê ([[pozîtron]]) jî avakir; herwiha, [[pêkhateya hûrgilî]] tenê bi rêya relatîvîteya taybet dikaribû bi temamî were ravekirin. Ew yek bingeha ewil a [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] bû. Ji aliyekî din ve, hebûna dijparçikan dibe sebeba wê encamê ku mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk ji bo teoriyeke rastir û temam a têkiliyên parçikan têrê nake. Li şûna wê, pêdivî bi teoriyeke parçikan çêdibe ku wekî zeviyên kuantîzekirî (''quantized fields'') tên şirovekirin, yanî [[teoriya qada kuantûmê]] ku tê de parçik dikarin li seranserê mekan û wextê bên [[Annîhîlasyon|afirandin û jinavbirin]]. == Binêre == * [[Relatîvîteya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === === Nivîsên Einstein û nivîsek li ser tarîxa relatîvîteya taybet === {{Refbegin}} * Einstein, Albert (1920). ''[[s:Relativity (1931)|Relativity: The Special and General Theory]]''. * Einstein, Albert (1923). ''[https://gutenberg.org/ebooks/36276 The Meaning of Relativity]''. Princeton University Press. * Logunov, Anatoly A. (2005). ''[https://arxiv.org/abs/physics/0408077 Henri Poincaré and the Relativity Theory]'' (transl. from Russian by G. Pontocorvo and V. O. Soloviev, edited by V. A. Petrov). Nauka, Moscow. {{Refend}} === Kitêbên dersê === {{Refbegin}} * {{cite book |last1=Mudde |first1=Robert |last2=Rieger |first2=Bernd |title=Classical Mechanics and Special Relativity |year=2026 |publisher=TU Delft OPEN Books |url=https://doi.org/10.59490/mt.242}} * Timon Idema, (2018). ''[https://books.open.tudelft.nl/home/catalog/book/198 Mechanics and Relativity]'', TU Delft OPEN Publishing. * Harvey R. Brown (2005). Physical relativity: space–time structure from a dynamical perspective, Oxford University Press. * {{cite book |title=Space, Time and Spacetime |author=Lawrence Sklar |url=https://books.google.com/books?id=cPLXqV3QwuMC&pg=PA206 |isbn=978-0-520-03174-6 |publisher=University of California Press |date=1977 }} * {{cite book |title=Relativistic World |author=Sergey Stepanov |url= https://books.google.com/books?id=Rc6PtAEACAAJ | isbn = 978-3-11-051587-9 | publisher=De Gruyter |date=2018 }} * Tipler, Paul, and Llewellyn, Ralph (2002). ''Modern Physics'' (4th ed.). W. H. Freeman & Co. {{Refend}} === Gotarên kovarê === {{Refbegin}} * {{cite journal | author1 = Alvager, T. | author2 = Farley, F. J. M. | date = 1964 | author3 = Kjellman, J. | author4 = Wallin, L. | title = Test of the Second Postulate of Special Relativity in the GeV region | journal = Physics Letters | volume = 12 | issue = 3| pages = 260–262 | doi = 10.1016/0031-9163(64)91095-9 | bibcode = 1964PhL....12..260A |display-authors=etal}} * {{cite journal | doi = 10.1086/430652 | last1 = Darrigol | first1 = Olivier | date = 2004 | title = The Mystery of the Poincaré–Einstein Connection | journal = Isis | volume = 95 | issue = 4| pages = 614–26 | pmid = 16011297 | s2cid = 26997100 }} * {{cite journal | doi = 10.1103/PhysRevA.56.4405 | last1 = Wolf | first1 = Peter | last2 = Petit | first2 = Gerard | date = 1997 | title = Satellite test of Special Relativity using the Global Positioning System | journal = Physical Review A | volume = 56 | issue = 6| pages = 4405–09 |bibcode = 1997PhRvA..56.4405W }} * [http://scholarpedia.org/article/Special_relativity Special Relativity] Scholarpedia * {{cite journal | last1 = Rindler | first1 = Wolfgang | author-link = Wolfgang Rindler | year = 2011| title = Special relativity: Kinematics | journal = [[Scholarpedia]] | volume = 6 | issue = 2| page = 8520 | doi = 10.4249/scholarpedia.8520 | bibcode = 2011SchpJ...6.8520R | doi-access = free }} {{Refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] kdf48fahdt8i8npdagawtpr5swkqhd8 0 329487 2086982 2026-08-23T10:08:10Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2086982 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2086984 2086982 2026-08-23T10:58:06Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2086984 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Lezahî pîvaneke di arasteyeke diyarkirî ya [[Hereket|hereketê]] ye. Ew konsepta bingehîn di [[Kînematîk|kînematîkê]] de ye ku ew şaxek ji [[mekanîka klasîk]] e û hereketên [[Cismê fizîkî|cismên fizîkî]] rave dike. Lezahî [[kemiyeta vektorî]] ye; yanî ji bo danasîna wê, hem [[Norm (matematîk)|mezinahî]] û hem jî [[Teref (geometrî)|teref]] pêwîst in (vektora lezahiyê). Nirxa [[Skaler (fizîk)|skaler]] a mutleq (mezinahî) ya lezahiyê wekî ''lez'' tê binavkirin; ew hêjmar di sîstema SI ([[Pergala Navneteweyî ya Yekeyan|Sîstema Navneteweyî ya Yekeyan]]) de bi [[metre her saniye]] de (m/s an m⋅s−1) tê pîvan. Mesele "5 metre her saniye de" hêjmareke skaler e, lê "5 metre her saniye ber bi rojhilat ve" vektor e. Eger di lez, araste an jî herduyan de guhertinek çêbibe, wê wextê tê gotin ku ew tişt rastî [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]] tê. b8iqekb88ubxh5p37s7potw0ifel5mc 2086985 2086984 2026-08-23T10:58:27Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Fizîk]] 2086985 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Lezahî pîvaneke di arasteyeke diyarkirî ya [[Hereket|hereketê]] ye. Ew konsepta bingehîn di [[Kînematîk|kînematîkê]] de ye ku ew şaxek ji [[mekanîka klasîk]] e û hereketên [[Cismê fizîkî|cismên fizîkî]] rave dike. Lezahî [[kemiyeta vektorî]] ye; yanî ji bo danasîna wê, hem [[Norm (matematîk)|mezinahî]] û hem jî [[Teref (geometrî)|teref]] pêwîst in (vektora lezahiyê). Nirxa [[Skaler (fizîk)|skaler]] a mutleq (mezinahî) ya lezahiyê wekî ''lez'' tê binavkirin; ew hêjmar di sîstema SI ([[Pergala Navneteweyî ya Yekeyan|Sîstema Navneteweyî ya Yekeyan]]) de bi [[metre her saniye]] de (m/s an m⋅s−1) tê pîvan. Mesele "5 metre her saniye de" hêjmareke skaler e, lê "5 metre her saniye ber bi rojhilat ve" vektor e. Eger di lez, araste an jî herduyan de guhertinek çêbibe, wê wextê tê gotin ku ew tişt rastî [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]] tê. [[Kategorî:Fizîk]] gwcoo9kaqiuqdv8s2knggzlk7to4aui 2086986 2086985 2026-08-23T10:58:45Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2086986 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Lezahî pîvaneke di arasteyeke diyarkirî ya [[Hereket|hereketê]] ye. Ew konsepta bingehîn di [[Kînematîk|kînematîkê]] de ye ku ew şaxek ji [[mekanîka klasîk]] e û hereketên [[Cismê fizîkî|cismên fizîkî]] rave dike. Lezahî [[kemiyeta vektorî]] ye; yanî ji bo danasîna wê, hem [[Norm (matematîk)|mezinahî]] û hem jî [[Teref (geometrî)|teref]] pêwîst in (vektora lezahiyê). Nirxa [[Skaler (fizîk)|skaler]] a mutleq (mezinahî) ya lezahiyê wekî ''lez'' tê binavkirin; ew hêjmar di sîstema SI ([[Pergala Navneteweyî ya Yekeyan|Sîstema Navneteweyî ya Yekeyan]]) de bi [[metre her saniye]] de (m/s an m⋅s−1) tê pîvan. Mesele "5 metre her saniye de" hêjmareke skaler e, lê "5 metre her saniye ber bi rojhilat ve" vektor e. Eger di lez, araste an jî herduyan de guhertinek çêbibe, wê wextê tê gotin ku ew tişt rastî [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]] tê. == Terîf == [[Kategorî:Fizîk]] 1z4ohceikub2rd1br50he7003dbebt1 2086987 2086986 2026-08-23T11:00:05Z Kurê Acemî 105128 /* Terîf */ 2086987 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Lezahî pîvaneke di arasteyeke diyarkirî ya [[Hereket|hereketê]] ye. Ew konsepta bingehîn di [[Kînematîk|kînematîkê]] de ye ku ew şaxek ji [[mekanîka klasîk]] e û hereketên [[Cismê fizîkî|cismên fizîkî]] rave dike. Lezahî [[kemiyeta vektorî]] ye; yanî ji bo danasîna wê, hem [[Norm (matematîk)|mezinahî]] û hem jî [[Teref (geometrî)|teref]] pêwîst in (vektora lezahiyê). Nirxa [[Skaler (fizîk)|skaler]] a mutleq (mezinahî) ya lezahiyê wekî ''lez'' tê binavkirin; ew hêjmar di sîstema SI ([[Pergala Navneteweyî ya Yekeyan|Sîstema Navneteweyî ya Yekeyan]]) de bi [[metre her saniye]] de (m/s an m⋅s−1) tê pîvan. Mesele "5 metre her saniye de" hêjmareke skaler e, lê "5 metre her saniye ber bi rojhilat ve" vektor e. Eger di lez, araste an jî herduyan de guhertinek çêbibe, wê wextê tê gotin ku ew tişt rastî [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]] tê. [[Kategorî:Fizîk]] ksfeyqsrlwrlyv4mto06nskja2azqxm 2086988 2086987 2026-08-23T11:00:13Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2086988 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Lezahî''' pîvaneke di arasteyeke diyarkirî ya [[Hereket|hereketê]] ye. Ew konsepta bingehîn di [[Kînematîk|kînematîkê]] de ye ku ew şaxek ji [[mekanîka klasîk]] e û hereketên [[Cismê fizîkî|cismên fizîkî]] rave dike. Lezahî [[kemiyeta vektorî]] ye; yanî ji bo danasîna wê, hem [[Norm (matematîk)|mezinahî]] û hem jî [[Teref (geometrî)|teref]] pêwîst in (vektora lezahiyê). Nirxa [[Skaler (fizîk)|skaler]] a mutleq (mezinahî) ya lezahiyê wekî ''lez'' tê binavkirin; ew hêjmar di sîstema SI ([[Pergala Navneteweyî ya Yekeyan|Sîstema Navneteweyî ya Yekeyan]]) de bi [[metre her saniye]] de (m/s an m⋅s−1) tê pîvan. Mesele "5 metre her saniye de" hêjmareke skaler e, lê "5 metre her saniye ber bi rojhilat ve" vektor e. Eger di lez, araste an jî herduyan de guhertinek çêbibe, wê wextê tê gotin ku ew tişt rastî [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]] tê. [[Kategorî:Fizîk]] ag9gst5qsvezbep3di1va4iaiepalwg