Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 4 4082 2087185 2085719 2026-08-25T04:31:03Z Kurê Acemî 105128 /* Matematîk */ 2087185 wikitext text/x-wiki {{see also|[[WP:Gotarên bingehîn]]}} Gelek projeyên [[Wikipedia|Wîkîpediyayê]] hene; ji wan çend mezin, çend biçûk in. Çend gotarên bingehîn ji bo hemî Wîkîpediyayan pêwîst in. Heger dirêj nebin jî, bila qet nebe kurt û di awayê [[Wîkîpediya:Şitl|şitl]]an de bin. Li jêr lîsteya 1.000 gotarên bingehîn heye ku tê pêşniyazkirin di her Wîkîpediyayê de hebin. Divê ev gotar bi zimanekî gelekî hêsan werin nivîsandin û agahiyên herî bingehîn di nav xwe de bihewînin. {| class="wikitable" |+ |- !Sernav!!Hejmara niha!!Hejmara hewce |- |[[#Jînenîgarî|Jînenîgarî]]||198||''TBD'' |- |[[#Felsefe|Felsefe]]||13||''TBD'' |- |[[#Ol|Ol]]||22||''TBD'' |- |[[#Zanistên_civakî|Zanistên civakî]]||77||''TBD'' |- |[[#Ziman_û_wêje|Ziman û wêje]]||48||''TBD'' |- |[[#Pîvan|Pîvan]]||12||''TBD'' |- |[[#Zanist|Zanist]]||250||''TBD'' |- |[[#Xwarin_û_çandinî|Xwarin û çandinî]]||34||''TBD'' |- |[[#Teknolojî|Teknolojî]]||68||''TBD'' |- |[[#Huner_û_şahî|Huner û şahî]]||76||''TBD'' |- |[[#Dîrok|Dîrok]]||54||''TBD'' |- |[[#Erdnîgarî|Erdnîgarî]]||148||''TBD'' |- !'''Hevok'''!!'''1000'''!!'''1000''' |}<small>Kontrolkirina hejmarê: 26 Sibat 2026 (UTC)</small> == Jînenîgarî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == === Fîlozof û zanyarên civakî === # [[Arîstotelês]] # [[Simone de Beauvoir]] # [[Çanakya]] # [[Konfuçyus]] # [[René Descartes]] # [[Sigmund Freud]] # [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] # [[Martin Heidegger]] # [[Ibn Xeldûn]] # [[Immanuel Kant]] # [[John Maynard Keynes]] # [[John Locke]] # [[Niccolò Machiavelli]] # [[Karl Marx]] # [[Friedrich Nietzsche]] # [[Platon]] # [[Jean-Jacques Rousseau]] # [[Jean-Paul Sartre]] # [[Sima Qian]] # [[Adam Smith]] # [[Sokratês]] # [[Voltaire]] # [[Max Weber]] # [[Ludwig Wittgenstein]] # [[Zhu Xi]] === Kesên dînî û teolojiyê === # [[Îbrahîm]] # [[Buda]] # [[Îsa]] # [[Martin Luther]] # [[Meryem]] # [[Mûsa]] # [[Mihemed]] # [[Şêx Adî]] # [[Xezalî]] # [[Zerdeşt]] === Rêberên sîyasî === # [[Abraham Lincoln]] # [[Adolf Hitler]] # [[Daryûsê Mezin]] # [[Augustus]] # [[Cengîz Xan]] # [[Charlemagne]] # [[Mistefa Barzanî]] # [[Che Guevara]] # [[Ekberê Mezin]] # [[Qazî Mihemed]] # [[Franklin Delano Roosevelt]] # [[George Washington]] # [[Îskenderê Mezin]] # [[Leyla Qasim]] # [[Jawaharlal Nehru]] [[:en:Jawaharlal Nehru|(en)]] # [[Josef Stalin]] # [[Julius Caesar]] # [[Konstantînê Mezin]] # [[Kûruşê Mezin]] # [[Kiyaksar]] # [[Louis XIV.]] # [[Mahatma Gandî]] # [[Mao Zedong]] # [[Martin Luther King]] # [[Napoléon Bonaparte]] # [[Nelson Mandela]] # [[Omer ibn Xetab]] # [[Otto von Bismarck]] # [[Peterê Mezin]] # [[Qin Shi Huang]] # [[Rosa Luxemburg]] # [[Selahedînê Eyûbî]] # [[Simón Bolívar]] # [[Siltan Silêmanê Qanûnî]] # [[Sun Yat-sen]] [[:en:Sun Yat-sen|(en)]] # [[Tîmûrleng]] # [[Vladîmîr Îlyîç Lenîn]] # [[Winston Churchill]] === Dahêner, zanyar û matematîknas === # [[Alan Turing]] # [[Albert Einstein]] # [[Arşîmed]] # [[Brahmagupta]] # [[Carl Friedrich Gauss]] [[:en:Carl Friedrich Gauss|(en)]] # [[Carl Linnaeus]] # [[Charles Darwin]] # [[David Hilbert]] [[:en:David Hilbert|(en)]] # [[Dmîtrî Mendeleyev]] [[:en:Dmitri Mendeleev|(en)]] # [[Xwarezmî]] # [[Enrico Fermi]] # [[Ernest Rutherford]] [[:en:Ernest Rutherford|(en)]] # [[Erwin Schrödinger]] # [[Galen]] # [[Galileo Galilei]] # [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] # [[Henry Ford]] # [[Isaac Newton]] # [[Îbn Sîna]] # [[James Clerk Maxwell]] # [[James Joule]] # [[James Watt]] # [[Johann Gutenberg]] # [[Johannes Kepler]] # [[Leonhard Euler]] [[:en:Leonhard Euler|(en)]] # [[Louis Pasteur]] # [[Marie Curie]] # [[Max Planck]] # [[Michael Faraday]] # [[Nîkola Têsla]] # [[Nîkolaws Kopernîkus]] # [[Thomas Alva Edison]] # [[Tim Berners-Lee]] [[:en:Tim Berners-Lee|(en)]] === Hunermend û mîmar === # [[Albrecht Dürer]] [[:en:Albrecht Dürer|(en)]] # [[Andy Warhol]] # [[Diego Velázquez]] # [[Frank Lloyd Wright]] [[:en:Frank Lloyd Wright|(en)]] # [[Francisco Goya]] [[:en:Francisco Goya|(en)]] # [[Frida Kahlo]] # [[Henri Matisse]] [[:en:Henri Matisse|(en)]] # [[Hokusai|Katsushika Hokusai]] [[:en:Katsushika Hokusai|(en)]] # [[Le Corbusier]] [[:en:Le Corbusier|(en)]] # [[Leonardo da Vinci]] # [[Michelangelo]] # [[Mîmar Sînan]] # [[Pablo Picasso]] # [[Peter Paul Rubens]] [[:en:Peter Paul Rubens|(en)]] # [[Raffaello Sanzio]] # [[Rembrandt]] [[:en:Rembrandt|(en)]] # [[Salvador Dalí]] # [[Vincent van Gogh]] === Kompozîtor û muzîkvan === # [[Antonín Dvořák]] [[:en:Antonín Dvořák|(en)]] # [[Antonio Vivaldi]] # [[Frédéric Chopin]] # [[Franz Schubert]] [[:en:Franz Schubert|(en)]] # [[Georg Frîderîk Handel|Georg Friedrich Händel]] [[:en:Georg Friedrich Händel|(en)]] # [[Giuseppe Verdi]] [[:en:Giuseppe Verdi|(en)]] # [[Gustav Mahler]] [[:en:Gustav Mahler|(en)]] # [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]] [[:en:Giovanni Pierluigi da Palestrina|(en)]] # [[Îgor Stravînskî|Igor Stravinsky]] [[:en:Igor Stravinsky|(en)]] # [[Johann Sebastian Bach]] # [[Johannes Brahms]] [[:en:Johannes Brahms|(en)]] # [[Joseph Haydn]] [[:en:Joseph Haydn|(en)]] # [[Ludwig van Beethoven]] # [[Louis Armstrong]] [[:en:Louis Armstrong|(en)]] # [[Michael Jackson]] # [[Pyotr Ilyich Tchaikovsky]] # [[Richard Wagner]] [[:en:Richard Wagner|(en)]] # [[The Beatles]] # [[Ûm Kulsûm]] [[:en:Umm Kulthum|(en)]] # [[Wolfgang Amadeus Mozart]] === Derhêner û nivîskarên fîlman === # [[Akira Kurosawa]] # [[Alfred Hitchcock]] [[:en:Alfred Hitchcock|(en)]] # [[Federico Fellini]] [[:en:Federico Fellini|(en)]] # [[George Lucas]] # [[Ingmar Bergman]] # [[Satyajit Ray]] [[:en:Satyajit Ray|(en)]] # [[Sergei Eisenstein]] [[:en:Sergei Eisenstein|(en)]] # [[Stanley Kubrick]] # [[Steven Spielberg]] [[:en:Steven Spielberg|(en)]] # [[Walt Disney]] === Nivîskar, şanonivîs û helbestvan === # [[Aleksandr Pûşkîn]] # [[Anton Çexov]] # [[Charles Dickens]] # [[Dante Alighieri]] # [[Ebû Nuwas]] [[:en:Abu Nuwas|(en)]] # [[Franz Kafka]] # [[Fyodor Dostoyevskî]] # [[Gabriel García Márquez]] # [[Geoffrey Chaucer]] # [[Hafizê Şîrazî]] # [[Hans Christian Andersen]] # [[Homer]] # [[James Joyce]] # [[Jane Austen]] # [[Johann Wolfgang von Goethe]] # [[Jorge Luis Borges]] # [[Kalidasa]] [[:en:Kalidasa|(en)]] # [[Tolstoy]] # [[Li Bai]] [[:en:Li Bai|(en)]] # [[Lord Byron]] [[:en:Lord Byron|(en)]] # [[Marcel Proust]] # [[Mark Twain]] # [[Matsuo Bashō]] # [[Miguel de Cervantes]] # [[Molière]] # [[Nacîb Mahfûz]] # [[Ovidius]] # [[Rabindranath Tagore]] # [[Sofoklês]] # [[Vergilius]] # [[Victor Hugo]] # [[William Shakespeare]] === Vebîner û gerokvan === # [[Christopher Columbus]] # [[Ferdinand Magellan]] # [[Hernán Cortés]] # [[Îbn Betûte]] # [[Jacques Cartier]] # [[James Cook]] [[:en:James Cook|(en)]] # [[Marco Polo]] # [[Neil Armstrong]] # [[Roald Amundsen]] # [[Vasco da Gama]] # [[Yuri Gagarin]] # [[Zheng He]] == Felsefe [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Ateîzm]] # [[Berahî]] [[:en:Reality|(en)]] # [[Diyalektîk]] # [[Epîstemolojî]] # [[Estetîk]] # [[Exlaq]] # [[Felsefe]] # [[Konfuçyûsîzm]] [[:en:Confucianism|(en)]] # [[Mentiq]] # [[Materyalîzm]] # [[Rastî]] # [[Vîna azad]] # [[Zanîn]] == Dîn == # [[Bûdîzm]] # [[Dîn]] # [[Hîmîtî]] [[:en:Fundamentalism|(en)]] # [[Giyan]] # [[Hinduîzm]] # [[Îslam]] ## [[Sinnî]] ## [[Şîa]] # [[Mîtolojî]] # [[Xwedê]] ## [[Monoteîzm|Yekxwedayî]] ## [[Pirxwedayî]] # [[Xiristiyanî]] ## [[Dêra Katolîk]] ## [[Protestanîzm]] # [[Reenkarnasyon]] [[:en:Reincarnation|(en)]] # [[Cihûtî]] # [[Elewîtî]] # [[Yarsan]] # [[Êzidîtî]] # [[Taoîzm]] # [[Zerdeştîtî]] == Zanistên civakî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Perwerde]] # [[Şaristanî]] # [[Civak]] === Psîkolojî === # [[Aqil]] # [[Hizir]] # [[Hest]] # [[Evîn]] # [[Psîkolojî]] # [[Reftar]] [[:en:Behavior|(en)]] === Malbat û têkilî === # [[Jin]] # [[Zewac]] [[:en:Marriage|(en)]] # [[Law]] # [[Malbat]] # [[Mêr]] === Siyaset === # [[Bîrdozî]] ## [[Anarşîzm]] ## [[Faşîzm]] ## [[Kapîtalîzm]] ## [[Komunîzm]] ## [[Şopparêzî]] ## [[Lîberalîzm]] ## [[Marksîzm]] ## [[Neteweperwerî]] ## [[Sosyalîzm]] # [[Dîplomasî]] # [[Dewlet]] # [[Hikûmet]] ## [[Dîktatorî]] ## [[Komar]] ## [[Monarşî]] ## [[Demokrasî]] ## [[Kolonîtî]] # [[Împeryalîzm]] # [[Partiya siyasî]] [[:en:Political party|(en)]] # [[Propaganda]] # [[Siyaset]] === Kar û aborî === # [[Aborî]] # [[Bazirganî]] # [[Dirav]] ## [[Dolara DYAyê]] [[:en:United States dollar|(en)]] ## [[Euro]] # [[Sermaye]] # [[Pere]] # [[Pîşesazî]] # [[Bac]] [[:en:Tax|(en)]] === Hiqûq === # [[Destûr]] # [[Hiqûq]] === Rêxistinên navneteweyî === # [[ASEAN]] [[:en:ASEAN|(en)]] # [[Koma Bankeya Dinyayê]] [[:en:World Bank|(en)]] # [[Hevpeymaniya Neteweyan]] [[:en:Commonwealth of Nations|(en)]] # [[Yekîtiya Erebî]] # [[NATO]] # [[Neteweyên Yekbûyî]] ## [[Dîwana Navneteweyî ya Dadê]] [[:en:International Court of Justice|(en)]] ## [[IMF|Sindoqa Diravî ya Navneteweyî]] [[:en:International Monetary Fund|(en)]] ## [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] ## [[UNESCO]] # [[OPEC]] # [[Xelata Nobelê]] # [[Rêxistina Bazirganî ya Cîhanî]] [[:en:World Trade Organization|(en)]] # [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] [[:en:International Red Cross and Red Crescent Movement|(en)]] # [[Yekîtiya Afrîkayê]] # [[Yekîtiya Ewropayê]] === Şer û leşkerî === # [[Aştî]] # [[Leşkerî]] [[:en:Military|(en)]] # [[Şer]] ## [[Şerê navxweyî]] [[:en:Civil war|(en)]] # [[Terorîzm]] === Pirsgirêkên civakî === # [[Cezayê mirinê]] # [[Dîskrîmînasyon]] ## [[Nîjadperestî]] # [[Femînîzm]] # [[Globalîzasyon]] [[:en:Globalization|(en)]] # [[Mafên mirovan]] # [[Xizanî]] # [[Xulamtî]] # [[Zarokjiberbirin]] == Ziman û wêje [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Ziman]] # [[Zimannasî]] # [[Gramer]] # [[Peyv]] ## [[Vac]] ## [[Kîtek]] # [[Pergala nivîsê]] ## [[Alfabeya erebî]] ## [[Alfabeya yewnanî]] ## [[Alfabeya latînî]] ## [[Alfabeya kîrîlî]] [[:en:Cyrillic script|(en)]] ## [[Tîpên çînî]] [[:en:Chinese characters|(en)]] # [[Xwendewarî]] # [[Werger]] # [[Wêje]] ## [[Pexşan]] [[:en:Prose|(en)]] ### ''[[Hunera Şer (pirtûk)]]'' ## [[Honak]] [[:en:Fiction|(en)]] ### ''[[Hezar û yek şev]]'' ## [[Roman]] ### ''[[Çîroka Genji]]'' [[:en:The Tale of Genji|(en)]] ## [[Helbest]] ### ''[[Destana Gilgamêş]]'' ### ''[[Îlyada]]'' ### ''[[Şahname]]'' ## Deqên Olî ### ''[[Incîl]]'' ### ''[[Mahabharata]]'' [[:en:Mahabharata|(en)]] ### ''[[Quran]] # Zimanên taybet ## [[Zimanê almanî|Almanî]] ## [[Zimanê bengalî|Bengalî]] ## [[Zimanê çînî|Çînî]] ## [[Zimanê erebî|Erebî]] ## [[Zimanê fransî|Fransî]] ## [[Zimanê yewnanî|Grekî]] ## [[Zimanê hindistanî|Hindî-Urdu]] [[:en:Hindustani|(en)]] ## [[Zimanê îbranî|Îbranî]] ## [[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]] ## [[Zimanê japonî|Japonî]] ## [[Zimanê korêyî|Korêyî]] ## [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ## [[Zimanê latînî|Latînî]] ## [[Zimanê farsî|Farsî]] ## [[Zimanê portûgalî|Portugalî]] ## [[Zimanê rûsî|Rûsî]] ## [[Zimanê sanskrîtî|Sanskrîtî]] ## [[Zimanê spanî|Spanî]] ## [[Zimanê swahîlî|Swahîlî]] ## [[Zimanê tirkî|Tirkî]] == Pîvan [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == {{div col|2}} # [[Sîstema Navneteweyî ya Yekînan]] # [[Pîvan]] === Giranî, qebare û dûrahî === # [[Kîlogram]] # [[Lîtir]] # [[Metre]] === Dem === # [[Salname]] ## [[Salnameya gregorî]] # [[Saet]] # [[Sanî]] # [[Roj]] # [[Sal]] # [[Beşa saetê]] {{div col end}} == Zanist == # [[Zanist]] # [[Xweza]] === Stêrnasî === {{div col|2}} # [[Teqîna Mezin]] # [[Dûvstêr]] [[:en:Comet|(en)]] # [[Galaksî]] ## [[Kadiz]] # [[Gerdûn]] # [[Gerstêrk]] ## [[Erd]] ## [[Jupîter]] ## [[Mars]] ## [[Neptûn]] ## [[Saturn]] ## [[Tîr]] ## [[Ûranûs]] ## [[Venûs]] # [[Asteroîd]] # [[Firîna fezayî]] [[:en: Spaceflight|(en)]] # [[Heyv]] # [[Çala Reş]] # [[Pergala Rojê]] # [[Stêrk]] ## [[Roj]] # [[Stêrnasî]] {{div col end}} === Biyolojî === # [[Biyolojî]] # Materyalên biyolojîk ## [[DNA]] ## [[Enzîm]] ## [[Hormon]] ## [[Proteîn]] # [[Riweknasî]] # [[Ekolojî]] ## [[Cureyên bi xetereya nemabûnê]] # [[Jiyan]] # [[Mirin]] ## [[Xwekujî]] # [[Dabeşandina biyolojîk]] ## [[Cure]] ==== Pêvajoyên biyolojîk ==== {{div col|2}} # [[Metabolîzm]] [[:en:Metabolism|(en)]] ## [[Fotosentez]] ## [[Hormonên herisê]] ## [[Henase]] # [[Pêşveçûn]] # [[Zayîn]] [[:en:Reproduction|(en)]] ## [[Ducanî]] ## [[Seks]] {{div col end}} ==== Organîzma ==== # [[Alga]] # [[Arkeya]] [[:en:Archaea|(en)]] # [[Bakterî]] # [[Karok]] # [[Organîzm]] # [[Plant]] ## [[Dar]] ## [[Fêkî]] ## [[Kulîlk]] # [[Protîst]] [[:en:Protist|(en)]] # [[Heywan]] ## [[Artropod]] ### [[Mêş û mûr]] #### [[Mêşhingiv]] #### [[Morî]] #### [[Mixmixk]] ### [[Pîrevonk]] ## [[Chordate]] ### [[Bejavî]] ### [[Balinde]] #### [[Kewok]] #### [[Mirîşk]] ### [[Xijende]] #### [[Kosî]] #### [[Mar]] ### [[Guhandar]] #### [[Beraz]] #### [[Cirdon]] #### [[Çêlek]] #### [[Hêştir]] #### [[Hesp]] #### [[Kêvroşk]] #### [[Mirov]] #### [[Pisîk]] #### [[Prîmat]] #### [[Mih]] #### [[Seg]] #### [[Balîna]] [[:en:Cetacea|(en)]] ### [[Masî]] #### [[Segmasî]] ## [[Moluska]] [[:en:Mollusca|(en)]] ## [[Nematoda]] [[:en:Nematoda|(en)]] ==== Anatomî ==== # [[Anatomî]] # [[Koendama hestê]] ## [[Poz]] ## [[Çav]] ## [[Guh]] ## [[Çêjtin]] # [[Sîstema gera xwînê]] ## [[Dil]] ## [[Xwîn]] # [[Koendama herisê ya mirovan]] ## [[Kezeb]] ## [[Rûviya zirav]] ## [[Rûviya stûr]] # [[Koendama henaseyê]] # [[Sîstema hormonan]] # [[Sîstema pirbûnê]] [[:en:Reproductive system|(en)]] # [[Koendama demarê]] ## [[Demar]] ## [[Mêjî]] # [[Kakût]] # [[Xane]] # [[Masûlke]] # [[Çerm]] === Tenduristî û bijîşkî === # [[Bijîşkî]] # [[Derman]] ## [[Dermanên dijbakterî]] # [[Diransazî]] # [[Adet (bijîşkî)|Menstruasyon]] [[:en:Menstruation|(en)]] # [[Nexweşî]] # [[Pandemî]] # [[Sîstema bergiriyê]] [[:en:Immune system|(en)]] # [[Tenduristî]] # [[Vaksîn]] # [[Vîrus]] ==== Nexweşî û Rewşên Taybet ==== # [[Alûdebûn]] [[:en:Addiction|(en)]] ## [[Etanol]] [[:en:Ethanol|(en)]] ## [[Titûn]] # [[Astengdarî]] [[:en:Disability|(en)]] ## [[Keratî]] [[:en:Deafness|(en)]] ## [[Korîtî]] # [[Epîlepsî]] # [[Nexweşiya zarokan a felçiyê]] [[:en:Poliomyelitis|(en)]] # [[Arsim]] # [[Bedxwerî]] # [[Krîza dil]] # [[Lerzeta]] # [[Nexweşiya Alzheimer]] [[:en:Alzheimer's disease|(en)]] # [[Psîkopatî]] # [[Gastroenterît]] [[:en:Gastroenteritis|(en)]] # [[Nexweşiya pişikê ya demdirêj]] [[:en:Chronic obstructive pulmonary disease|(en)]] # [[Nexweşiya şekir]] # [[Enfeksîyonên bi riya cinsî derbas dibin]] [[:en:Sexually transmitted infection|(en)]] ## [[AIDS]] # [[Obezîte]] [[:en:Obesity|(en)]] # [[Penceşêr]] # [[Sekta mêjî]] [[:en:Stroke|(en)]] # [[Serêş]] [[:en:Headache|(en)]] # [[Serma]] [[:en:Common cold|(en)]] # [[Tuberkuloz]] # [[Xurika Reş]] [[:en:Smallpox|(en)]] # [[Zatûre]] [[:en:Pneumonia|(en)]] === Kîmya === # [[Biyokîmya]] # [[Element]] ## [[Alûmînyûm]] ## [[Mis]] ## [[Hesin]] ## [[Hîdrojen]] ## [[Karbon]] ## [[Nîtrojen]] ## [[Oksîjen]] ## [[Pîl]] ## [[Sîstema vedorî ya elementan]] ## [[Zêr]] ## [[Zîv]] # [[Kîmya]] # [[Kîmyaya analîtîk]] [[:en:Analytical chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya fîzîkî]] [[:en:Physical chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya înorganîk]] [[:en:Inorganic chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya organîk]] [[:en:Organic chemistry|(en)]] ## [[Alkol]] ## [[Karbohîdrat]] ## [[Lîpîd]] # [[Molekul]] # [[Pêkhateya kîmyayî]] [[:en:Chemical compound|(en)]] ## [[Asîd]] ## [[Baz]] ## [[Xwê]] === Zanistên erdê === # [[Avhewa]] # [[Dora avê]] [[:en:Water cycle|(en)]] # [[El Niño]] [[:en:El Niño|(en)]] # [[Erdhej]] # [[Guherîna avhewayê]] # [[Hewa]] ## [[Ba]] ## [[Baran]] ## [[Berf]] ## [[Ewr]] ## [[Bagera bihêz a tropîkal]] ## [[Tornado]] # [[Jeolojî]] ## [[Kevir]] ## [[Mîneral]] [[:en:Mineral|(en)]] ### [[Elmas]] ## [[Tektonîka lewheyan]] [[:en:Plate tectonics|(en)]] # [[Karesata xwezayî]] [[:en:Natural disaster|(en)]] ## [[Lehî]] ## [[Tsûnamî]] # [[Volkan]] === Fîzîk === # [[Fîzîk]] # [[Lezdan (fizîk)|Lezdan]] # [[Atom]] # [[Wize]] ## [[Parastina Wize]] [[:en:conservation of energy|(en)]] # [[Radyasyonên elektromagnetîk]] [[:en:electromagnetic radiation|(en)]] ## [[Înfrasor]] [[:en:infrared|(en)]] ## [[Ultraviyole]] [[:en:Ultraviolet|(en)]] ## [[Ronahî (fizîk)|Ronahî]] ### [[Reng]] # [[Mekanîka klasîk]] [[:en:classical mechanics|(en)]] # [[Hêz]] ## [[Elektromagnetîzm]] [[:en:Electromagnetism|(en)]] ### [[Qada magnetîkî]] [[:en:magnetic field|(en)]] ## [[Rakêş]] ## [[Hevtesîriya bihêz]] [[:en:Strong interaction|(en)]] ## [[Hevtesîriya lawaz]] [[:en:Weak interaction|(en)]] # [[Kişanek]] # [[Bariste]] # [[Kanza]] ## [[Polat]] [[:en:Steel|(en)]] # [[Fîsyona nukleerî]] [[:en:Nuclear fission|(en)]] # [[Rewşa maddeyê]] [[:en:State of matter|(en)]] ## [[Gaz]] ## [[Şile]] ## [[Plazma]] [[:en:Plasma|(en)]] ## [[Biring]] # [[Mekanîka kuantûmî]] [[:en:Quantum mechanics|(en)]] # [[Hilweşîna Radyoaktîvîtê]] [[:en:radioactivity|(en)]] # [[Rêjeyiya giştî]] [[:en:general relativity|(en)]] # [[Rêjeyiya taybet]] [[:en:special relativity|(en)]] # [[Nîvragihbar]] # [[Deng]] # [[Lezahî]] [[:en:velocity|(en)]] ## [[Leza ronahiyê]] # [[Germahî]] # [[Dem]] # [[Termodînamîk]] # [[Valahî]] === Matematîk === # [[Analîza matematîkî]] [[:en:Mathematical analysis|(en)]] ## [[Analîza hejmarî]] [[:en:Numerical analysis|(en)]] ## [[Hevkêşeya dîferensiyel]] # [[Arîtmetîk]] [[:en:Arithmetic|(en)]] ## [[Hejmar]] ## [[Logarîtma]] [[:en:Logarithm|(en)]] ## [[Bîrdoza jimare]] # [[Cebîr]] [[:en:Algebra|(en)]] ## [[Cebra lîner]] [[:en:Linear algebra|(en)]] ## [[Hejmara kompleks]] [[:en:Complex number|(en)]] ## [[Wekhevî]] # Îhtîmal û îstatîstîk ## [[Dibetî]] [[:en:Probability|(en)]] ## [[Amar]] # [[Geometrî]] ## [[Hoke]] ## [[Pi]] ## [[Rûerd]] ## [[Sîmetrî]] [[:en:Symmetry|(en)]] ## [[Sîstema koordînatê]] [[:en:Coordinate system|(en)]] ## [[Teorema Pîtagoras]] ## [[Trîgonometrî]] # Lojîk û bingeh ## [[Bêdawî]] ## [[Fonksîyon]] [[:en:Function (mathematics)|(en)]] ## [[Îsbata matematîkî]] [[:en:Mathematical proof|(en)]] ## [[Teoriya koman]] [[:en:Set theory|(en)]] # [[Matematîk]] == Xwarin û çandinî == === Çandinî === # [[Çandinî]] ## [[Avdan]] ## [[Gîsin]] [[:en:Plough|(en)]] ## [[Kedîkirin]] [[:en:Domestication|(en)]] === Xwarin === # [[Biharat]] # [[Bindeq]] [[:en:Nut (fruit)|(en)]] # [[Goşt]] # [[Hingiv]] # [[Mûz]] # [[Nan]] # [[Penîr]] # [[Sêv]] # [[Dan]] ## [[Birinc]] ## [[Ceh]] ## [[Garis]] ## [[Baçîk]] ## [[Genim]] # [[Narinc]] # [[Soya]] # [[Şekir]] # [[Çoklata]] # [[Tirî]] # [[Xwarin]] # [[Xwê]] # [[Sebze]] ## [[Kartol]] === Vexwarin === # [[Av]] # [[Avmêwe]] # [[Bîra]] # [[Çay]] # [[Qehwe]] # [[Şerab]] # [[Şîr]] == Teknolojî == # [[Bîoteknolojî]] # [[Endezyarî]] ## [[Makîne]] ## [[Çerxe]] ## [[Cer]] [[:en:Screw|(en)]] ## [[Robot]] # [[Metalurjî]] [[:en:Metallurgy|(en)]] # [[Nanoteknolojî]] # [[Cil]] ## [[Pembû]] # [[Teknolojî]] === Ragihandin === # [[Agahî]] ## [[Ensîklopedî]] # [[Çapkirin]] [[:en:Printing|(en)]] # [[Pirtûkxane]] ## [[Pirtûk]] # [[Pêragihandin]] # [[Rojnamegerî]] ## [[Rojname]] # [[Telefon]] === Elektronîk === # [[Elektronîk]] ## [[Frekans]] ## [[Sirêma elektrîkê]] # Pêkhate ## [[Tirûş]] ## [[Diod]] ## [[Înduktor]] ## [[Kondansator]] ## [[Transformator]] [[:en:Transformer|(en)]] ## [[Transîstor]] ==== Kompûter û înternet ==== # [[Jîriya destkarî]] # [[Înternet]] ## [[E-Peyam]] ## [[World Wide Web]] # [[Kompûter]] ## [[Hard dîsk]] ## [[Yekeya pêvajoyê ya navendî]] # [[Nermalav]] # [[Pergala xebatê]] # [[Teknolojîya agahiyê]] [[:en:Information technology|(en)]] ## [[Algorîtma]] # [[Zimanê bernamekirinê]] === Enerjî û sotemenî === # [[Agir]] # [[Elektrîk]] ## [[Enerjiya nukleerî]] [[:en:Nuclear power|(en)]] # [[Enerjiya venûker]] [[:en:Renewable energy|(en)]] # [[Motor]] ## [[Motora dûkelê]] [[:en:Steam engine|(en)]] ## [[Motorê kombustiyona navxweyî]] [[:en:Internal combustion engine|(en)]] # [[Sotemeniya fosîlî]] [[:en:Fossil fuel|(en)]] === Materyal === # [[Cam]] # [[Dar]] # [[Kaxez]] # [[Plastîk]] === Veguhastin === # [[Balafir]] # [[Noqav]] [[:en:Submarine|(en)]] # [[Bisîklet]] # [[Keştî]] # [[Otomobîl]] # [[Trên]] # [[Veguhastin]] [[:en:Transport|(en)]] === Çek === # [[Çek]] ## [[Çek (amûr)]] ### [[Mîtralyoz]] [[:en:Machine gun|(en)]] ## [[Çeka nukleerî]] ## [[Şûr]] # [[Tank]] # [[Teqemenî]] [[:en:Explosive material|(en)]] ## [[Barût]] == Huner û şahî == # [[Çand]] # [[Dans]] # [[Huner]] ## [[Komîks]] [[:en:Comics|(en)]] ## [[Kûzikvan]] [[:en:Pottery|(en)]] ## [[Peyker]] ## [[Nîgar]] ## [[Wênekêşî]] ye [[:en:Photography|(en)]] # [[Mode]] [[:en:Fashion|(en)]] # [[Şano]] # [[Xweşnivîsî]] === Avahîsazî û endezyariya şaristanî === # [[Avahîsazî]] # [[Bendav]] # [[Birc]] # [[Kemer]] # [[Pir]] # [[Piramîd]] # [[Kanal]] # [[Qube]] # [[Xanî]] # Avahiyên taybet ## [[Angkor Wat]] [[:en:Angkor Wat|(en)]] ## [[Basîlîkaya Saint Peter]] [[:en:St. Peter's Basilica|(en)]] ## [[Bendava Sê Newala]] ## [[Birca Eiffel]] ## [[Dîwarê Mezin ê Çînê]] ## [[Girê Mirazan]] ## [[Keleha Hewlêrê]] ## [[Kolezyûm]] ## [[Pîramîdên Gîzeyê]] ## [[Parthenon]] [[:en:Parthenon|(en)]] ## [[Peykerê Azadiyê]] ## [[Tac Mehel]] === Fîlm, radyo û televîzyon === # [[Fîlm]] ## [[Anîmasyon]] [[:en:Animation|(en)]] # [[Radyo]] # [[Televîzyon]] === Muzîk === # [[Dengbêjî]] # [[Muzîk]] # [[Stran]] # Cureyên muzîkê yên taybet ## [[Blues]] ## [[Hîp hop]] ## [[Cez]] ## [[Muzîka elektronîk]] [[:en:Electronic music|(en)]] ## [[Muzîka klasîk]] ### [[Opera]] ### [[Senfonî]] [[:en:Symphony|(en)]] ## [[Muzîka rock]] ## [[Reggae]] ## [[Samba]] [[:en:Samba|(en)]] ## [[Flamenko]] # Amûrên muzîkê yên taybet ## [[Bilûr]] ## [[Dahol]] [[:en:Drum|(en)]] ## [[Gîtar]] ## [[Keman]] ## [[Piyano]] ## [[Borazan]] [[:en:Trumpet|(en)]] === Rekreasyon === # [[Hunera şerî]] [[:en:Martial arts|(en)]] ## [[Cudo]] [[:en:Judo|(en)]] # [[Lîstik]] ## [[Go]] [[:en:Go (game)|(en)]] ## [[Lîstika vîdyoyê]] ## [[Nerd]] ## [[Sedrenc]] # [[Lîstikên Olîmpiyadê]] # [[Leyzok]] # [[Melevanî]] # [[Qumar]] [[:en:Gambling|(en)]] # [[Werziş]] ## [[Atletîzm]] ## Lîstikên bi top ### [[Basketbol]] ### [[Beyzbol]] ### [[Futbol]] ### [[Golf]] ### [[Krîket]] [[:en:Cricket|(en)]] ### [[Yekîtiya Ragbî]] ### [[Tenîs]] == Dîrok == # [[Dîrok]] ==== Dîroka berî dîrokê û ya kevnar ==== # [[Berî dîrokê]] # [[Împeratoriya Guptayan]] [[:en:Gupta Empire|(en)]] # [[Împeratoriya Romê]] # [[Mezopotamya]] # [[Misira kevnare]] # [[Serdema bronzî]] # [[Serdema hesinî]] # [[Serdema kevirî]] # [[Sumer]] # [[Şaristaniya Mayayan]] [[:en:Mayan Civilization|(en)]] # [[Xanedana Han]] # [[Xanedana Tang]] # [[Yewnanistana kevnare]] === Dîroka kurd === # [[Dîroka Bakurê Kurdistanê]] # [[Dîroka Başûrê Kurdistanê]] # [[Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] # [[Dîroka Rojhilatê Kurdistanê]] # Dewletên dîrokî ## [[Xanedana Eyûbî]] ## [[Merwaniyan|Dewleta Merwanîyan]] ## [[Împeratoriya Med]] ## [[Împeratoriya Hexamenişî]] ==== Serdema Navîn û Ronesans ==== # [[Aztek]] # [[Împeratoriya Bîzansê]] # [[Împeratoriya Malî]] [[:en:Mali Empire|(en)]] # [[Împeratoriya Mongolî]] # [[Împeratoriya Osmanî]] # [[Împeratoriya Romê ya Pîroz]] # [[Înka]] [[:en:Inca Empire|(en)]] # [[Ronesans]] # [[Seferên Xaçperestan]] # [[Serdema Navîn]] # [[Vîkîng]] # [[Xanedana Ming]] # [[Xanedana Ebasiyan]] ==== Serdema nûjen a pêşîn û ya nûjen ==== # [[Almanyaya Nazî]] # [[Apartheid]] # [[Holokost]] # [[Împeratoriya Brîtanî]] # [[Krîza Mezin]] [[:en:Great Depression|(en)]] # [[Reformasyon]] [[:en:Reformation|(en)]] # [[Restorasyona Meiji]] [[:en:Meiji Restoration|(en)]] # [[Serdema Ronahîbûnê]] [[:en:Age of Enlightenment|(en)]] # [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] # [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] # [[Pevçûna Rojhilata Navîn]] # [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]] # [[Şerê Sar]] # [[Şerê Viyetnamê]] # [[Şoreşa Fransayê]] # [[Şoreşa Pîşesaziyê]] # [[Şoreşa Rûsyayê]] [[:en:Russian Revolution|(en)]] # [[Xanedana Qing]] # [[Yekîtiya Sovyetê]] == Erdnîgarî == # [[Bajar]] # [[Çem]] # [[Çiya]] # [[Beyaban]] # [[Daristan]] # [[Derya]] # [[Erdnîgarî]] # [[Okyanûs]] # [[Parzemîn]] # [[Cemsera Bakur]] # [[Cemsera Başûr]] === Parzemîn û herêmên sereke === # [[Afrîka]] # [[Amerîkaya Bakur]] # [[Amerîkaya Başûr]] # [[Antarktîka]] # [[Asya]] # [[Ewropa]] # [[Okyanûsya]] # [[Rojhilata Navîn]] === Welat === ==== Afrîka ==== # [[Afrîkaya Başûr]] # [[Cezayîr]] # [[Etiyopya]] # [[Kongoya Demokratîk]] # [[Misir]] # [[Nîjerya]] # [[Sûdan]] # [[Tanzanya]] ==== Asya ==== # [[Bangladeş]] # [[Çîn]] # [[Efxanistan]] # [[Erebistana Siûdî]] # [[Filîpîn]] # [[Hindistan]] # [[Îndonezya]] # [[Îran]] # [[Iraq]] # [[Îsraêl]] # [[Japonya]] # [[Kurdistan]] # [[Korêya Başûr]] # [[Pakistan]] # [[Tayland]] # [[Tirkiye]] # [[Viyetnam]] ==== Ewropa ==== # [[Almanya]] # [[Awistirya]] # [[Fransa]] # [[Holanda]] # [[Îtalya]] # [[Keyaniya Yekbûyî]] # [[Polonya]] # [[Portûgal]] # [[Rûsya]] # [[Spanya]] # [[Swîsre]] # [[Ûkrayna]] # [[Vatîkan]] ==== Amerîkaya Bakur ==== # [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] # [[Kanada]] # [[Kûba]] # [[Meksîk]] ==== Amerîkaya Başûr ==== # [[Arjentîn]] # [[Brezîl]] # [[Kolombiya]] ==== Okyanûsya ==== # [[Awistralya]] === Bajar === ==== Afrîka ==== # [[Cape Town]] [[:en:Cape Town|(en)]] # [[Kinshasa]] # [[Lagos]] # [[Naîrobî]] # [[Qahîre]] ==== Asya ==== # [[Bangkok]] # [[Bexda]] # [[Delhî]] # [[Daka]] # [[Dubai]] # [[Hewlêr]] # [[Hong Kong]] # [[Jakarta]] # [[Keraçî]] # [[Kolkata]] # [[Mekke]] # [[Mumbai]] # [[Orşelîm]] # [[Pekîn]] # [[Sêûl]] # [[Singapûr]] # [[Şam]] # [[Şanghay]] # [[Tehran]] # [[Tokyo]] ==== Ewropa ==== # [[Amsterdam]] # [[Atîna]] # [[Berlîn]] # [[Bruksel]] # [[London]] # [[Madrîd]] # [[Moskow]] # [[Parîs]] # [[Roma]] # [[Saint Petersburg]] # [[Stembol]] # [[Viyana]] ==== Amerîkaya Bakur ==== # [[Los Angeles]] # [[Meksîko]] # [[New York]] # [[Washington, D.C.]] ==== Amerîkaya Başûr ==== # [[Bogotá]] # [[Buenos Aires]] # [[Rio de Janeiro]] # [[São Paulo]] ==== Okyanûsya ==== # [[Sydney]] === Av === # [[Amazon]] # [[Îndus]] # [[Kongo (çem)]] # [[Mîsîsîpî (çem)]] # [[Çemê Nîjerê]] [[:en:Niger River|(en)]] # [[Çemê Zer]] # [[Danûb]] # [[Deryaya Bakur]] # [[Deryaya Baltîk]] # [[Deryaya Çîna Başûr]] # [[Deryaya Karîbê]] # [[Deryaya Navîn]] # [[Deryaya Reş]] # [[Deryaya Qezwînê]] # [[Çemê Ganjê]] # [[Gola Baykalê]] [[:en:Lake Baikal|(en)]] # [[Golên Mezin]] # [[Gola Viktoria]] # [[Nîl]] # [[Okyanûsa Arktîk]] # [[Okyanûsa Atlantîk]] # [[Okyanûsa Başûr]] # [[Okyanûsa Hindî]] # [[Okyanûsa Pasîfîk]] # [[Qenala Panamayê]] # [[Kanala Suezê]] # [[Besta binavî ya mezin]] # [[Reyn]] # [[Volga]] # [[Yangtsê]] === Çiya û çol === # [[Alp]] # [[And]] # [[Çiyayên Zinarî]] # [[Everest]] # [[Hîmalaya]] # [[Çiyayê Kilîmanjaro]] # [[Sahara]] {{Core topics}} 690wu0nnuhby7b4pnm5j6tq8x0ipgn9 2087203 2087185 2026-08-25T08:54:09Z Kurê Acemî 105128 2087203 wikitext text/x-wiki {{see also|[[WP:Gotarên bingehîn]]}} Gelek projeyên [[Wikipedia|Wîkîpediyayê]] hene; ji wan çend mezin, çend biçûk in. Çend gotarên bingehîn ji bo hemî Wîkîpediyayan pêwîst in. Heger dirêj nebin jî, bila qet nebe kurt û di awayê [[Wîkîpediya:Şitl|şitl]]an de bin. Li jêr lîsteya 1.000 gotarên bingehîn heye ku tê pêşniyazkirin di her Wîkîpediyayê de hebin. Divê ev gotar bi zimanekî gelekî hêsan werin nivîsandin û agahiyên herî bingehîn di nav xwe de bihewînin. {| class="wikitable" |+ |- !Sernav!!Hejmara niha!!Hejmara hewce |- |[[#Jînenîgarî|Jînenîgarî]]||198||''TBD'' |- |[[#Felsefe|Felsefe]]||13||''TBD'' |- |[[#Ol|Ol]]||22||''TBD'' |- |[[#Zanistên_civakî|Zanistên civakî]]||77||''TBD'' |- |[[#Ziman_û_wêje|Ziman û wêje]]||48||''TBD'' |- |[[#Pîvan|Pîvan]]||12||''TBD'' |- |[[#Zanist|Zanist]]||250||''TBD'' |- |[[#Xwarin_û_çandinî|Xwarin û çandinî]]||34||''TBD'' |- |[[#Teknolojî|Teknolojî]]||68||''TBD'' |- |[[#Huner_û_şahî|Huner û şahî]]||76||''TBD'' |- |[[#Dîrok|Dîrok]]||54||''TBD'' |- |[[#Erdnîgarî|Erdnîgarî]]||148||''TBD'' |- !'''Hevok'''!!'''1000'''!!'''1000''' |}<small>Kontrolkirina hejmarê: 26 Sibat 2026 (UTC)</small> == Jînenîgarî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == === Fîlozof û zanyarên civakî === # [[Arîstotelês]] # [[Simone de Beauvoir]] # [[Çanakya]] # [[Konfuçyus]] # [[René Descartes]] # [[Sigmund Freud]] # [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] # [[Martin Heidegger]] # [[Ibn Xeldûn]] # [[Immanuel Kant]] # [[John Maynard Keynes]] # [[John Locke]] # [[Niccolò Machiavelli]] # [[Karl Marx]] # [[Friedrich Nietzsche]] # [[Platon]] # [[Jean-Jacques Rousseau]] # [[Jean-Paul Sartre]] # [[Sima Qian]] # [[Adam Smith]] # [[Sokratês]] # [[Voltaire]] # [[Max Weber]] # [[Ludwig Wittgenstein]] # [[Zhu Xi]] === Kesên dînî û teolojiyê === # [[Îbrahîm]] # [[Buda]] # [[Îsa]] # [[Martin Luther]] # [[Meryem]] # [[Mûsa]] # [[Mihemed]] # [[Şêx Adî]] # [[Xezalî]] # [[Zerdeşt]] === Rêberên sîyasî === # [[Abraham Lincoln]] # [[Adolf Hitler]] # [[Daryûsê Mezin]] # [[Augustus]] # [[Cengîz Xan]] # [[Charlemagne]] # [[Mistefa Barzanî]] # [[Che Guevara]] # [[Ekberê Mezin]] # [[Qazî Mihemed]] # [[Franklin Delano Roosevelt]] # [[George Washington]] # [[Îskenderê Mezin]] # [[Leyla Qasim]] # [[Jawaharlal Nehru]] [[:en:Jawaharlal Nehru|(en)]] # [[Josef Stalin]] # [[Julius Caesar]] # [[Konstantînê Mezin]] # [[Kûruşê Mezin]] # [[Kiyaksar]] # [[Louis XIV.]] # [[Mahatma Gandî]] # [[Mao Zedong]] # [[Martin Luther King]] # [[Napoléon Bonaparte]] # [[Nelson Mandela]] # [[Omer ibn Xetab]] # [[Otto von Bismarck]] # [[Peterê Mezin]] # [[Qin Shi Huang]] # [[Rosa Luxemburg]] # [[Selahedînê Eyûbî]] # [[Simón Bolívar]] # [[Siltan Silêmanê Qanûnî]] # [[Sun Yat-sen]] [[:en:Sun Yat-sen|(en)]] # [[Tîmûrleng]] # [[Vladîmîr Îlyîç Lenîn]] # [[Winston Churchill]] === Dahêner, zanyar û matematîknas === # [[Alan Turing]] # [[Albert Einstein]] # [[Arşîmed]] # [[Brahmagupta]] # [[Carl Friedrich Gauss]] [[:en:Carl Friedrich Gauss|(en)]] # [[Carl Linnaeus]] # [[Charles Darwin]] # [[David Hilbert]] [[:en:David Hilbert|(en)]] # [[Dmîtrî Mendeleyev]] [[:en:Dmitri Mendeleev|(en)]] # [[Xwarezmî]] # [[Enrico Fermi]] # [[Ernest Rutherford]] [[:en:Ernest Rutherford|(en)]] # [[Erwin Schrödinger]] # [[Galen]] # [[Galileo Galilei]] # [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] # [[Henry Ford]] # [[Isaac Newton]] # [[Îbn Sîna]] # [[James Clerk Maxwell]] # [[James Joule]] # [[James Watt]] # [[Johann Gutenberg]] # [[Johannes Kepler]] # [[Leonhard Euler]] [[:en:Leonhard Euler|(en)]] # [[Louis Pasteur]] # [[Marie Curie]] # [[Max Planck]] # [[Michael Faraday]] # [[Nîkola Têsla]] # [[Nîkolaws Kopernîkus]] # [[Thomas Alva Edison]] # [[Tim Berners-Lee]] [[:en:Tim Berners-Lee|(en)]] === Hunermend û mîmar === # [[Albrecht Dürer]] [[:en:Albrecht Dürer|(en)]] # [[Andy Warhol]] # [[Diego Velázquez]] # [[Frank Lloyd Wright]] [[:en:Frank Lloyd Wright|(en)]] # [[Francisco Goya]] [[:en:Francisco Goya|(en)]] # [[Frida Kahlo]] # [[Henri Matisse]] [[:en:Henri Matisse|(en)]] # [[Hokusai|Katsushika Hokusai]] [[:en:Katsushika Hokusai|(en)]] # [[Le Corbusier]] [[:en:Le Corbusier|(en)]] # [[Leonardo da Vinci]] # [[Michelangelo]] # [[Mîmar Sînan]] # [[Pablo Picasso]] # [[Peter Paul Rubens]] [[:en:Peter Paul Rubens|(en)]] # [[Raffaello Sanzio]] # [[Rembrandt]] [[:en:Rembrandt|(en)]] # [[Salvador Dalí]] # [[Vincent van Gogh]] === Kompozîtor û muzîkvan === # [[Antonín Dvořák]] [[:en:Antonín Dvořák|(en)]] # [[Antonio Vivaldi]] # [[Frédéric Chopin]] # [[Franz Schubert]] [[:en:Franz Schubert|(en)]] # [[Georg Frîderîk Handel|Georg Friedrich Händel]] [[:en:Georg Friedrich Händel|(en)]] # [[Giuseppe Verdi]] [[:en:Giuseppe Verdi|(en)]] # [[Gustav Mahler]] [[:en:Gustav Mahler|(en)]] # [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]] [[:en:Giovanni Pierluigi da Palestrina|(en)]] # [[Îgor Stravînskî|Igor Stravinsky]] [[:en:Igor Stravinsky|(en)]] # [[Johann Sebastian Bach]] # [[Johannes Brahms]] [[:en:Johannes Brahms|(en)]] # [[Joseph Haydn]] [[:en:Joseph Haydn|(en)]] # [[Ludwig van Beethoven]] # [[Louis Armstrong]] [[:en:Louis Armstrong|(en)]] # [[Michael Jackson]] # [[Pyotr Ilyich Tchaikovsky]] # [[Richard Wagner]] [[:en:Richard Wagner|(en)]] # [[The Beatles]] # [[Ûm Kulsûm]] [[:en:Umm Kulthum|(en)]] # [[Wolfgang Amadeus Mozart]] === Derhêner û nivîskarên fîlman === # [[Akira Kurosawa]] # [[Alfred Hitchcock]] [[:en:Alfred Hitchcock|(en)]] # [[Federico Fellini]] [[:en:Federico Fellini|(en)]] # [[George Lucas]] # [[Ingmar Bergman]] # [[Satyajit Ray]] [[:en:Satyajit Ray|(en)]] # [[Sergei Eisenstein]] [[:en:Sergei Eisenstein|(en)]] # [[Stanley Kubrick]] # [[Steven Spielberg]] [[:en:Steven Spielberg|(en)]] # [[Walt Disney]] === Nivîskar, şanonivîs û helbestvan === # [[Aleksandr Pûşkîn]] # [[Anton Çexov]] # [[Charles Dickens]] # [[Dante Alighieri]] # [[Ebû Nuwas]] [[:en:Abu Nuwas|(en)]] # [[Franz Kafka]] # [[Fyodor Dostoyevskî]] # [[Gabriel García Márquez]] # [[Geoffrey Chaucer]] # [[Hafizê Şîrazî]] # [[Hans Christian Andersen]] # [[Homer]] # [[James Joyce]] # [[Jane Austen]] # [[Johann Wolfgang von Goethe]] # [[Jorge Luis Borges]] # [[Kalidasa]] [[:en:Kalidasa|(en)]] # [[Tolstoy]] # [[Li Bai]] [[:en:Li Bai|(en)]] # [[Lord Byron]] [[:en:Lord Byron|(en)]] # [[Marcel Proust]] # [[Mark Twain]] # [[Matsuo Bashō]] # [[Miguel de Cervantes]] # [[Molière]] # [[Nacîb Mahfûz]] # [[Ovidius]] # [[Rabindranath Tagore]] # [[Sofoklês]] # [[Vergilius]] # [[Victor Hugo]] # [[William Shakespeare]] === Vebîner û gerokvan === # [[Christopher Columbus]] # [[Ferdinand Magellan]] # [[Hernán Cortés]] # [[Îbn Betûte]] # [[Jacques Cartier]] # [[James Cook]] [[:en:James Cook|(en)]] # [[Marco Polo]] # [[Neil Armstrong]] # [[Roald Amundsen]] # [[Vasco da Gama]] # [[Yuri Gagarin]] # [[Zheng He]] == Felsefe [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Ateîzm]] # [[Berahî]] [[:en:Reality|(en)]] # [[Diyalektîk]] # [[Epîstemolojî]] # [[Estetîk]] # [[Exlaq]] # [[Felsefe]] # [[Konfuçyûsîzm]] [[:en:Confucianism|(en)]] # [[Mentiq]] # [[Materyalîzm]] # [[Rastî]] # [[Vîna azad]] # [[Zanîn]] == Dîn == # [[Bûdîzm]] # [[Dîn]] # [[Hîmîtî]] [[:en:Fundamentalism|(en)]] # [[Giyan]] # [[Hinduîzm]] # [[Îslam]] ## [[Sinnî]] ## [[Şîa]] # [[Mîtolojî]] # [[Xwedê]] ## [[Monoteîzm|Yekxwedayî]] ## [[Pirxwedayî]] # [[Xiristiyanî]] ## [[Dêra Katolîk]] ## [[Protestanîzm]] # [[Reenkarnasyon]] [[:en:Reincarnation|(en)]] # [[Cihûtî]] # [[Elewîtî]] # [[Yarsan]] # [[Êzidîtî]] # [[Taoîzm]] # [[Zerdeştîtî]] == Zanistên civakî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Perwerde]] # [[Şaristanî]] # [[Civak]] === Psîkolojî === # [[Aqil]] # [[Hizir]] # [[Hest]] # [[Evîn]] # [[Psîkolojî]] # [[Reftar]] [[:en:Behavior|(en)]] === Malbat û têkilî === # [[Jin]] # [[Zewac]] [[:en:Marriage|(en)]] # [[Law]] # [[Malbat]] # [[Mêr]] === Siyaset === # [[Bîrdozî]] ## [[Anarşîzm]] ## [[Faşîzm]] ## [[Kapîtalîzm]] ## [[Komunîzm]] ## [[Şopparêzî]] ## [[Lîberalîzm]] ## [[Marksîzm]] ## [[Neteweperwerî]] ## [[Sosyalîzm]] # [[Dîplomasî]] # [[Dewlet]] # [[Hikûmet]] ## [[Dîktatorî]] ## [[Komar]] ## [[Monarşî]] ## [[Demokrasî]] ## [[Kolonîtî]] # [[Împeryalîzm]] # [[Partiya siyasî]] [[:en:Political party|(en)]] # [[Propaganda]] # [[Siyaset]] === Kar û aborî === # [[Aborî]] # [[Bazirganî]] # [[Dirav]] ## [[Dolara DYAyê]] [[:en:United States dollar|(en)]] ## [[Euro]] # [[Sermaye]] # [[Pere]] # [[Pîşesazî]] # [[Bac]] [[:en:Tax|(en)]] === Hiqûq === # [[Destûr]] # [[Hiqûq]] === Rêxistinên navneteweyî === # [[ASEAN]] [[:en:ASEAN|(en)]] # [[Koma Bankeya Dinyayê]] [[:en:World Bank|(en)]] # [[Hevpeymaniya Neteweyan]] [[:en:Commonwealth of Nations|(en)]] # [[Yekîtiya Erebî]] # [[NATO]] # [[Neteweyên Yekbûyî]] ## [[Dîwana Navneteweyî ya Dadê]] [[:en:International Court of Justice|(en)]] ## [[IMF|Sindoqa Diravî ya Navneteweyî]] [[:en:International Monetary Fund|(en)]] ## [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] ## [[UNESCO]] # [[OPEC]] # [[Xelata Nobelê]] # [[Rêxistina Bazirganî ya Cîhanî]] [[:en:World Trade Organization|(en)]] # [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] [[:en:International Red Cross and Red Crescent Movement|(en)]] # [[Yekîtiya Afrîkayê]] # [[Yekîtiya Ewropayê]] === Şer û leşkerî === # [[Aştî]] # [[Leşkerî]] [[:en:Military|(en)]] # [[Şer]] ## [[Şerê navxweyî]] [[:en:Civil war|(en)]] # [[Terorîzm]] === Pirsgirêkên civakî === # [[Cezayê mirinê]] # [[Dîskrîmînasyon]] ## [[Nîjadperestî]] # [[Femînîzm]] # [[Globalîzasyon]] [[:en:Globalization|(en)]] # [[Mafên mirovan]] # [[Xizanî]] # [[Xulamtî]] # [[Zarokjiberbirin]] == Ziman û wêje [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Ziman]] # [[Zimannasî]] # [[Gramer]] # [[Peyv]] ## [[Vac]] ## [[Kîtek]] # [[Pergala nivîsê]] ## [[Alfabeya erebî]] ## [[Alfabeya yewnanî]] ## [[Alfabeya latînî]] ## [[Alfabeya kîrîlî]] [[:en:Cyrillic script|(en)]] ## [[Tîpên çînî]] [[:en:Chinese characters|(en)]] # [[Xwendewarî]] # [[Werger]] # [[Wêje]] ## [[Pexşan]] [[:en:Prose|(en)]] ### ''[[Hunera Şer (pirtûk)]]'' ## [[Honak]] [[:en:Fiction|(en)]] ### ''[[Hezar û yek şev]]'' ## [[Roman]] ### ''[[Çîroka Genji]]'' [[:en:The Tale of Genji|(en)]] ## [[Helbest]] ### ''[[Destana Gilgamêş]]'' ### ''[[Îlyada]]'' ### ''[[Şahname]]'' ## Deqên Olî ### ''[[Incîl]]'' ### ''[[Mahabharata]]'' [[:en:Mahabharata|(en)]] ### ''[[Quran]] # Zimanên taybet ## [[Zimanê almanî|Almanî]] ## [[Zimanê bengalî|Bengalî]] ## [[Zimanê çînî|Çînî]] ## [[Zimanê erebî|Erebî]] ## [[Zimanê fransî|Fransî]] ## [[Zimanê yewnanî|Grekî]] ## [[Zimanê hindistanî|Hindî-Urdu]] [[:en:Hindustani|(en)]] ## [[Zimanê îbranî|Îbranî]] ## [[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]] ## [[Zimanê japonî|Japonî]] ## [[Zimanê korêyî|Korêyî]] ## [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ## [[Zimanê latînî|Latînî]] ## [[Zimanê farsî|Farsî]] ## [[Zimanê portûgalî|Portugalî]] ## [[Zimanê rûsî|Rûsî]] ## [[Zimanê sanskrîtî|Sanskrîtî]] ## [[Zimanê spanî|Spanî]] ## [[Zimanê swahîlî|Swahîlî]] ## [[Zimanê tirkî|Tirkî]] == Pîvan [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == {{div col|2}} # [[Sîstema Navneteweyî ya Yekînan]] # [[Pîvan]] === Giranî, qebare û dûrahî === # [[Kîlogram]] # [[Lîtir]] # [[Metre]] === Dem === # [[Salname]] ## [[Salnameya gregorî]] # [[Saet]] # [[Sanî]] # [[Roj]] # [[Sal]] # [[Beşa saetê]] {{div col end}} == Zanist == # [[Zanist]] # [[Xweza]] === Stêrnasî === {{div col|2}} # [[Teqîna Mezin]] # [[Dûvstêr]] [[:en:Comet|(en)]] # [[Galaksî]] ## [[Kadiz]] # [[Gerdûn]] # [[Gerstêrk]] ## [[Erd]] ## [[Jupîter]] ## [[Mars]] ## [[Neptûn]] ## [[Saturn]] ## [[Tîr]] ## [[Ûranûs]] ## [[Venûs]] # [[Asteroîd]] # [[Firîna fezayî]] [[:en: Spaceflight|(en)]] # [[Heyv]] # [[Çala Reş]] # [[Pergala Rojê]] # [[Stêrk]] ## [[Roj]] # [[Stêrnasî]] {{div col end}} === Biyolojî === # [[Biyolojî]] # Materyalên biyolojîk ## [[DNA]] ## [[Enzîm]] ## [[Hormon]] ## [[Proteîn]] # [[Riweknasî]] # [[Ekolojî]] ## [[Cureyên bi xetereya nemabûnê]] # [[Jiyan]] # [[Mirin]] ## [[Xwekujî]] # [[Dabeşandina biyolojîk]] ## [[Cure]] ==== Pêvajoyên biyolojîk ==== {{div col|2}} # [[Metabolîzm]] [[:en:Metabolism|(en)]] ## [[Fotosentez]] ## [[Hormonên herisê]] ## [[Henase]] # [[Pêşveçûn]] # [[Zayîn]] [[:en:Reproduction|(en)]] ## [[Ducanî]] ## [[Seks]] {{div col end}} ==== Organîzma ==== # [[Alga]] # [[Arkeya]] [[:en:Archaea|(en)]] # [[Bakterî]] # [[Karok]] # [[Organîzm]] # [[Plant]] ## [[Dar]] ## [[Fêkî]] ## [[Kulîlk]] # [[Protîst]] [[:en:Protist|(en)]] # [[Heywan]] ## [[Artropod]] ### [[Mêş û mûr]] #### [[Mêşhingiv]] #### [[Morî]] #### [[Mixmixk]] ### [[Pîrevonk]] ## [[Chordate]] ### [[Bejavî]] ### [[Balinde]] #### [[Kewok]] #### [[Mirîşk]] ### [[Xijende]] #### [[Kosî]] #### [[Mar]] ### [[Guhandar]] #### [[Beraz]] #### [[Cirdon]] #### [[Çêlek]] #### [[Hêştir]] #### [[Hesp]] #### [[Kêvroşk]] #### [[Mirov]] #### [[Pisîk]] #### [[Prîmat]] #### [[Mih]] #### [[Seg]] #### [[Balîna]] [[:en:Cetacea|(en)]] ### [[Masî]] #### [[Segmasî]] ## [[Moluska]] [[:en:Mollusca|(en)]] ## [[Nematoda]] [[:en:Nematoda|(en)]] ==== Anatomî ==== # [[Anatomî]] # [[Koendama hestê]] ## [[Poz]] ## [[Çav]] ## [[Guh]] ## [[Çêjtin]] # [[Sîstema gera xwînê]] ## [[Dil]] ## [[Xwîn]] # [[Koendama herisê ya mirovan]] ## [[Kezeb]] ## [[Rûviya zirav]] ## [[Rûviya stûr]] # [[Koendama henaseyê]] # [[Sîstema hormonan]] # [[Sîstema pirbûnê]] [[:en:Reproductive system|(en)]] # [[Koendama demarê]] ## [[Demar]] ## [[Mêjî]] # [[Kakût]] # [[Xane]] # [[Masûlke]] # [[Çerm]] === Tenduristî û bijîşkî === # [[Bijîşkî]] # [[Derman]] ## [[Dermanên dijbakterî]] # [[Diransazî]] # [[Adet (bijîşkî)|Menstruasyon]] [[:en:Menstruation|(en)]] # [[Nexweşî]] # [[Pandemî]] # [[Sîstema bergiriyê]] [[:en:Immune system|(en)]] # [[Tenduristî]] # [[Vaksîn]] # [[Vîrus]] ==== Nexweşî û Rewşên Taybet ==== # [[Alûdebûn]] [[:en:Addiction|(en)]] ## [[Etanol]] [[:en:Ethanol|(en)]] ## [[Titûn]] # [[Astengdarî]] [[:en:Disability|(en)]] ## [[Keratî]] [[:en:Deafness|(en)]] ## [[Korîtî]] # [[Epîlepsî]] # [[Nexweşiya zarokan a felçiyê]] [[:en:Poliomyelitis|(en)]] # [[Arsim]] # [[Bedxwerî]] # [[Krîza dil]] # [[Lerzeta]] # [[Nexweşiya Alzheimer]] [[:en:Alzheimer's disease|(en)]] # [[Psîkopatî]] # [[Gastroenterît]] [[:en:Gastroenteritis|(en)]] # [[Nexweşiya pişikê ya demdirêj]] [[:en:Chronic obstructive pulmonary disease|(en)]] # [[Nexweşiya şekir]] # [[Enfeksîyonên bi riya cinsî derbas dibin]] [[:en:Sexually transmitted infection|(en)]] ## [[AIDS]] # [[Obezîte]] [[:en:Obesity|(en)]] # [[Penceşêr]] # [[Sekta mêjî]] [[:en:Stroke|(en)]] # [[Serêş]] [[:en:Headache|(en)]] # [[Serma]] [[:en:Common cold|(en)]] # [[Tuberkuloz]] # [[Xurika Reş]] [[:en:Smallpox|(en)]] # [[Zatûre]] [[:en:Pneumonia|(en)]] === Kîmya === # [[Biyokîmya]] # [[Element]] ## [[Alûmînyûm]] ## [[Mis]] ## [[Hesin]] ## [[Hîdrojen]] ## [[Karbon]] ## [[Nîtrojen]] ## [[Oksîjen]] ## [[Pîl]] ## [[Sîstema vedorî ya elementan]] ## [[Zêr]] ## [[Zîv]] # [[Kîmya]] # [[Kîmyaya analîtîk]] [[:en:Analytical chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya fîzîkî]] [[:en:Physical chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya înorganîk]] [[:en:Inorganic chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya organîk]] [[:en:Organic chemistry|(en)]] ## [[Alkol]] ## [[Karbohîdrat]] ## [[Lîpîd]] # [[Molekul]] # [[Pêkhateya kîmyayî]] [[:en:Chemical compound|(en)]] ## [[Asîd]] ## [[Baz]] ## [[Xwê]] === Zanistên erdê === # [[Avhewa]] # [[Dora avê]] [[:en:Water cycle|(en)]] # [[El Niño]] [[:en:El Niño|(en)]] # [[Erdhej]] # [[Guherîna avhewayê]] # [[Hewa]] ## [[Ba]] ## [[Baran]] ## [[Berf]] ## [[Ewr]] ## [[Bagera bihêz a tropîkal]] ## [[Tornado]] # [[Jeolojî]] ## [[Kevir]] ## [[Mîneral]] [[:en:Mineral|(en)]] ### [[Elmas]] ## [[Tektonîka lewheyan]] [[:en:Plate tectonics|(en)]] # [[Karesata xwezayî]] [[:en:Natural disaster|(en)]] ## [[Lehî]] ## [[Tsûnamî]] # [[Volkan]] === Fîzîk === # [[Fîzîk]] # [[Lezdan (fizîk)|Lezdan]] # [[Atom]] # [[Wize]] ## [[Parastina Wize]] [[:en:conservation of energy|(en)]] # [[Radyasyonên elektromagnetîk]] [[:en:electromagnetic radiation|(en)]] ## [[Înfrasor]] [[:en:infrared|(en)]] ## [[Ultraviyole]] [[:en:Ultraviolet|(en)]] ## [[Ronahî (fizîk)|Ronahî]] ### [[Reng]] # [[Mekanîka klasîk]] [[:en:classical mechanics|(en)]] # [[Hêz]] ## [[Elektromagnetîzm]] [[:en:Electromagnetism|(en)]] ### [[Qada magnetîkî]] [[:en:magnetic field|(en)]] ## [[Rakêş]] ## [[Hevtesîriya bihêz]] [[:en:Strong interaction|(en)]] ## [[Hevtesîriya lawaz]] [[:en:Weak interaction|(en)]] # [[Kişanek]] # [[Bariste]] # [[Kanza]] ## [[Polat]] [[:en:Steel|(en)]] # [[Fîsyona nukleerî]] [[:en:Nuclear fission|(en)]] # [[Rewşa maddeyê]] [[:en:State of matter|(en)]] ## [[Gaz]] ## [[Şile]] ## [[Plazma]] [[:en:Plasma|(en)]] ## [[Biring]] # [[Mekanîka kuantûmî]] [[:en:Quantum mechanics|(en)]] # [[Hilweşîna Radyoaktîvîtê]] [[:en:radioactivity|(en)]] # [[Rêjeyiya giştî]] [[:en:general relativity|(en)]] # [[Rêjeyiya taybet]] [[:en:special relativity|(en)]] # [[Nîvragihbar]] # [[Deng]] # [[Lezahî]] [[:en:velocity|(en)]] ## [[Leza ronahiyê]] # [[Germahî]] # [[Dem]] # [[Termodînamîk]] # [[Valahî]] === Matematîk === # [[Analîza matematîkî]] [[:en:Mathematical analysis|(en)]] ## [[Analîza hejmarî]] [[:en:Numerical analysis|(en)]] ## [[Hevkêşeya dîferensiyel]] # [[Arîtmetîk]] [[:en:Arithmetic|(en)]] ## [[Hejmar]] ## [[Logarîtma]] [[:en:Logarithm|(en)]] ## [[Bîrdoza jimare]] # [[Cebîr]] [[:en:Algebra|(en)]] ## [[Cebra lîner]] [[:en:Linear algebra|(en)]] ## [[Hejmarên kompleks]] [[:en:Complex number|(en)]] ## [[Wekhevî]] # Îhtîmal û îstatîstîk ## [[Dibetî]] [[:en:Probability|(en)]] ## [[Amar]] # [[Geometrî]] ## [[Hoke]] ## [[Pi]] ## [[Rûerd]] ## [[Sîmetrî]] [[:en:Symmetry|(en)]] ## [[Sîstema koordînatê]] [[:en:Coordinate system|(en)]] ## [[Teorema Pîtagoras]] ## [[Trîgonometrî]] # Lojîk û bingeh ## [[Bêdawî]] ## [[Fonksîyon]] [[:en:Function (mathematics)|(en)]] ## [[Îsbata matematîkî]] [[:en:Mathematical proof|(en)]] ## [[Teoriya koman]] [[:en:Set theory|(en)]] # [[Matematîk]] == Xwarin û çandinî == === Çandinî === # [[Çandinî]] ## [[Avdan]] ## [[Gîsin]] [[:en:Plough|(en)]] ## [[Kedîkirin]] [[:en:Domestication|(en)]] === Xwarin === # [[Biharat]] # [[Bindeq]] [[:en:Nut (fruit)|(en)]] # [[Goşt]] # [[Hingiv]] # [[Mûz]] # [[Nan]] # [[Penîr]] # [[Sêv]] # [[Dan]] ## [[Birinc]] ## [[Ceh]] ## [[Garis]] ## [[Baçîk]] ## [[Genim]] # [[Narinc]] # [[Soya]] # [[Şekir]] # [[Çoklata]] # [[Tirî]] # [[Xwarin]] # [[Xwê]] # [[Sebze]] ## [[Kartol]] === Vexwarin === # [[Av]] # [[Avmêwe]] # [[Bîra]] # [[Çay]] # [[Qehwe]] # [[Şerab]] # [[Şîr]] == Teknolojî == # [[Bîoteknolojî]] # [[Endezyarî]] ## [[Makîne]] ## [[Çerxe]] ## [[Cer]] [[:en:Screw|(en)]] ## [[Robot]] # [[Metalurjî]] [[:en:Metallurgy|(en)]] # [[Nanoteknolojî]] # [[Cil]] ## [[Pembû]] # [[Teknolojî]] === Ragihandin === # [[Agahî]] ## [[Ensîklopedî]] # [[Çapkirin]] [[:en:Printing|(en)]] # [[Pirtûkxane]] ## [[Pirtûk]] # [[Pêragihandin]] # [[Rojnamegerî]] ## [[Rojname]] # [[Telefon]] === Elektronîk === # [[Elektronîk]] ## [[Frekans]] ## [[Sirêma elektrîkê]] # Pêkhate ## [[Tirûş]] ## [[Diod]] ## [[Înduktor]] ## [[Kondansator]] ## [[Transformator]] [[:en:Transformer|(en)]] ## [[Transîstor]] ==== Kompûter û înternet ==== # [[Jîriya destkarî]] # [[Înternet]] ## [[E-Peyam]] ## [[World Wide Web]] # [[Kompûter]] ## [[Hard dîsk]] ## [[Yekeya pêvajoyê ya navendî]] # [[Nermalav]] # [[Pergala xebatê]] # [[Teknolojîya agahiyê]] [[:en:Information technology|(en)]] ## [[Algorîtma]] # [[Zimanê bernamekirinê]] === Enerjî û sotemenî === # [[Agir]] # [[Elektrîk]] ## [[Enerjiya nukleerî]] [[:en:Nuclear power|(en)]] # [[Enerjiya venûker]] [[:en:Renewable energy|(en)]] # [[Motor]] ## [[Motora dûkelê]] [[:en:Steam engine|(en)]] ## [[Motorê kombustiyona navxweyî]] [[:en:Internal combustion engine|(en)]] # [[Sotemeniya fosîlî]] [[:en:Fossil fuel|(en)]] === Materyal === # [[Cam]] # [[Dar]] # [[Kaxez]] # [[Plastîk]] === Veguhastin === # [[Balafir]] # [[Noqav]] [[:en:Submarine|(en)]] # [[Bisîklet]] # [[Keştî]] # [[Otomobîl]] # [[Trên]] # [[Veguhastin]] [[:en:Transport|(en)]] === Çek === # [[Çek]] ## [[Çek (amûr)]] ### [[Mîtralyoz]] [[:en:Machine gun|(en)]] ## [[Çeka nukleerî]] ## [[Şûr]] # [[Tank]] # [[Teqemenî]] [[:en:Explosive material|(en)]] ## [[Barût]] == Huner û şahî == # [[Çand]] # [[Dans]] # [[Huner]] ## [[Komîks]] [[:en:Comics|(en)]] ## [[Kûzikvan]] [[:en:Pottery|(en)]] ## [[Peyker]] ## [[Nîgar]] ## [[Wênekêşî]] ye [[:en:Photography|(en)]] # [[Mode]] [[:en:Fashion|(en)]] # [[Şano]] # [[Xweşnivîsî]] === Avahîsazî û endezyariya şaristanî === # [[Avahîsazî]] # [[Bendav]] # [[Birc]] # [[Kemer]] # [[Pir]] # [[Piramîd]] # [[Kanal]] # [[Qube]] # [[Xanî]] # Avahiyên taybet ## [[Angkor Wat]] [[:en:Angkor Wat|(en)]] ## [[Basîlîkaya Saint Peter]] [[:en:St. Peter's Basilica|(en)]] ## [[Bendava Sê Newala]] ## [[Birca Eiffel]] ## [[Dîwarê Mezin ê Çînê]] ## [[Girê Mirazan]] ## [[Keleha Hewlêrê]] ## [[Kolezyûm]] ## [[Pîramîdên Gîzeyê]] ## [[Parthenon]] [[:en:Parthenon|(en)]] ## [[Peykerê Azadiyê]] ## [[Tac Mehel]] === Fîlm, radyo û televîzyon === # [[Fîlm]] ## [[Anîmasyon]] [[:en:Animation|(en)]] # [[Radyo]] # [[Televîzyon]] === Muzîk === # [[Dengbêjî]] # [[Muzîk]] # [[Stran]] # Cureyên muzîkê yên taybet ## [[Blues]] ## [[Hîp hop]] ## [[Cez]] ## [[Muzîka elektronîk]] [[:en:Electronic music|(en)]] ## [[Muzîka klasîk]] ### [[Opera]] ### [[Senfonî]] [[:en:Symphony|(en)]] ## [[Muzîka rock]] ## [[Reggae]] ## [[Samba]] [[:en:Samba|(en)]] ## [[Flamenko]] # Amûrên muzîkê yên taybet ## [[Bilûr]] ## [[Dahol]] [[:en:Drum|(en)]] ## [[Gîtar]] ## [[Keman]] ## [[Piyano]] ## [[Borazan]] [[:en:Trumpet|(en)]] === Rekreasyon === # [[Hunera şerî]] [[:en:Martial arts|(en)]] ## [[Cudo]] [[:en:Judo|(en)]] # [[Lîstik]] ## [[Go]] [[:en:Go (game)|(en)]] ## [[Lîstika vîdyoyê]] ## [[Nerd]] ## [[Sedrenc]] # [[Lîstikên Olîmpiyadê]] # [[Leyzok]] # [[Melevanî]] # [[Qumar]] [[:en:Gambling|(en)]] # [[Werziş]] ## [[Atletîzm]] ## Lîstikên bi top ### [[Basketbol]] ### [[Beyzbol]] ### [[Futbol]] ### [[Golf]] ### [[Krîket]] [[:en:Cricket|(en)]] ### [[Yekîtiya Ragbî]] ### [[Tenîs]] == Dîrok == # [[Dîrok]] ==== Dîroka berî dîrokê û ya kevnar ==== # [[Berî dîrokê]] # [[Împeratoriya Guptayan]] [[:en:Gupta Empire|(en)]] # [[Împeratoriya Romê]] # [[Mezopotamya]] # [[Misira kevnare]] # [[Serdema bronzî]] # [[Serdema hesinî]] # [[Serdema kevirî]] # [[Sumer]] # [[Şaristaniya Mayayan]] [[:en:Mayan Civilization|(en)]] # [[Xanedana Han]] # [[Xanedana Tang]] # [[Yewnanistana kevnare]] === Dîroka kurd === # [[Dîroka Bakurê Kurdistanê]] # [[Dîroka Başûrê Kurdistanê]] # [[Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] # [[Dîroka Rojhilatê Kurdistanê]] # Dewletên dîrokî ## [[Xanedana Eyûbî]] ## [[Merwaniyan|Dewleta Merwanîyan]] ## [[Împeratoriya Med]] ## [[Împeratoriya Hexamenişî]] ==== Serdema Navîn û Ronesans ==== # [[Aztek]] # [[Împeratoriya Bîzansê]] # [[Împeratoriya Malî]] [[:en:Mali Empire|(en)]] # [[Împeratoriya Mongolî]] # [[Împeratoriya Osmanî]] # [[Împeratoriya Romê ya Pîroz]] # [[Înka]] [[:en:Inca Empire|(en)]] # [[Ronesans]] # [[Seferên Xaçperestan]] # [[Serdema Navîn]] # [[Vîkîng]] # [[Xanedana Ming]] # [[Xanedana Ebasiyan]] ==== Serdema nûjen a pêşîn û ya nûjen ==== # [[Almanyaya Nazî]] # [[Apartheid]] # [[Holokost]] # [[Împeratoriya Brîtanî]] # [[Krîza Mezin]] [[:en:Great Depression|(en)]] # [[Reformasyon]] [[:en:Reformation|(en)]] # [[Restorasyona Meiji]] [[:en:Meiji Restoration|(en)]] # [[Serdema Ronahîbûnê]] [[:en:Age of Enlightenment|(en)]] # [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] # [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] # [[Pevçûna Rojhilata Navîn]] # [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]] # [[Şerê Sar]] # [[Şerê Viyetnamê]] # [[Şoreşa Fransayê]] # [[Şoreşa Pîşesaziyê]] # [[Şoreşa Rûsyayê]] [[:en:Russian Revolution|(en)]] # [[Xanedana Qing]] # [[Yekîtiya Sovyetê]] == Erdnîgarî == # [[Bajar]] # [[Çem]] # [[Çiya]] # [[Beyaban]] # [[Daristan]] # [[Derya]] # [[Erdnîgarî]] # [[Okyanûs]] # [[Parzemîn]] # [[Cemsera Bakur]] # [[Cemsera Başûr]] === Parzemîn û herêmên sereke === # [[Afrîka]] # [[Amerîkaya Bakur]] # [[Amerîkaya Başûr]] # [[Antarktîka]] # [[Asya]] # [[Ewropa]] # [[Okyanûsya]] # [[Rojhilata Navîn]] === Welat === ==== Afrîka ==== # [[Afrîkaya Başûr]] # [[Cezayîr]] # [[Etiyopya]] # [[Kongoya Demokratîk]] # [[Misir]] # [[Nîjerya]] # [[Sûdan]] # [[Tanzanya]] ==== Asya ==== # [[Bangladeş]] # [[Çîn]] # [[Efxanistan]] # [[Erebistana Siûdî]] # [[Filîpîn]] # [[Hindistan]] # [[Îndonezya]] # [[Îran]] # [[Iraq]] # [[Îsraêl]] # [[Japonya]] # [[Kurdistan]] # [[Korêya Başûr]] # [[Pakistan]] # [[Tayland]] # [[Tirkiye]] # [[Viyetnam]] ==== Ewropa ==== # [[Almanya]] # [[Awistirya]] # [[Fransa]] # [[Holanda]] # [[Îtalya]] # [[Keyaniya Yekbûyî]] # [[Polonya]] # [[Portûgal]] # [[Rûsya]] # [[Spanya]] # [[Swîsre]] # [[Ûkrayna]] # [[Vatîkan]] ==== Amerîkaya Bakur ==== # [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] # [[Kanada]] # [[Kûba]] # [[Meksîk]] ==== Amerîkaya Başûr ==== # [[Arjentîn]] # [[Brezîl]] # [[Kolombiya]] ==== Okyanûsya ==== # [[Awistralya]] === Bajar === ==== Afrîka ==== # [[Cape Town]] [[:en:Cape Town|(en)]] # [[Kinshasa]] # [[Lagos]] # [[Naîrobî]] # [[Qahîre]] ==== Asya ==== # [[Bangkok]] # [[Bexda]] # [[Delhî]] # [[Daka]] # [[Dubai]] # [[Hewlêr]] # [[Hong Kong]] # [[Jakarta]] # [[Keraçî]] # [[Kolkata]] # [[Mekke]] # [[Mumbai]] # [[Orşelîm]] # [[Pekîn]] # [[Sêûl]] # [[Singapûr]] # [[Şam]] # [[Şanghay]] # [[Tehran]] # [[Tokyo]] ==== Ewropa ==== # [[Amsterdam]] # [[Atîna]] # [[Berlîn]] # [[Bruksel]] # [[London]] # [[Madrîd]] # [[Moskow]] # [[Parîs]] # [[Roma]] # [[Saint Petersburg]] # [[Stembol]] # [[Viyana]] ==== Amerîkaya Bakur ==== # [[Los Angeles]] # [[Meksîko]] # [[New York]] # [[Washington, D.C.]] ==== Amerîkaya Başûr ==== # [[Bogotá]] # [[Buenos Aires]] # [[Rio de Janeiro]] # [[São Paulo]] ==== Okyanûsya ==== # [[Sydney]] === Av === # [[Amazon]] # [[Îndus]] # [[Kongo (çem)]] # [[Mîsîsîpî (çem)]] # [[Çemê Nîjerê]] [[:en:Niger River|(en)]] # [[Çemê Zer]] # [[Danûb]] # [[Deryaya Bakur]] # [[Deryaya Baltîk]] # [[Deryaya Çîna Başûr]] # [[Deryaya Karîbê]] # [[Deryaya Navîn]] # [[Deryaya Reş]] # [[Deryaya Qezwînê]] # [[Çemê Ganjê]] # [[Gola Baykalê]] [[:en:Lake Baikal|(en)]] # [[Golên Mezin]] # [[Gola Viktoria]] # [[Nîl]] # [[Okyanûsa Arktîk]] # [[Okyanûsa Atlantîk]] # [[Okyanûsa Başûr]] # [[Okyanûsa Hindî]] # [[Okyanûsa Pasîfîk]] # [[Qenala Panamayê]] # [[Kanala Suezê]] # [[Besta binavî ya mezin]] # [[Reyn]] # [[Volga]] # [[Yangtsê]] === Çiya û çol === # [[Alp]] # [[And]] # [[Çiyayên Zinarî]] # [[Everest]] # [[Hîmalaya]] # [[Çiyayê Kilîmanjaro]] # [[Sahara]] {{Core topics}} coylbci9g6txtiq6y1974hhaqtwvjly 0 30348 2087173 2087149 2026-08-24T19:14:07Z Penaber49 39672 2087173 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== [[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]] Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine. ==== Afrîkaya Rojava ==== [[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]] Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine. Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn. Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasa li Afrîkaya Bakur ve girê daye. ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiya berdewam û bi cîgirtina meqamî şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye. Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî. ==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ==== Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye. Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye. Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê. Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji Çemê Limpopo derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji çandî çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer bi awayekî sist de hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane ("pêçûn") xistiye nav tevgerê. === Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de === Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin. Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku ji Ewropayê re di derbaskirina vê 400 salî de alîkarî kiriye. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ne difirotin welatên Afrîkayê û bi piranî van çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe. Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye. === Têkoşînên serxwebûnê === Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh. Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin. === Afrîkaya piştî kolonyalîzmê === Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîlenda}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] i88igj9auuie0a8sf4lhrtychp4sa71 2087174 2087173 2026-08-24T19:17:24Z Penaber49 39672 2087174 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== [[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]] Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine. ==== Afrîkaya Rojava ==== [[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]] Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine. Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn. Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasa li Afrîkaya Bakur ve girê daye. ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiya berdewam û bi cîgirtina meqamî şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye. Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî. ==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ==== Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye. Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye. Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê. Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji Çemê Limpopo derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji çandî çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer bi awayekî sist de hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane ("pêçûn") xistiye nav tevgerê. === Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de === Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin. Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku ji Ewropayê re di derbaskirina vê 400 salî de alîkarî kiriye. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ne difirotin welatên Afrîkayê û bi piranî van çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe. Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye. === Têkoşînên serxwebûnê === Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh. Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin. === Afrîkaya piştî kolonyalîzmê === Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne. Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîlenda}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] ej9x1330hue667z27pd48xe64vllra9 2087175 2087174 2026-08-24T19:20:31Z Penaber49 39672 2087175 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== [[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]] Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine. ==== Afrîkaya Rojava ==== [[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]] Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine. Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn. Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasa li Afrîkaya Bakur ve girê daye. ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiya berdewam û bi cîgirtina meqamî şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye. Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî. ==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ==== Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye. Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye. Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê. Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji Çemê Limpopo derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji çandî çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer bi awayekî sist de hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane ("pêçûn") xistiye nav tevgerê. === Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de === Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin. Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku ji Ewropayê re di derbaskirina vê 400 salî de alîkarî kiriye. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ne difirotin welatên Afrîkayê û bi piranî van çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe. Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye. === Têkoşînên serxwebûnê === Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh. Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin. === Afrîkaya piştî kolonyalîzmê === Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne. Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne di nav van welatên ne aram de cih negirtine. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîlenda}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] 7ejsg5m00nugz6jkuryc1fogej3q1rf 2087176 2087175 2026-08-24T19:28:03Z Penaber49 39672 2087176 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== [[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]] Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine. ==== Afrîkaya Rojava ==== [[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]] Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine. Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn. Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasa li Afrîkaya Bakur ve girê daye. ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiya berdewam û bi cîgirtina meqamî şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye. Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî. ==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ==== Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye. Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye. Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê. Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji Çemê Limpopo derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji çandî çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer bi awayekî sist de hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane ("pêçûn") xistiye nav tevgerê. === Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de === Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin. Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku ji Ewropayê re di derbaskirina vê 400 salî de alîkarî kiriye. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ne difirotin welatên Afrîkayê û bi piranî van çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe. Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye. === Têkoşînên serxwebûnê === Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh. Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin. === Afrîkaya piştî kolonyalîzmê === Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne. Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne di nav van welatên ne aram de cih negirtine. Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû). == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîlenda}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] hmuj8vyp6m9szxo5tvvspef0c3hp237 2087177 2087176 2026-08-24T19:28:45Z Penaber49 39672 2087177 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== [[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]] Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine. ==== Afrîkaya Rojava ==== [[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]] Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine. Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn. Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasa li Afrîkaya Bakur ve girê daye. ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiya berdewam û bi cîgirtina meqamî şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye. Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî. ==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ==== Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye. Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye. Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê. Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji Çemê Limpopo derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji çandî çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer bi awayekî sist de hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane ("pêçûn") xistiye nav tevgerê. === Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de === Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin. Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku ji Ewropayê re di derbaskirina vê 400 salî de alîkarî kiriye. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ne difirotin welatên Afrîkayê û bi piranî van çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe. Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye. === Têkoşînên serxwebûnê === Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh. Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin. === Afrîkaya piştî kolonyalîzmê === Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne. Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine. Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû). == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîlenda}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] e4mti9m1xptpbc6w0hy26v0r7fmxx33 2087178 2087177 2026-08-24T19:35:32Z Penaber49 39672 2087178 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== [[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]] Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine. ==== Afrîkaya Rojava ==== [[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]] Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine. Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn. Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasa li Afrîkaya Bakur ve girê daye. ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiya berdewam û bi cîgirtina meqamî şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye. Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî. ==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ==== Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye. Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye. Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê. Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji Çemê Limpopo derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji çandî çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer bi awayekî sist de hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane ("pêçûn") xistiye nav tevgerê. === Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de === Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin. Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe. Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye. === Têkoşînên serxwebûnê === Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh. Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin. === Afrîkaya piştî kolonyalîzmê === Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne. Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine. Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû). == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîlenda}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] fdplbn21oiyiw297uowgyg0p7zpwhec 2087179 2087178 2026-08-24T19:38:31Z Penaber49 39672 2087179 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== [[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]] Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine. ==== Afrîkaya Rojava ==== [[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]] Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine. Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn. Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasa li Afrîkaya Bakur ve girê daye. ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiya berdewam û bi cîgirtina meqamî şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye. Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî. ==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ==== Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye. Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye. Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê. Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane ("pêçûn") xistiye nav tevgerê. === Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de === Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin. Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe. Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye. === Têkoşînên serxwebûnê === Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh. Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin. === Afrîkaya piştî kolonyalîzmê === Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne. Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine. Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû). == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîlenda}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] 0r1t582s7u2tcvr235w51ye9vozhg2k 2087181 2087179 2026-08-24T21:13:30Z Penaber49 39672 2087181 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== [[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]] Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine. ==== Afrîkaya Rojava ==== [[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]] Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine. Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn. Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasa li Afrîkaya Bakur ve girê daye. ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiya berdewam û bi cîgirtina meqamî şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye. Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî. ==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ==== Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye. Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye. Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê. Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane ("pêçûn") xistiye nav tevgerê. === Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de === Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin. Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe. Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye. === Têkoşînên serxwebûnê === Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh. Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin. === Afrîkaya piştî kolonyalîzmê === Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne. Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine. Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû). Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîlenda}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] huoyn68356ieww1u6mpi6j7ei674mbx 2087182 2087181 2026-08-24T21:19:02Z Penaber49 39672 2087182 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== [[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]] Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine. ==== Afrîkaya Rojava ==== [[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]] Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine. Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn. Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasa li Afrîkaya Bakur ve girê daye. ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiya berdewam û bi cîgirtina meqamî şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye. Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî. ==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ==== Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye. Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye. Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê. Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane ("pêçûn") xistiye nav tevgerê. === Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de === Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin. Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe. Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye. === Têkoşînên serxwebûnê === Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh. Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin. === Afrîkaya piştî kolonyalîzmê === Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne. Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine. Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû). Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine. Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîlenda}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] i2vbpwnispb7g5seyp50pagzuadk3zu 2087183 2087182 2026-08-24T21:21:10Z Penaber49 39672 2087183 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== [[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]] Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine. ==== Afrîkaya Rojava ==== [[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]] Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine. Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn. Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasa li Afrîkaya Bakur ve girê daye. ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiya berdewam û bi cîgirtina meqamî şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye. Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî. ==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ==== Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye. Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye. Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê. Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane ("pêçûn") xistiye nav tevgerê. === Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de === Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin. Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe. Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye. === Têkoşînên serxwebûnê === Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh. Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin. === Afrîkaya piştî kolonyalîzmê === Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne. Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine. Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû). Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine. Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn. Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîlenda}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] jqnpgsscq5bev2y6m9gau0lttu1ccp4 2087184 2087183 2026-08-24T21:28:29Z Penaber49 39672 2087184 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== [[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]] Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine. ==== Afrîkaya Rojava ==== [[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]] Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine. Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn. Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasa li Afrîkaya Bakur ve girê daye. ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiya berdewam û bi cîgirtina meqamî şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye. Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî. ==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ==== Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye. Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye. Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê. Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane ("pêçûn") xistiye nav tevgerê. === Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de === Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin. Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe. Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye. === Têkoşînên serxwebûnê === Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh. Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin. === Afrîkaya piştî kolonyalîzmê === Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne. Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine. Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû). Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine. Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn. Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîlenda}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] axcbu5e6hu970q5fbgzc7e8pg3mfqh8 0 66501 2087219 2084057 2026-08-25T10:48:38Z Penaber49 39672 /* */ 2087219 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank malper | nav = English Wikipedia | logo = [[Wêne:Wikipedia-logo-v2-en.svg]] | screenshot = [[Wêne:English Wikipedia screenshot.png|border|250px|alt=Serûpela Wîkîpediya îngilîzî]] | binnivîs = Logoyê Wîkîpediya Inglîzî | ziman = [[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]] | avabûn = [[15ê kanûna paşîn]] [[2001]]an | avaker = | gerû = | xwedî = [[Wikimedia Foundation]] | destpêkirin = | hejmara_karkeran = | dirûşm = | malper = [http://en.wikipedia.org en.wikipedia.org] | endam = {{NUMBEROF|USERS|en|N}} | statû = | pêşxistin = }} '''Wîkîpediya îngilîzî''' yan jî '''Wîkîpediya bi zimanê îngilîzî''' ([[Înglîzî]]: ''English Wikipedia''),  versiyona [[Wîkîpediya]]ya [[Zimanê îngilîzî|îngilîzî]] ye. Di 15a kanûna paşîn sala 2001ê de wekî yekem versiyona Wîkîpediyayê hatiye destpêkirin. Li gorî daneyên rojane guhertoya herî mezin Wîkîpediya îngilîzî ye ku niha {{NUMBEROF|ARTICLES|en|N}} gotar li ser Wîkîpediya îngilîzî hatiye nivîsandin. Di heman demê de ji versiyona Wîkîpediya almanî ku ji aliyê hejmarê ve duyem e, se qat mezintir e. <span>Niha {{NUMBEROF|ARTICLES|en|N}} gotar, {{NUMBEROF|USERS|en|N}} bikarîner û {{NUMBEROF|ADMINS|en|N}} rêveberên wê hene.</span> == Bikarhêner û rêvebir == Ji bo ku Wîkîpediya îngilîzî versiyona herî mezin e û ji bo ku inglîzî li cîhanê pir tê bi kar anîn, bikarhênerên ku zimanên wan ê dayîkî ne inglîzî bê jî pir bi kar tînin. Hinêk bikarhêner di cihê ko wîkîpediyayê di zimanên xwe bi kar bînin, wîkîpediyayê inglîzî diemilînin. Ji ber ku naveroka Wîkîpediya inglîzî pir berfireh û pêşketî ye. == Herwiha Binêre == * [[Wîkîpediya:Ziman]] {{Rêza kategoriyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Wikimedia-şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 2001ê li DYAyê]] [[Kategorî:Çanda cîhanî]] [[Kategorî:Weqfa Wikimedia]] [[Kategorî:Wîkîpediya li gorî zimanan]] iczv2meqtuty0z14sf0uz6kgsejkptt 0 68021 2087220 2081436 2026-08-25T10:50:33Z Penaber49 39672 /* Dîrok */ 2087220 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank malper | nav = Wîkîpediya kurdî | logo = [[Wêne:Wikipedia-logo-v2-ku.svg|250px]] [[Wêne:Wikipedia_Main_Page_ku2023.jpg|300px|Dîtbariya malpera wîkîpediya kurdî]] | ziman = [[Kurdî]] ([[Kurmancî]]) | avabûn = [[15ê kanûna paşîn]], [[2001]]<br/> bi kurdî: [[7ê kanûna paşîn]], [[2004]] | xwedî = [[Weqfa Wikimedia]] | dirûşm = Ensîklopediya azad | malper = [[Destpêk|ku.wikipedia.org]] }} '''Wîkîpediyaya Kurdî''', anku '''Wîkîpediya Kurdî''', beşa [[zimanê kurdî]] ya projeya [[Weqfa Wîkîmedyayê|Weqfa Wikimedyayê]] ye ku bi şîara ''Ensîklopediya azad'' bi tîpên latînî di 7ê kanûna paşîn a sala 2004an de hatiye destpêkirin. Wîkîpediyaya kurdî ensîklopediyeke azad e ku ji aliyê bikarhênerên dilxwazê Wîkîpediyaya kurdî ve tê nivîsandin û tê berdewam kirin. Wîkîpediyaya kurdî (guhertoya kurmancî) di sala 2024an de di hilbijartina berhemên sed salan de ku ji aliyê Komaleya Mala Kurdan a li [[Lozan]]ê hatiye lidarxistin yek ji berhemên herî baş ê sedsalê hatiye hilbijartin. Dahênerê yekem ê Wîkîpediya kurdî [[Erdal Ronahî]] ye. Niha çar versiyonên Wîkîpediyayên kurdî hene ku bi kurdiya [[kurmancî]] (kurdiya bi giştî bi tîpên latînî tê nivîsandin). Guhertotên [[soranî]] û [[zazakî]] di weşanê de ne û Wîkîpediya [[Kelhûrî (Kirmaşanî)|kelhûrî]] jî di asta ceribandinê de ye. Li Wîkîpediyaya kurdî heta niha {{NUMBEROF|EDITS|ku|N}} guhertin pêk hatine û {{NUMBEROFARTICLES}} gotar hatine nivîsandin. Li Wîkîpediya soranî {{NUMBEROF|ARTICLES|ckb|N}} gotar û li Wîkîpediya zazakî {{NUMBEROF|ARTICLES|diq|N}} gotar hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-10-29 |sernav=Wîkîpediya:Ziman |url=https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:Ziman&oldid=1201075 |kovar=Wîkîpediya |ziman=ku }}</ref> == Dîrok == [[Weqfa Wîkîmedyayê|Weqfa Wîkîmediyayê]] di 7ê kanûna paşîn a sala 2004an de Wîkîpediyaya kurdî daye destpê kirin. Wîkîpediyaya kurdî destpêkê de bi her sê zaravayên kurdî yên [[kurmancî]], [[zazakî]] û [[soranî]] dest pêdike lê ji ber zehmetiyên teknîkî û zimanî fikra berdewam kirina pirzimanî ya di bin yek guhertoyekê de biser neketiye. Ji ber astengiyên teknîkî di 12ê tebaxê de ji bo kurdiya soranî (bi koda zimanî ya "ckb") guhertoyeke nû hatiye pêşniyarkirin. Wîkîpediya kurdiya kurmancî ji ber ku kurmancî zimanê kurdî ya yekem a Wîkîpediyayê ye koda zimanî ya "ku" ji bo gotarên ku bi taybetî bi kurmancî û bi tîpên latînî hatine nivîsandin werdigire. Ji bo ku sîstem bê meşandin di 28ê kanûna pêşîn a sala 2007an de, Wîkîpediyaya kurdiya soranî hatiye destpêkirin. Wîkîpediya kurdî (guhertoya kurmancî) piştî sala 2019an bi taybetî bi zedekirina şitlên gotarên erdnîgarî yên [[Kurdistan]]ê û welatên din ên ewropî pêşveçûyineke berbiçav bidestxistiye. Di heman demê de li gel şitlên gotarên erdnîgarî, gotarên di warê [[dîrok]], [[erdnîgarî]], [[jînenîgarî]] ya kesayetên cîhanê, [[bîyolojî]] û gotarên bûyerên rojane li ser Wîkîpediyaya kurdî hatine zêdekirin û hatine berfireh kirin. == Polîtîka == Xebatên ku ji dîroka dest pê kirina Wîkîpediya kurdî ve li ser Wîkîpediyaya kurdî hatine meşandin li gorî qaîdeyên rêze polîtîkayên Wîkîpediyayê kurdî hatine berdewam kirin. Wîkîpediya kurdî ku li ser bingeha polîtîkayên xwe bi awayeke serkevtî heya roja hatiye li ser bingeha heman polîtîkayên xwe ji aliyê bikarhênerên dilxwaz ên Wîkîpediyayê ve heya roja îro bi zimanê kurdî hatiye nivîsandin û hatiye berdewam kirin. Wîkîpediya kurdî hewl dide ku naverokên xwe bi naverokên rast ên bêalî, zimanê zelal û ensîklopedîk û bi naverokên bi kalîteya bilind ên li gorî standardên Wîkîpediyayê bide berdewam kirin. Polîtîkayên herî giring ê Wîkîpediyaya kurdî polîtîkaya [[Wîkîpediya:Nêrîna bêalî|nêrîna bêalî ya Wîkîpediya kurdî]] ye ku li ser bingeha vê polîtîkayê hewl dide ku wekê ansîklopediyeke azad, serkevtî û ansîklopedieke xwedî naverokên dewlemend berdewam bike. == Perspektîv == Wîkîpediya kurdî hewl dide ku li ser bingeha polîtîkaya bêalî ya Wîkîpediyayê gotaran binivîse û li ser heman bingehê pêş bikeve û berfireh bibe. Di heman demê de Wîkîpediya kurdî her dem hemî bûyer, jînenîgarî û mijarê hemî naverokan bi zimaneke bêalî ya ensîklopedîk dinivîse û ji hemî bikarhênerên dixwazê Wîkîpediya kurdî dixwaze ku li gorî polîtîkayên Wîkîpediyayê naverokan li ser Wîkîpediya kurdî binivîsin ku bi taybetî giringiyeke mezin dide zimanê bêalî ya ensîklopedîk. Hemî naverok li gorî nêrîn û perspektîva bêalî têne nivîsandin û di heman demê de bi awayeke dilsoz girêdayê hemî polîtîkayên Wîkîpediyayê ye. == Daxuyaniya Wîkîpediyayê == Di sala 2020an de piştî ku Wîkîpediya kurdî gehişte hêjmara 30.000 gotaran, malperên medyaya civakiyên fermî ya Wîkîpediyayê di 9ê tebaxa 2020an de ji bo alikariya Wîkîpediya kurdî du bangawaziyên kurt parve kir. Wîkîpediya, li ser malpera xwe ya [[X (Twitter)|Xê]] (Twîtter) ya fermî ji bo bikarhênerên Wîkîpediya kurdî daxuyaniya xwe de wiha ragihand, got:<ref>{{Jêder-malper |url=https://twitter.com/wikipedia/status/1292506273792040962 |sernav=Malpera wîkîpediyayê ya fermî }}</ref> <blockquote>"Herçend zimanê kurdî li çend welatan were qedexekirin jî lê dilxwazên dilsoz ên Wîkîpediya kurdî bi awayekî veşartî dixebitin ku vî zimanî li ser Wîkîpediyayê zindî bihêlin. Bi xebatên wan, zêdetirî 30.000 gotarên Wîkîpediya Kurdî hene! Fêrî hinek peyvên bi kurdî bibin."</blockquote> == 100 berhemên kurdî yên sedsalê == Wîkîpediyaya kurdî ji aliyê [[Komaleyê Çand û Perwerdeyê ya Mala Kurdan]] ku bi sponsoriya [[Şaredariya Lozanê]] hatiye lidarxistin di nav lîsteya projeya 100 berhemên herî navdarên ya sed salê de cih girtiye. Ev yek bi nameyek pîrozbahiyê ji aliyê komeleyê ve ji bo Wîkîpediya kurdî û ji bo edîtorên wîkîpediyaya kurdî hatiye şandin. Di name ya komaleyê de wiha hatiye nivîsandin: <blockquote> "Birêz Wikipediya kurdi, di sedsaliya Peymana Lozanê de, projeya bi navê “100 berhemên kurdî ya navdar ên di 100 salan de" ji aliyê Komeleya Çand û Perwerde ya Mala Kurdan bi piştgiriya aborî ya Şaredariya Lozanê hatiye lidarxistin. Di vî warî de, em bi rûmet in ji bo ku xebat/serkevtina we di nav vê lîsteya sed berhemên hêja yê sedsalê de cih girtiye, nameya pîrozbahiyê ji we re bişînin. Em li ser navê Komeleya Çand û Perwerdehiyê ya Mala Kurdan ji ber serkevtinên we yên hêja we pîroz dikin û silavên xwe yên dilpak pêşkêş dikin û silavên herî baş ji we re."<ref>{{Jêder-malper |url=https://100berhemenkurdi.com/berhem-list/ |sernav=List of 100 Kurdish Works – 100berhemenkurdi.com |roja-gihiştinê=2024-11-08 |ziman=en-US}}</ref></blockquote> == Guhertoyên din == === Wîkîpediyaya soranî === Wîkîpediyaya soranî yek ji guhertoyên Wîkîpediyayên kurdî ye ku bi kurdî ya soranî hatiye destpêkirin. Wîkîpediyaya soranî di 28ê kanûna sala 2007an bi [[Koda zimanan|koda zimanî]] ya "cbk" li Wîkîpediyayê hatiye zêdekirin. Ji ber pergala perwerdehiya Başûrê Kurdistanê Wîkîpediyaya soranî bi alfabeya erebî ya kurdî tê nivîsandin û tê berdewam kirin. Guhertoya soranî ji ber pergala perwerdehiyê bi taybetî li [[Rojhilata Kurdistanê]] û li [[Başûrê Kurdistanê]] tê xwendin û tê şopandin. Niha {{NUMBEROF|ADMINS|ckb|N}} rêveber û {{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ckb|N}} bikarhênerên çalak ên Wîkîpediyaya soranî heye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%A8%DB%95%D8%AA:%D8%A6%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86 |sernav=ئامارەکان - ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد |malper=ckb.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2024-11-08}}</ref> Heya niha li Wîkîpediya soranî {{NUMBEROF|ARTICLES|ckb|N}} gotarên bi kurdî hatine nivîsandin.<ref name=":0" /> === Wîkîpediyaya zazakî/dimilî === Guhertoyeke din ên Wîkîpediyaya kurdî Wîkîpediyaya zazakî/dîmilkî ye ku di sala 2005an de hatiye destpêkirin. Li Wîkîpediyaya zazakî heya niha {{NUMBEROF|ARTICLES|diq|N}} gotarên bi kurdî ya zazakî hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://diq.m.wikipedia.org/wiki/Ba%C4%9Fse:%C4%B0statistiki |sernav=İstatistiki - Wikipedia |malper=diq.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2024-11-08}}</ref> == Kronolojî == === Wîkîpediya kurdî === [[Wêne:Grafîka Wîkîpediya kurdî2.png|thumb|300px|Di navbera salên 2004 û 2024an de grafîka pêşveçûna Wîkîpediya kurdî]] * '''7 kanûna paşîn 2004''': Wîkîpediya kurdî hate destpêkirin. * '''13 îlon 2004''': Wîkîpediya kurdî gihîşte hezar gotaran * '''18 îlon 2007''': 10.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''19 tebax 2013''': 20.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''9 tîrmeh 2020''': 30.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''27 tîrmeh 2021''': 40.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''27 tebax 2021''': 50.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''16 îlon 2023''': 60.000 gotar hatine nivîsandin. * '''19 çiriya paşîn 2023''': 70.000 gotar hatine nivîsandin. * '''2 tebax 2024''': 80.000 gotar hatine nivîsandin. * '''11 çiriya pêşîn 2024''': 90.000 gotar hatine nivîsandin. == Statîstîk == Statîstîkên rojaneyên wîkîpediyayên kurdî. {| class="wikitable" !Wîkîpediyayên kurdî !Malper !Endamên tomarkirî !Rêveber !Bikarhênerên çalak !Guhertin !Gotar |- |Kurmancî |[https://ku.m.wikipedia.org/ ku.wikipedia.org] |{{NUMBEROF|USERS|ku|N}} |{{NUMBEROF|ADMINS|ku|N}} rêveber |{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ku|R}} bikarhêner |{{NUMBEROF|EDITS|ku|N}} |{{NUMBEROF|ARTICLES|ku|N}} |- |Soranî |[http://ckb.wikipedia.org ckb.wikipedia.org] |{{NUMBEROF|USERS|ckb|N}} |{{NUMBEROF|ADMINS|ckb|N}} rêveber |{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ckb|R}} bikarhêner |{{NUMBEROF|EDITS|ckb|N}} |{{NUMBEROF|ARTICLES|ckb|N}} |- |Zazakî/Dimilî |[http://diq.wikipedia.org diq.wikipedia.org] |{{NUMBEROF|USERS|diq|N}} |{{NUMBEROF|ADMINS|diq|N}} rêveber |{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|diq|R}} bikarhêner |{{NUMBEROF|EDITS|diq|N}} |{{NUMBEROF|ARTICLES|diq|N}} |} == Galerî == <gallery> Wêne:Opera ekran.png|Destpêka Wîkîpediyaya kurdî (2004) Wêne:WêneyaSermasê-Ubuntu 8.04.png|Destpêka Wîkîpediyaya kurdî (2008) Wêne:Wikipedia Main Page ku.png|Destpêka Wîkîpediyaya kurdî (2016) Wêne:Wikipedia Main Page ku2023.jpg|Despêka Wîkîpediyaya kurdî (2023) </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Mijarên têkildar == * [[Wîkîpediya:Dîroka Wîkîpediyaya kurdî]] == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Kurdish Wikipedia}} {{Wikipedias}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ensîklopediyên bi zimanê kurdî]] [[Kategorî:Standardkirina zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wîkîpediya li gorî zimanan|kurdî]] [[Kategorî:Zimanê kurdî]] 6liicidd3zvf7b98fqc6bnbto65exog 0 68217 2087180 2086457 2026-08-24T19:42:16Z BipirseMetirseLê 175974 /* */ Formayên nû 2087180 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank yaneya futbolê | navê_yaneyê = Amedspor | logo = Logoya Amed SK.png | logo_firehî = 100px | logo_binnivîs = Logoya Amedsporê | navê_tev = Falîyetên Sportîf ya Amedê | navê_pêşanî = | damezrandin = [[1972]] | reng = {{Reng box|#ff0000|Sor|White|border=grey}}{{Reng box|#298C00|Kesk|White|border=grey}}{{Reng box|#FFFFFF|Sipî|border=grey}} | yarîgeh = [[Stadyuma Amedê|Yarîgeha Amedê]],<br>[[Amed]] | zerengî = 33.000 | şampiyona = | darayîvan = | serok = [[Nahit Eren]] | rahêner = [[Besnik Hasi]] | malper = {{URL|Amedspor.com.tr}} | xelat_neteweyî = | xelat_navneteweyî = | pattern_la1 = _darkredgoldborder | pattern_b1 = _amed2627kesk | pattern_ra1 = _darkredgoldborder | pattern_sh1 = _nike_gold | pattern_so1 = _nikewhite | leftarm1 = 008000 | body1 = 008000 | rightarm1 = 008000 | shorts1 = 008000 | socks1 = 008000 | pattern_la2 = _goldborder | pattern_b2 = _amed2627sipî | pattern_ra2 = _goldborder | pattern_sh2 = _nike_gold | pattern_so2 = _nikeblack | leftarm2 = DDDDDD | body2 = FFFFFF | rightarm2 = DDDDDD | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _goldborder | pattern_b3 = _amed2627reş | pattern_ra3 = _goldborder | pattern_sh3 = _nikewhite | pattern_so3 = _nikewhite | leftarm3 = 000000 | body3 = 000000 | rightarm3 = 000000 | shorts3 = 000000 | socks3 = 000000 }} '''Amedspor''' an '''Amed SFK''' yaneyeke sporê ye ku navenda yaneyê li bajarê [[Amed]] a [[Bakurê Kurdistanê]] ye. Yaneya Amedsporê ji dansala sala 2013-14an heya dansala sala 2024an di [[Lîga 2em a FFT]] de lîstiye. Amedspor di sala 2024an dibe şampiyonê lîga duyem û bilindê [[Lîga 1em a FFT]] bûye û di maça xwe yê dawî ya dansala 2025/26an a bi Iğdır FK yê re di dîroka xwe de yekem car derketiye [[Super Lîg|lîga superê.]] == Nav == Navê tîmê ji navê kurdî yê bajarê Amedê tê. Ji ber ku ev nav di nav [[kurd]]an de bi awayekî berfireh tê bikaranîn û wekî sembola nasnameyê tê dîtin, di sala 2014an de navê tîmê wekî "Amedspor" hat guhertin. == Dîrok == Yane yekemcar di sala [[1972]]an de bi sponsoriya [[Turan Gazozları]], bi rengê sor û spî, bi navê ''Melikahmet Turanspor'' hatiye avakirin û demeke dirêj di tîmên amator de têkoşîna xwe berdewam kiriye. Di sala [[1985]]an de Turan Gazozları sponsoriya xwe paşve kişand û navê tîmê ya nû dibe ''Melikahmetspor''. Di sala [[1990]]an de şaredarî yaneyê kirî û navê yaneyê wekê ''Diyabakır Belediyespor'', hatiye guhertin û rengê yaneyê jî bi rengên kesk-spî hatiye guhertin. Di sala [[1993]]an de de bi statûya metropolê ya Amedê re, navê klûbê cara sêyem guherî û dibe ''Diyarbakır Büyükşehir Belediyespor''. Di sala [[1996]]an de bi îlhama ku şaredarê bajarê mezin ê [[Partiya Refahê]] [[Ahmet Bilgin]] û serokê klûbê [[Necattin Yığıt Bayrak]] piştgirên [[Yaneya Werzişê ya Galatasarayê|Galatasarayê]] bûn, rengên yaneyê yên kesk-spî wek zer-sor hatin guhertin. [[Feridun Çelik]] ê ku di hilbijartinên 1999an de ji [[Partiya Gel a Demokratîk (DEHAP)|DEHAPê]] wekê şaredar hat hilbijartin, bi armanca ku ji [[DÎSKÎ]]yê dahatê bike navê klûbê wekê "Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi DİSKİspor" guhert.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.haberyirmibir.com/spor/melikahmetspordan-buyuksehir-belediyespora-h756.html |sernav=Melikahmetspor'dan Büyükşehir Belediyespor'a.. |tarîx=2013-05-22 |malper=www.haberyirmibir.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 |tarîxa-arşîvê=2014-12-23 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20141223183336/http://www.haberyirmibir.com/spor/melikahmetspordan-buyuksehir-belediyespora-h756.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Klûb heta [[havîn]]a [[2001]]ê di beşa sêyem a herî bilind a [[Tirkiye]]yê de lîst. Di sezona 2006-2007an de yane bi [[Aksarayspor]]ê re di Lîga Sêyem de wekhev ma, du hefte beriya bidawîbûna lîgê bû şampiyon û derket Lîga Duyem. DÎSKÎspora ku bi salan piştî [[Diyarbakırspor]] duyemîn tîma mezin a Diyarbekirê bû, di dawiya sezona 2009-10an da daket Lîga Sêyem. Di encama kongreya ku di destpêka sezona [[2010]]-11an de hat lidarxistin de navê klûbê wek ''Diyarbakır Büyükşehir Belediyespor'' hat guhertin. Di demsala 2010-[[2011]]an de, yane di Lîga Sêyem de wekî çarem di [[playoff]]ê de ma. Her çiqas di nîvfînalê de [[Sancaktepe Bld]]ê tasfiye kir jî di maça fînalê de di tûra duyem de ji aliyê [[Denizli Bld]] ve hat tasfiyekirin û şansê xwe yê derbasbûna Lîga Duyem ji dest da. Di demsala 2011-[[2012]]an de di Lîga Sêyem de wek sêyem derket playoffê, piştî ku di nîvfînalê ya playoffê de li hember [[Bayrampaşa]] têk çû û şansê çûyîna Lîga Duyem ji dest da. Di dawiya sezona 2012-[[2013]]an de, ''Diyarbakır Büyükşehir Belediyespor'' di Lîga Sêyem a koma yekem de bû şampiyon û derket Lîga Duyem a [[TFF]]yê. Di kongreya ku di 19ê [[gulan]]a [[2013]]an de hat lidarxistin de, rengên zer û sor ên klûbê hatin guhertin û bûn rengên kesk-sor ku ew rengên yaneya dîrokî Diyarbakırsporê ne jî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ajansspor.com/futbol/tff3lig1/h/20130520/diyarbakir_bbnin_renkleri_degisti.html?ref=rss |sernav=Rengê Amedsporê hate guhertin - Futbol - Ajansspor.com |tarîx=2014-10-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 |tarîxa-arşîvê=2014-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141029100813/http://www.ajansspor.com/futbol/tff3lig1/h/20130520/diyarbakir_bbnin_renkleri_degisti.html?ref=rss |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Bi rengên klûbê, divê navê klûbê wek Diyarbakır Amedspor an jî tenê Amedspor bihata guhertin. Endamên klûbê ji bo guhertina rengê klûbê deng dan, lê piraniyê li dijî guhertina navê biryar da. Di sezona 2013-[[2014]]an de ji bo ku biçe Lîga Yekem, di Lîga Duyem de bi rêza pêncem derket pêşbirkê. Lêbelê, yane ji hêla [[Alanyaspor]]ê ve di çaryek fînala playoffê de hate tasfiyekirin û ev şansê ji dest da. Di civîna giştî ya 28ê [[çiriya pêşîn]] a 2014an de piraniya dengan biryar da ku navê yaneyê bibe ''Amedspor''. Piştî ku navê nû ji aliyê [[Yekitiya Futbolê ya Tirkiyê]] ve hat pejirandin, divê guhertina nav bi dawî bûba. Lêbelê, komeleyê serlêdana guhertina navê red kir, ji ber ku klûbek din jixwe di bin vî navî de qeydkirî hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/spor/futbol/diyarbakir-buyuksehir-belediyesporun-adi-amedspor-oldu |sernav=Diyarbakır Büyükşehir Belediyespor'un adı Amedspor oldu |malper=CNN TÜRK |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref> Yaneyê ji bo ku navê xwe wek ''Amed Sportif Faaliyetler Kulübü'', bi kurtasî ''Amed SK'' bê guhertin, serî li komeleya futbolê da. Komeleyê bersiv da ku ew ê di civîna lijneyê ya 12ê [[tebax]]a [[2015]]an de li ser vê tezkereyê nîqaş bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.diyarinsesi.org/haber/amed-sk-ismi-icin-tff-karari-12-agustosa-kaldi-67472.htm |sernav=Amed SK ismi için TFF kararı 12 Ağustosa kaldı 29 Temmuz 2015 Çarşamba 16:50 |tarîx=2015-08-13 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 |tarîxa-arşîvê=2015-08-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150813181602/http://www.diyarinsesi.org/haber/amed-sk-ismi-icin-tff-karari-12-agustosa-kaldi-67472.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di wê civînê de, serîlêdan hate pejirandin, û klûb ji sezona 2015/16-ê ve bi navê nû dest bi beşdarbûna pêşbirkan kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/skorer/diyarbakir-amed-oldu-1961741 |sernav=Diyarbakır, Amed oldu |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref> Amedspor di sezona 2015-[[2016]]an da derket çaryek fînala [[Kûpaya Tirkiyeyê]] û di fînalê de ji aliyê [[Fenerbahçe]]yê ve hatiye tasfiyekirin. [[Wêne:Amedspor promotion to the Süper Lig celebrations featuring the Kurdistan flag.png|thumb| Pîrozbahiyên derbasbûna lîga superê bi alaya Kurdistanê û alayên Amedsporê]] Amedspor di lîga 1em a FFTya 2025–26an de, di rêza duyem de dansalê temam kiriye ku di dîroka de cara yekem klûb derketiye lîga superê ku asta herî bilind ê fitbolê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/amedspor-promoted-to-super-lig-319271 |sernav=Amedspor promoted to Süper Lig |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 |ziman=en }}</ref> Şahiyên serketina Amedsporê ji Amedê bigire li bajarên mezin ên Tirkiyeyê ku nifûseke girîng ê kurd lê dijîn ku di nav de Stembol, Enqere, Mêrsîn û Edeneyê hebûn hatiye pîrozkirin. Li seranserê bajarên Bakurê Kurdistanê jî ku di nav de bajarên wekê Wan, Şirnex, Êlih, Mêrdîn, Mûş, Bedlîs, Riha, Sêrt, Dêrsim, hebûn serketina yaneyê bi awayeke berfireh hatiye pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://mezopotamyaajansi.com/GENCLIK/content/view/http://mezopotamyaajansi.com/GENCLIK/content/view/310949 |sernav=Li gelek bajaran pîrozbahiyên Amedsporê |malper=mezopotamyaajansi.com |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}</ref> Di heman rojê de de li gelek navçeyan mezin ên Bakurê Kurdistanê pîrozbahiyên serketina yaneyê hatiye lidarxistin. Amedspor niha di lîga superê de têkoşîn dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/amedspor-derket-super-lige-slav-super-lig-319272 |sernav=Amedspor derket Super Lîgê: “Slav Super Lig!” |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=ku }}</ref> == Nasname == Amedspor wekê yaneyeke Amedê xwedî sekneke polîtîk e ku wekê nasnameya herêmê hatiye naskirin. Di sala 2015an de serokê berê yê klûbê Îhsan Avcî diyar kiriye ku Amedspor xwe wekê "tîmek Kurdistanê" dibîne û destnîşan kiriye ku di wê demê bi qasî ji ardê 80 yane ji lîstikvanên kurd pêk dihat û bang li futbolîstên kurd ên ku di yaneyên cuda cuda de dilîstin kiribû ku tevlî Amedsporê bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://de.euronews.com/2016/02/17/amedspor-ein-kurdischer-fussballverein-schreibt-geschichte-in-schweren-zeiten |sernav=Amedspor: Ein kurdischer Fußballverein schreibt Geschichte in schweren Zeiten }}</ref> Şîrovekarê fûtbolê û nivîskarê werzîşê Alî Fîkrî Işık têkiliya di navbera Amedspor û alîgirên wê yên kurd de şibandiye têkiliya di navbera katalanan û FC Barcelonayê ya li Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.turkeyrecap.com/p/more-than-a-football-club-amedspor |sernav=More than a football club: Amedspor becomes a ‘success story’ for Kurds |malper=www.turkeyrecap.com |roja-gihiştinê=2026-05-09 |ziman=en |paşnav=çetin |pêşnav=rabia }}</ref> Di heman demê de Işık diyar kiriye ku Amedspor nûnertiya neteweyekê dike "ji ber vê yekê, serketina Amedsporê wekê serketinek ji bo hemî kurdan deng vedide," di heman demê de şîrovekarên din Amedsporê wekê "tîmek neteweyî ya nefermî ya kurd" bi nav kirine.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=For love of game, Turkey’s top Kurdish football club resists hatred {{!}} {{!}} AW |url=https://thearabweekly.com/love-game-turkeys-top-kurdish-football-club-resists-hatred |roja-gihiştinê=2026-05-09 |xebat=AW |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sportsandgeopolitics.substack.com/p/amedspor-the-football-team-of-the |sernav=Amedspor: the football club of the Kurds in Türkiye |malper=Sports & Geopolitics |tarîx=2025-07-26 |roja-gihiştinê=2026-05-09 |paşnav=Qadraku |pêşnav=Gëzim }}</ref> === Nîşan û reng === [[Wêne:Amedspor jerseys 2025-2026 season.png|thumb|Formayên Amedsporê ku bi rengên çanda kurdî ji bo dansala 2025–2026 hatiye amadekirin]] Dema ku di sala 2014an de navê yaneyê hatiye guhertin di wê demê de alayek nû jî pejirand ku tê de eyloyekî du serî heye ku li ser sûrên bajarê kevnar ê Amedê tê de tê dîtin. Formayên klûbê bi gelemperî bi rengên neteweyî yên Kurd ve girêdayî ne ku di nav de rengên wekê sor, spî û kesk hene. Di heman demê de yaneyê hewl daye ku rengê kesk, sor, zer bikar bîne lê ji ber pirsgirêkên siyasî ev reng bi caran hatiye asteng kirin û hatiye qedexekirin. == Êrişên nîjadperestî yên li dijî Amedsporê == Lîstikên klûbê ji hêla dijberên xwe ve carinan bi zanebûn têne polîtîk kirin, lewma klûb çend caran bûye qurbaniya çalakiyên nîjadperest ji aliyê alîgirên dijber ve. Di dema maçên xwe yên li herêmên romî de slogan û sirûdên netewperest tên gotin û carna lîstikvan berî/di dema/piştî maçê de bi tiştan têne avêtin an jî êrişî wan tê kirin. === Provokasyonên alîgirên Bursasporê === Beriya maça [[Bursaspor]]ê ya ku di 5ê [[adar]]a [[2023]]an de hat lîstin, lîstikvanên Amedsporê rastî êrişê hatin. Hin alîgirên Bursasporê pankartên [[Mahmut Yıldırım]] ê bi kodnavê ''Yeşîl'' (bi [[Zimanê tirkî|tirkî]] "Kesk") vekirin, [[ajan]]ê hov ê [[tirk]] yê ku berpirsyarê kuştinên nediyar e. Hin alîgirên din ên Bursasporê wêneyên otomobîla "[[Renault]] [[Toros]]" vekirin, ya ku sembola windakirinên bi zorê û kuştinên siyasî yên di salên 1990î de ye. Hin siyasetmedarên tirk û kurd van provokasyonan şermezar kirin. Partiya [[Partiya Demokratîk a Gelan|HDPê]] di daxuyaniya xwe de wiha gotiye: <blockquote>“Em êrîşên nîjadperest ên li Bursayê li dijî Amedsporê şermezar dikin. Atmosfera ku ruhên kujerên salên 1990î û bermayiyên [[JİTEM|JÎTEMê]] tê de, dê pêşiya Amedsporê negire û ne jî hêviya aştiyê bi dawî bike. Divê berpirsyar li ber hiqûqê bipirsin. Em bi milyonan in ku li dijî [[faşîzm]]ê çok danaynin.”<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://haber.sol.org.tr/haber/hdp-90larin-katilleri-amedsporu-engelleyemeyecek-367794 |sernav=HDP: 90’ların katilleri Amedspor’u engelleyemeyecek |tarîx=2023-03-05 |malper=haber.sol.org.tr }}</ref> </blockquote> Baroya Amedê di serlêdana sûc a der barê bûyerên maçê de, diyar kir ku sûcên ku gel bi kîn û dijminatiyê tehrîk kirine, bi qestî ewlekariya giştî xistine xeteriyê û heqaret û îstîsmarkirina wezîfeyê hatiye kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://haber.sol.org.tr/haber/diyarbakir-barosundan-amedsporlu-futbolculara-saldiriya-suc-duyurusu-367793 |sernav=Diyarbakır Barosu'ndan Amedsporlu futbolculara saldırıya suç duyurusu |tarîx=2023-03-05 |malper=haber.sol.org.tr }}</ref> == Binêre == * [[Amedspor (tîma futbolê jinan)]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.amedspor.com.tr/ Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180718053517/http://www.amedspor.com.tr/ |date=2018-07-18 }} * {{Twitter|AmedsporSK}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1990an li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Futbol]] [[Kategorî:Werziş li Diyarbekirê]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê yên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê]] 81hpcgzpy4td8mijf4m0scvvyzet2v0 0 74623 2087171 1976644 2026-08-24T15:53:21Z Amherst99 5757 /* */ 2087171 wikitext text/x-wiki '''Muzîka Cîhanê''' an jî '''Strana Cîhanê''' ({{bi-en|''world music''}}), stranekî di kategoriya cîhanê ya bi stranên herêmî tê naskirin e. Bi pêşengiya [[Real World Records]] hatiye çêkirin. Muzîka Giloverî, jî wek Muzîka Gerdûnî tê binavkirin. Ev cur bi cur yên bangekê muzîka ji bo hemû dinyayê pêk tê. == Girêdanên derve == * [http://www.podOmatic.com/directory/World Music Listings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928042934/http://www.podomatic.com/directory/World |date=2013-09-28 }} * [http://www.festivalsearcher.com/festivallists.aspx?genre=world List of World Music Festivals] * {{dmoz|Arts/Music/Styles/R/Regional_and_Ethnic/|Regional and Ethnic Music}} * [http://www.soundsandcolours.com Sounds and Colours—magazine about South American music and culture] * [http://www.sky.fm/world/ World Music at SKY.FM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130326150033/http://www.sky.fm/world |date=2013-03-26 }} * [http://worldmusiccentral.org/ World Music Central] * [http://www.rhythmpassport.com/ Rhythm Passport] * [http://www.folk-music.de/ Wilde Töne – Festival for Folk- and Weltmusic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191117220016/http://www.folk-music.de/ |date=2019-11-17 }} Braunschweig | Almanya {{Bêkategorî|tarîx=adar 2024}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} oc8qn9u35vmqsnvy24nr2wxmdumyj24 2087172 2087171 2026-08-24T15:54:28Z Amherst99 5757 /* */ 2087172 wikitext text/x-wiki '''Muzîka cîhanê''' an jî '''strana cîhanê''' ({{bi-en|''world music''}}), stranekî di kategoriya cîhanê ya bi stranên herêmî tê naskirin e. Bi pêşengiya [[Real World Records]] hatiye çêkirin. Muzîka Giloverî, jî wek Muzîka Gerdûnî tê binavkirin. Ev cur bi cur yên bangekê muzîka ji bo hemû dinyayê pêk tê. == Girêdanên derve == * [http://www.podOmatic.com/directory/World Music Listings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928042934/http://www.podomatic.com/directory/World |date=2013-09-28 }} * [http://www.festivalsearcher.com/festivallists.aspx?genre=world List of World Music Festivals] * {{dmoz|Arts/Music/Styles/R/Regional_and_Ethnic/|Regional and Ethnic Music}} * [http://www.soundsandcolours.com Sounds and Colours—magazine about South American music and culture] * [http://www.sky.fm/world/ World Music at SKY.FM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130326150033/http://www.sky.fm/world |date=2013-03-26 }} * [http://worldmusiccentral.org/ World Music Central] * [http://www.rhythmpassport.com/ Rhythm Passport] * [http://www.folk-music.de/ Wilde Töne – Festival for Folk- and Weltmusic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191117220016/http://www.folk-music.de/ |date=2019-11-17 }} Braunschweig | Almanya {{Bêkategorî|tarîx=adar 2024}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} 2db1e039hk497emp7d8jzp35rh2isft 0 320289 2087194 2086962 2026-08-25T08:29:31Z Avestaboy 34898 /* */ 2087194 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi boyaxên donî, akrîlî an jî boyaxên avî, herwiha bi pênûsê.Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (di sala 1938an de damezrandî) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi navê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|12 pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] 5zqsk1atk2ip3pfwhguws4ykwmnuvj5 2087195 2087194 2026-08-25T08:32:01Z Avestaboy 34898 /* */ 2087195 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi pênûsê.Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (di sala 1938an de damezrandî) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi navê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|12 pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] qv47r59eqjalwm12i4czr5jy5eguaul 2087198 2087195 2026-08-25T08:49:18Z Avestaboy 34898 /* */ 2087198 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (di sala 1938an de damezrandî) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi navê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|12 pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] 8k4kd41nnhou80rlso65mvfotetvhdm 2087202 2087198 2026-08-25T08:53:02Z Avestaboy 34898 /* */ 2087202 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi navê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|12 pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] 0tfs3ch023l8kp7liawqmfiu074k1nn 2087207 2087202 2026-08-25T09:11:08Z Avestaboy 34898 /* Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn */ 2087207 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|12 pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] 417zd7530uz33p8g9c4rc0ni0akxg1s 2087208 2087207 2026-08-25T09:13:19Z Avestaboy 34898 /* Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn */ 2087208 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] omlaqo7gwicdv9e0i0h5alpz6z491cz 0 329201 2087190 2086256 2026-08-25T06:11:51Z Kurdistanov 175167 /* Jiyana pêşîn */ 2087190 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Bushranger Dan Kelly.jpg | sernavê_wêne = Wêneyek Dan Kelly | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|06|1861}} | cihê_jidayikbûnê = [[Beveridge, Vîktorya]], [[Awistralya]] | roja_mirinê = {{Mirin|28|06|1880}} | cihê_mirinê = [[Glenrowan, Vîktorya]], [[Awistralya]] | esil = [[îrlendî]] | hevwelatî = Awistralya | pîşe = Tawankar | dê = Ellen Kelly | bav = John "Red" Kelly }} '''Dan Kelly''' (jdb. 1 hezîran 1861 – 28 hezîran 1880)<ref>{{Jêder-malper |url=https://oa.anu.edu.au/obituary/kelly-daniel-dan-13578 |sernav=Obituary - Daniel (Dan) Kelly - Obituaries Australia |malper=oa.anu.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> qanûnderketiyekî awistralî û bushranger (navê ku li Awistralyayê ji tawankarên ku di çol û daristanan de dijiyan re dihat bikaranîn) bû. Ew birayê herî biçûk ê tawankarê navdar, [[Ned Kelly]], bû. Di sala 1878an de, Dan û Ned Kelly, ligel [[Joe Byrne]] û [[Steve Hart]], bûn endamên Koma Kelly.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nma.gov.au/exhibitions/not-just-ned/bushrangers? |sernav=National Museum of Australia - Bushrangers |malper=www.nma.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-11 |ziman=en |paşnav=corporateName=National Museum of Australia; address=Lawson Crescent |pêşnav=Acton Peninsula}}</ref> Komma Kelly sê polîs li [[Stringybark Creek]] kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.portrait.gov.au/people/dan-kelly-1861/ |sernav=Dan Kelly, b. 1861 |malper=National Portrait Gallery people |roja-gihiştinê=2026-08-11}}</ref> Dan Kelly di dorpêçkirina [[Glenrowan, Vîktorya|Glenrowan]] de hat kuştin. Çîroka Koma Kelly di dîrok û çanda Awistralyayê de bandoreke mezin hiştiye. Li ser Ned Kelly û Koma Kelly gelek pirtûk, fîlm û berhemên hunerî hatine afirandin. Heta di sala 1942an de li ser wan ji her kesê din ê Awistralyayê bêtir pirtûk hatibûn nivîsandin. Herwiha, Koma Kelly bû mijara yekemîn fîlma dirêj a cîhanê, [[The Story of the Kelly Gang]], ku di sala 1906an de hat kişandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nfsa.gov.au/the_collection/collection_spotlights/kelly_gang_essay.html |sernav=National Film and Sound Archive, Whats On |malper=nfsa.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=c=au; o=Commonwealth of Australia; ou=National Film and Sound Archive}}</ref> Wan bankan talan dikirin, hin bajar dixistin bin kontrola xwe de û di nav gelê [[Vîktorya, eyalet|Vîktorya]] û [[Wêlsa Başûr a Nû]] de tirs û xem belav dikirin. Polîsên Vîktoryayê du sal li pey wan geriyan. Wan gelek ji heval û endamên malbatên wan girtin û avêtin zindanê, lê tevî hemû hewldanên xwe, nikaribûn wan bibînin an bigirin. == Jiyana pêşîn == [[File:Beveridge_Kelly1_imp.jpg|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Beveridge_Kelly1_imp.jpg|rast|thumb|220x220px|Mala Kellyan li Beveridge]] Bavê Dan Kelly, John "Red" Kelly bû. John Kelly girtîyekî [[îrlendî]] bû ku di sala 1842an de ji bo [[Van Diemen's Land]]ê hatibû şandin. Tê gotin ku ew demekê li zindana [[Port Arthur]]ê girtî mabû. Di sala 1848an de, piştî ku ji zindanê derket, Red Kelly çû Vîktoryayê û li derdora [[Beveridge, Vîktorya|Beveridge]] wekî cotkar dest bi kar kir. Li wir xaniyekî biçûk ê darîn ji xwe û malbata xwe re ava kir. Ev xanî, ku li Kelly Streetê ye, heta niha jî li cihê xwe maye. Di destpêkê de tenê sê odeyên vî xanî hebûn, lê bi derbasbûna salan re beşên din lê hatin zêdekirin û niha xanî 11 ode hene. Red Kelly di sala 1850an de li Melbourne bi jinek îrlandî ya bi navê Ellen Quinn re zewicî. Ji vê zewacê heft zarok çêbûn: Annie (1853), Edward "Ned" (1854), Maggie (1856), Jim (1859), Dan (1861), Kate (1862) û Grace (1863). '''Greta''' Di sala 1864an de, malbata Dan Kelly ber bi bakur ve koç kir û li zeviyekî li bajarokê [[Avenel]]ê bi cih bû. Red Kelly golikek dizî û ji ber vê yekê şeş mehan di zindanê de derbas kir. Dema ku Dan Kelly tenê pênc salî bû, ew jî bi polîsan re ket pirsgirêkan, ji ber ku polîsan bawer dikirin ku wî hespek dizî. Bavê Dan di sala 1866an de mir. Piştî wê, diya wî Ellen Kelly di sala 1867an de malbat ber bi zeviyekî biçûk li nêzî [[Greta, Vîktorya|Greta]], li bakurrojhilatê Vîktorya, ve bir. Du xwehên Ellen Kelly, Catherine û Jane Lloyd, li Greta dijiyan. Her wiha du birayên wê, John û James Quinn, di sala 1864an de hatibûn vê herêmê. Malbata Quinnan di nav polîsan de baş dihat naskirin. Dan Kelly di deh saliya xwe de dîsa bala polîsan kişand ser xwe. Ew bi birayê xwe Jim, ku diwanzdeh salî bû, ji aliyê polîs Flood ve hatin girtin, ji ber ku li ser hespêkî siwar bûbûn ku ne yê wan bû. Jim ji bo cotkarekî herêmî dixebitî û tenê ji bo ku vegere malê, li ser wê hespê siwar bû. Lê Flood gotina wan bawer nekir û her du kuran neçar man ku du şevan di odeya zindanê de derbas bikin. Di sala 1875an de Dan Kelly û mixaliyetên wî ji malbata Lloyd mîna gelek ciwanên din ên bakurrojhilatê Vîktorya, ber bi [[Wêlsa Başûr a Nû]] ve çûn da ku li herêma [[Riverina]] û devera Monaro karên cotkariyê yên demsalî bibînin. Koma hevalên Dan wekî "Greta Mob" dihat naskirin. Ew bi hev re diçûn mêvanxaneyan, şahiyan, govendan û pêşbaziyên hespan. Heta sala 1876an, ji ber ku ew gelek caran serdana bajarên nêzîk ên wek [[Wangaratta]], [[Beechworth]] û [[Benalla]] dikirin, li herêmê baş hatibûn nasîn. Di yek ji serdanên xwe yên li Benalla di sala 1876an de, Dan Kelly bi gumana dizîna kurtanekî hespan de hate desteserkirin. Lê ji ber ku polîsan delîlên dijî wî peyda nekirin, ew serbest hate berdan. Di cotmeha 1877an de, Dan û mixaliyetên wî dîsa bi polîsan re ketin tengasiyê. Ew çûbûn dikanekê da ku xwarin û pêdiviyên din bistînin, lê dikan girtî bû. Dema ku xwediyê dikanê razî nebû dikana xwe veke, Dan Kelly derî şikand û bi zorê ket hundir. Li dijî wan tawanên wek êrîşkirin, zirar dayîna milkê xelkê (derî), ketina nav xanîyan û dizîna tiştên bi nirxê 113 poundan hatin tomarkirin. Piştî vê bûyerê, ciwanan xwe veşartin û polîsan sê heftî li pey wan geriyan. Fermandar Alexander Fitzpatrick ji Ned Kelly xwest ku xwe teslîm bikin. Dema doz li dadgehê hat vekirin, polîsan nikarîbûn piraniya van tawanên ku li dijî wan hatibûn tomarkirin îspat bikin. Lê Dan Kelly ji ber ku milkê bi nirxê 10 poundan zirar kirbû, bi mehekê zindanê hat cezakirin. Di 15ê nîsana 1878an de, Fermandar Alexander Fitzpatrick çû mala Kellyan da ku Dan Kelly bi tawanbariya dizîna hespan bigire. Dan berê li [[Chiltern, Vîktorya|Chilternê]] li ser hespekî dizî hatibû dîtin. Bûyera ku wê rojê li mala Kellyan qewimî, niha bi navê "[[Bûyera Fitzpatrick]]" tê naskirin. Di navbera malbatê û Fitzpatrick de pevçûnek qewimî. Fitzpatrick îdia kir ku malbata Kellyan hewl daye wî bikuje. Piştî vê bûyerê, Dan û Ned Kelly çûn nav çolan û xwe veşartin.Ellen Kelly bi tawanbariya hewldana kuştinê hate sûcdarkirin û bi sê salan zindanê hat cezakirin. Mêrê Maggie, William Skillion, û cîranekî wan, William Williamson, jî her yek bi şeş salan zindan hatin cezakirin. == Kelly Gang == Piştî ku Dan û Ned Kelly xwe veşartin, ew çûn çiyayên Wombat Ranges. Dan Kelly berê li kêleka çemê Bullock Creek xanîyek biçûk ava kiribû. Li wir ew nêzî 8 hektar erd paqij kiribû da ku li wir hespan xwedî bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/104595 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Her weha, ji bo çêkirina vexwarinên alkolî amûrekî biçûk jî çêkiribû. Herdû birayan dema xwe bi lêgerîna zêra di nav çemê de derbas dikirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/104595 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Di wan mehan de ku li Bullock Creekê veşartî bûn, gelek caran hevalên wan dihatin serdana wan. Di nav wan de [[Steve Hart]], [[Joe Byrne]], [[Aaron Sherritt]] û malbata Lloyd jî hebûn. Polîsan tawanbariya hewldana kuştinê pir cidî didîtin. Ji bo girtina herdu birayên Kellyan xelatek bi nirxa 100 poundan hat diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Edward (Ned) Kelly (1855–1880) |paşnav=Barry |pêşnav=John V. |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/kelly-edward-ned-3933}}</ref> Polîsan bawer dikirin ku ew li çiyayên Wombat Rangesê veşartî ne. Di cotmeha 1878an de, polîsan du komên lêgerînê şandin da ku wan bigerin. Yek ji wan koman ji [[Greta, Vîktorya|Greta]] ber bi başûr ve çû û koma din ji [[Mansfield, Vîktorya|Mansfield]] dest pê kir û ber bi bakur ve çû. '''Stringybark Creek''' [[File:Stringybark_creek1.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Stringybark_creek1.JPG|rast|thumb|220x220px|Stringybark Creek]] Grûpa Mansfieldê bi serkêşiya [[Serjant]] Michael Kennedy û sê polîsên din, Thomas McIntyre, Thomas Lonigan û Michael Scanlan, pêk dihat. Wan li [[Stringybark Creek]]ê, di nav deverek daristanî ya stûr de, kampa xwe ava kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/13107 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Kennedy û Scanlan çûn li pey Kellyyan bigerin, lê Lonigan û McIntyre di kampê de man. Kellyyan li xaniyekî nêzîkî Bullock Creek dijiyan. Wan deng bihîstin û kampa polîsan keşf kirin. Wan biryar dan ku polîsan bigirin û çek û hespên wan bistînin. Ned û Dan, bi hevalên xwe Joe Byrne û Steve Hart re, çûn kampa polîsan û ji wan xwestin ku xwe teslîm bikin. McIntyre destên xwe rakir, lê Lonigan çekê xwe derxist. Ned Kelly ew gulebaran kir û kuşt. Dema ku du polîsên din vegeriyan kampê, McIntyre ji wan xwest ku xwe teslîm bibin. Scanlan çû ku dest bigihîne çekê xwe, lê Ned wî jî gulebaran kir û kuşt. Kennedy, dema ku guleyên xwe berdidan, di nav daristanê de ji darekê ber bi dareke din ve direviya û Ned li pey wî bû. Di nav pevçûna çekan de, gule li Kennedy ket û ew bi tundî birîndar bû. Ned, ji bo ku êş û azara wî bidawî bîne, guleyek li sînga wî avêt. Di nav tevliheviyê de, McIntyre karîbû birevê û xwe rizgar bike. Paşê hin rojnameyan ragihandin ku guleya ku Kennedy kuştibû ji aliyê Dan ve hatibû avêtin. Lê ev îdia nehat piştrastkirin û gelek çavkanî Ned Kelly wekî kesê ku Kennedy kuşt nîşan didin. Dan jî di vê pevçûnê de birîndar bûbû. '''Qanûnderketî''' Di 30ê cotmeha 1878an de, Hikûmeta Vîktorya fermanek derxist û Koma Kelly wekî qanûnderketî ([[Outlaw]]) ragihand, ji wê demê û pê ve mafên wan ên qanûnî nema hebûn. Her kes dikaribû wan di her kêliyê de û bêyî hişyarkirinê bikuje. Her kesê ku yek ji endamên komê zindî an mirî bigirta, 500 pound xelat werdigirt, an jî ji bo girtina hemû çar endaman 2.000 pound xelat dihate dayîn. Koma Kelly li gelek deverên bakurrojhilatê Vîktorya hate dîtin. Wan hewl dabû ku ji [[Çemê Murray]] derbas bikin û biçin Wêlsa Başûr a Nû, lê av gelekî kûr bû. Di heman demê de, polîsan gelek tîmên mezin ji bo lêgerîna wan ava kiribûn. Di 10ê kanûna pêşîn de, Koma Kelly banka [[Euroa, Vîktorya|Euroa]] talan kir. Di sibata 1879an de, ew çûn [[Jerilderie, Wêlsa Başûr a Nû|Jerilderie]] li Wêlsa Başûr a Nû. Wan polîsên bajêr di qereqola polîsan de girtin û gelek kesan sê rojan li mêvanxaneya Royal Mail Hotel wekî dîl girtin. Dan Kelly û Steve Hart li mêvanxaneyê çavdêriya mirovan dikirin, dema ku Ned Kelly û Joe Byrne bankê talan dikirin. Piştî talankirina bankan, xelata ji bo girtina her endamî gihîşt 2.000 pound, û ji bo tevahiya Koma Kelly bû 8.000 pound. Di 18 mehên piştî vê bûyerê de, polîs gelek tîmên lêgerînê şandin bakurrojhilatê Vîktoryayê da ku li Koma Kelly bigerin. Polîsan nikarîbûn wan bibînin, ji ber ku rêbertiya wan ne baş bû û wan nizanîbûn çawa di çol û daristanan de bijîn. Lê Kellyan baş dizanibûn çawa di çol û daristanan de bijîn û gelê herêmê jî piştgirîya wan dikir. '''Kuştin''' Di hezîrana 1880an de, Koma Kelly ji veşartinê derket. Wan dizanibû ku hevalê Joe Byrne, bi navê Aaron Sherritt, agahdarî dida polîsan. Ji bo parastina wî, çar polîs li mala Sherritt, li nêzîkî Beechworthê, dijiyan. Dan Kelly û Byrne derengê şevê çûn mala Sherritt û li deriyê wî xistin. Dema ku Sherritt derî vekir, Byrne wî bi guleyekê kuşt. Polîsan xwe di bin nivînê Sherritt de veşartibûn. Kelly û Byrne bi lez li Glenrowanê vegeriyan, li wir Ned Kelly û Hart gelek ji niştecihên bajarokê bi zorê kom kiribûn û li mêvanxaneya [[Glenrowan Inn]] dîl girtibûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/4073 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Wan hin rayên rêhesinê rakiribûn da ku trên ji rê derkeve. Wan dizanibû ku dê polîsên din bi trênê ji bo girtina wan werin Beechworthê. Armanca wan ev bû ku trên li nêzî Glenrowanê, li cihê ku rayên rêhesinê hatibûn rakirin, ji rê derkeve û biqelişe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/4073 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Dûv re, çetevanên ku zirxên bi destan çêkiribûn li xwe kiribûn, dê polîsên ku piştî qezayê sax mabin bigirin. Piştî ku polîs hatin bêbandor kirin, Koma Kelly dê biçe Benalla û bankê talan bike. Polîsên ku hatibûn girtin, dê tenê piştî berdana Ellen Kelly, William Williamson û William Skillion ji zîndanê werin berdan. Lê plan bi ser neket, ji ber ku ew çar polîs heta sibêya roja din ji mala Sherritt derneketin. Ji ber vê yekê, nûçeya kuştina Sherrittê bi ew qas lezê negihişt Melbourneyê ku Koma Kelly hêvî dikir. Kesên ku di mêvanxaneyê de hatibûn girtin bêrihet bûn. Ned ji bo ku wan kêfxweş bike mûzîk saz kir. Dan jî beşdarî dansê bû da ku dîlên di mêvanxaneyê de hinekî kêfxweş bibin. Dan her weha çend lîstikên werzîşê rêxist. Dema ku têgihiştin ku plana wan dê bi ser nekeve, ji ber ku trên dereng mabû, Dan dixwest Glenrowanê bihêle û here.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au |archive-date=2011-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110709163817/http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |url-status=dead }}</ref> Ned Kelly mamosteyê dibistanê, Thomas Curnow, berda da ku vegere mala xwe. Dan ji birayê xwe re xwest ku ji Curnow bawer neke û wî li mêvanxaneyê bihêle.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au |archive-date=2011-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110709163817/http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |url-status=dead }}</ref> Lê Curnow li şûna ku vegere malê, çû aliyê rêhesinê û nêzîkî saet sêyê sibê trên rawestand, berî ku ew bigihîje cihê ku rayên rêhesinê hatibûn rakirin. Polîs zû ji trênê derketin û li dora mêvanxaneyê belav bûn. Bi vî awayî, Koma Kelly di hundirê mêvanxaneyê de hate dorpêçkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/4073 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> '''Glenrowan''' [[File:Glenrowan_inn.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Glenrowan_inn.JPG|rast|thumb|220x220px|Cihê Glenrowan Innê]] [[File:Benalla_cemetery_Cherry.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Benalla_cemetery_Cherry.JPG|rast|thumb|220x220px|Gora Martin Cherry, ku di dema dorpêçkirina Glenrowan de hat kuştin.]] Dema ku çetevan bihîstin ku trên gihiştiye rawestgehê, ew têgihiştin ku plana wan ya ji bo qelisandina trênê têk çûbû. Wan zirxên hesinî li xwe kirin û çûn verandaya mêvanxaneyê da ku li bendê polîsan bimînin. Di gulebarana pêşîn de, Serfermandarê polîsan Hare, Ned Kelly û Joe Byrne birîndar bûn, û Jack Jones, kurê xwediyê mêvanxaneyê, hat kuştin. Ned Kelly, ku zirxê xwe li xwe kiribû, karî ji mêvanxaneyê derkeve û gulebarana xwe li ser polîsan berdewam kir. Polîsan heft saetan bê navber avahiya mêvanxaneyê gulebaran kirin. Tê texmînkirin ku di vê pevçûnê de nêzîkî 15.000 gule hatine berdan.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Bullets from Ned Kelly's shoot-out at Glenrowan found |url=http://www.heraldsun.com.au/news/victoria/ned-kelly-bullets-found/story-e6frf7kx-1111116251401 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |xebat=HeraldSun |ziman=en-au}}</ref> Byrne piştî ku guleyek di navbera ling û kulêmekê wî de ket mir. Ned Kelly vegeriya mêvanxaneyê da ku li bira û hevalê xwe bigere, lê ji ber ku Dan û Steve Hart xwe li odeyek li paş ve veşartibûn, wan nedît. Paşê dîsa derket derve da ku li hespa xwe bigere. Dema ku li derve li birayê xwe digeriya, guleyek li lingê Ned Kelly ket. Piştî wê, polîsan bi hêsanî karîbûn wî bigirin. Di saet 10:00an de, gelek mirovên derdorê li cihê bûyerê kom bûn û pevçûnê temaşe dikirin. Mufetîşê polîsan Sadleir neçar ma ku gulebaranê rawestîne da ku hin ji dîlan bikaribin birevin. Wî nehişt ku Maggie, xwişka Dan, an jî kahînek katolîk, Babê Gibney, bikevin hundirê mêvanxaneyê da ku ji çetevanan bixwazin xwe teslîm bikin. Di şûna wê de, wî ferman da ku topek ji Melbourne were şandin da ku bikaribin otêlê wêran bikin. Di saet 2:30an de, polîsan agir berdan avahiyê da ku endamên mayî yên Koma Kelly neçar bin ji avahiyê derkevin. Baba Gibney guh neda polîsan û ket hundirê avahiya ku dişewitî. Wî Dan Kelly û Steve Hart di odeyek paşîn a mêvanxaneyê de mirî dît. Wî got ku cenazeyên wan li kêleka hev dirêj bûn û serên wan li ser betaniyan hatibûn danîn. Cenazeyê Byrne ji mêvanxaneyê hate kişandin derve, lê cenazeyên Hart û Kelly gelekî di agir de man û termên wan pir hatibûn şewitandin. Kesên ku cenazeyên şewitî dîtin, nikarîbûn bêjin kîjan ji wan Dan Kelly û kîjan Steve Hart bû. Cenazeyên wan li ser qalikên daran hatin danîn û wêneyê wan hate kişandin. Di dema dorpêçê de, sê kesên Glenrowanê ku di hundirê mêvanxaneyê de wekî dîl hatibûn girtin, jiyana xwe ji dest dan. Endamên malbatê, di nav wan de xwehên wî Kate û Maggie, û hevalên wan cenazeyan vegerandin Greta. Polîsan hewl dan ku cenazeyan vegerînin û komek ji 16 polîsan şandin Gretayê, lê ew ditirsiyan ku ev yek bibe sedema şerekî din, ji ber vê yekê vegeriyan Benalla. Dan Kelly û Steve Hart di 30ê hezîrana 1880an de li Greta di gorên bê nîşan de hatin veşartin. Nêzîkî 100 kes di merasîma cenazeyê de amade bûn. Mixaletiyê Dan, Tom Lloyd, wekî gorevan kar dikir. Cotkarekî Gretayê bi navê Daniel O'Keefe jî wekî waîz kar dikir. Piştî ku gor hatin dagirtin, erdê li dora goran hat cotkirin, da ku cihê gorên wan veşartî bimîne. Malbat ditirsiyan ku polîs dîsa hewl bidin cenazeyan ji wan bistînin. Piştî bûyera Glenrowanê, zirxên Dan Kelly û Steve Hart ji aliyê polîsan ve hatin girtin û li Benalla hatin hiştin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |sernav=Ned Kelly fact sheet {{!}} State Library of Victoria |malper=www.slv.vic.gov.au |tarîx=2012-08-16 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |archive-date=2014-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908055003/http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |url-status=dead }}</ref> Zirxa Ned Kelly ji bo Melbourneyê hate şandin da ku di dadgeha wî de were bikaranîn. Zirxa Joe Byrne ji bo depoya polîsan li [[Richmond]]ê hate şandin. Di dawiya sala 1880an de, hemû perçeyên zirxan li Melbourneyê bûn. Çend perçeyên zirxan dan Sir William Clarke. Di salên paşîn de, perçeyên zirxan tevlihev bûn. Di sala 2002an de, [[Pirtûkxaneya Dewletî ya Vîktorya]] û polîs hin perçe di navbera xwe de guhastin da ku komên zirxan temam bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |sernav=Ned Kelly fact sheet {{!}} State Library of Victoria |malper=www.slv.vic.gov.au |tarîx=2012-08-16 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |archive-date=2014-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908055003/http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |url-status=dead }}</ref> Zirxa Ned li pirtûkxaneyê ye, zirxa Joe hîn jî di milkê malbata Clarke de ye, û zirxên Dan û Steve li ba polîsan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html |sernav=The True Story of the Kelly Armour - No 66 Spring 2000 |malper=www3.slv.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-AU |paşnav=Oldis |pêşnav=Ken}}</ref> Ew zirx niha dikarin li [[Muzexaneya Polîsên Vîktorya]]yê li Melbourne, Awistralya werin dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.police.vic.gov.au/homepage |sernav=Victoria Police |malper=www.police.vic.gov.au |tarîx=2026-08-04 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-au}}</ref> == Dan Kelly piştî Glenrowanê == [[File:Greta_cemetery.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Greta_cemetery.JPG|çep|thumb|220x220px|Goristana Gretayê, cihê binaxkirina Dan Kelly]] Ji ber ku ne mimkun bû ku bi temamî were ispatkirin ka ew çawa mirin, an jî cesedên ku hatibûn dîtin bi rastî yên Dan û Steve bûn, gelek çîrok derketin holê derbarê vê yekê de ku dibe ku çi qewimîbe. Dibe ku ew xwe kuştibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Edward (Ned) Kelly (1855–1880) |paşnav=Barry |pêşnav=John V. |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/kelly-edward-ned-3933}}</ref> Ev çîrok di sala 1906an de di yekem fîlma Kelly de, ''The Story of the Kelly Gang'', hat bikaranîn û paşê di fîlma [[Ned Kelly, film|Ned Kelly]] ya sala 2003an de jî hate bikaranîn. Di heman demê de çîrokên din jî hebûn ku her du bi saxî ji agir derketibûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.halenet.com.au/Australian_Outlaws/msg2.htm |sernav=Dan Kelly. |malper=www.halenet.com.au |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=ecBuilder Pro 4.5 Trial(tm), Multiactive Software Inc |archive-date=2012-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120315175131/http://www.halenet.com.au/Australian_Outlaws/msg2.htm |url-status=dead }}</ref> Lê delîlên ku piştgirî bidin van îdîayan pir kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2005-07-03 |sernav=Two of the Ned Kelly gang survived ambush and lived on for years, says historian |url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-1962326.html |access-date=2026-08-14 |archive-date=2012-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106014340/http://www.highbeam.com/doc/1P2-1962326.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bailup.com/DanKellyNews.htm |sernav=Bailup.com - let the truth be known |malper=www.bailup.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081231094340/http://www.bailup.com/DanKellyNews.htm |url-status=dead }}</ref> Zilamekî bi navê James Ryan got ku ew Dan Kelly ye. Di sala 1934an de, ew li pêşangeha [[Brisbane]] derket ser sehneyê û çîrokên derbarê Koma Kelly de vegot. Ew di 29ê tîrmeha 1948an de, piştî ku trênek lê qelipî, mir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipswich.qld.gov.au/about_council/mayor_and_councillors/division_2/queensland_history/ |sernav=Ipswich City Council - Queensland History |malper=www.ipswich.qld.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Şaredariya [[Ipswich]]ê li ser gora wî bîranînek ava kir. Di sala 2001an de, zanistvanan perçeyek piçûk ji hestiyê Charles Devine Tindall ji gora wî li [[Toowoomba]], Queensland, derxistin da ku îspat bikin bê ew bi rastî Dan Kelly ye yan na.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au |archive-date=2011-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727103736/http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |url-status=dead }}</ref> Devine, ku li ser laşê wî nîşanên şewitandinê hebûn, ji malbata xwe re digot ku ew bi rastî Dan e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.abc.net.au/news/newsitems/200506/s1401855.htm |sernav=Did Ned Kelly's brother survive Glenrowan shoot-out?. 28/06/2005. ABC News Online |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Wî digot ku xwe di bin binemala mêvanxaneya Glenrowanê de veşartibû û piştî ku agir vemirî, ji cihê bûyerê derketiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au |archive-date=2011-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727103736/http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |url-status=dead }}</ref> Lê di sala 2008an de, lêkolînek bestannasî ji aliyê Adam Ford ve li cihê mêvanxaneyê hate kirin û di vê lêkolînê de derket holê ku ne bindavek û ne jî cihê din ê veşartinê hebûn. Di cotmeha 1902an de, rojnameyek Melbourne çîrokek çap kir ku têde Dan Kelly û Steve Hart li [[Afrîkaya Başûr]] dijîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=THE KELLY GANG. - AN EXTRAORDINARY YARN. DAN KELLY AND STEVE HART. - The Argus (Melbourne, Vic. : 1848 - 1957) - 15 Oct 1902 |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/9080926 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |xebat=Trove |ziman=en}}</ref> Hate gotin ku her du di [[Şerê Boeran ê Duyemîn]] de şer kirine. Zilamekî din, bi navê Jim Davis ji Darra (navçeyek Brisbane, Queensland), di sala 1938an de îdîa kir ku ew Dan Kelly ye. Wî got ku ew, Steve Hart û Joe Byrne, ji mêvanxaneyê reviyabûn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Did The Kelly Gang Perish At Glenrowan? - HEAR THIS VOICE FROM AN |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/18905412 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |xebat=Trove |ziman=en}}</ref> Wî her weha got ku di sala 1854an de li [[Eureka Stockade]] hatiye dinyayê, ji ber vê yekê çîroka wî û rastiyên dîrokî li hev nedihat, çimkî temenê wî ji temenê Dan Kelly gelekî mezintir bûya. Di fîlmê Ned Kelly ya sala 2003an de, ku [[Heath Ledger]] rola Ned Kelly lîst, rola Dan Kelly ji aliyê [[Laurence Kinlan]] ve hate lîstin. [[Orlando Bloom]] jî rola Joe Byrne lîst.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.filmbug.com/db/344061 |sernav=Filmbug |malper=www.filmbug.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Di sala 2012an de, demançeyek ji bo firotanê hate pêşkêşkirin ku li ser wê "1876 DAN KELLY" hatibû kolandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theage.com.au/national/victoria/possible-kelly-pistol-up-for-auction-20121110-29554.html |sernav='Possible' Kelly pistol up for auction |malper=The Age |tarîx=2012-11-10 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Elder |pêşnav=John}}</ref> Tê zanîn ku piştî dorpêçkirina Glenrowan Innê demançeyek hatiye dîtin, lê niha ew winda bûye. Demançeya ku ji bo firotanê hate pêşkêşkirin, di sala 1900an de li berçemekî ji[[çemê Murrumbidgee]]yê hate dîtin. Ev çek di eslê xwe de ji bo siwarên [[Kompaniya Hindistana Rojhilat]] hate çêkirin. Ew demançe bi 122.000 dolarên awistraliyayî hate firotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/dan-kelly-gun-sells-for-122-000-20121121-29qne.html |sernav=Dan Kelly gun sells for $122,000 |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2012-11-21 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Webb |pêşnav=Carolyn}}</ref> == Girêdanên derve == * [http://www.thekellytrail.com/nedkelly/towns/town/beveridge/2 The Ned Kelly Trail] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081007124137/http://www.thekellytrail.com/nedkelly/towns/town/beveridge/2|date=7 October 2008}} – gelek wêneyên cihên ku girêdayî Ned Kelly ne. * [http://handle.slv.vic.gov.au/10381/146219 Photograph of Dan Kelly at the State Library of Victoria] * [http://www.denheldid.com/twohuts/germanscreek.html Bill Denheld's website on Stringybark Creek, with maps and photos] * [http://www.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html Photograph of the Glenrowan Inn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110330085042/http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html|date=30 March 2011}} * [http://www.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html Photograph of Dan Kelly and Steve Hart's armour] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110330085042/http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html|date=30 March 2011}} * [https://web.archive.org/web/20110409165228/http://www.ipswich.qld.gov.au/images/councillors/scan6_lrg.gif Photograph of Dan Kelly's body after the fire] * [https://web.archive.org/web/20110605205446/http://www.glenrowan1880.com/dave_dig.htm Photos of the archaeological dig at Glenrowan in 2008] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1861]] [[Kategorî:Mirin 1880]] ifyj2iix3yamkc3t80jkzpdfnq0gzmu 0 329381 2087170 2086688 2026-08-24T14:26:24Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Matematîk]] 2087170 wikitext text/x-wiki [[Wêne:BBH gravitational lensing of gw150914.webm|thumb|Sîmulasiyoneke komputerî ya bi leza hêdî ya sîstema cot-qulên reş a bi navê GW150914, di saniyeya 0,33 çirkeyan de; ew wext qonaxên dawî yên nêzîkbûna spiralî, hevgirtin û aram-bûna piştî hevgirtinê (ringdown) li xwe digire. Qada stêrkan a li pişt çalên reş bi awayekî berçav tê şêwonguhertin û wisa xuya dike ku dizivire û diçe û tê; ew yek ji ber tesîra tund a [[lenzeya gravîtasyonê]] pêk tê, ji ber ku şûn-wext bi xwe ji ber zivirîna çalên reş tê şêwonguhertin û kişandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.black-holes.org/2016/02/11/gw150914 |sernav=GW1509014: LIGO Detects Gravitational Waves - SXS |malper=www.black-holes.org |roja-gihiştinê=2026-08-18 |ziman=en}}</ref>]] '''Relatîvîteya giştî''' ku wekî '''teoriya giştî ya relatîvîteyê''' û '''teoriya gravîtasyonê ya Einsteinê''' jî tê zanin, teoriya [[Dîferensal geometrîk|geometrîk]] a [[Rakêş|gravîtasyonê]] ye ku ji hêla [[Albert Einstein]] ve di gulana 1916an de hatiye weşandin û di [[fizîka modern]] de wekî ravekirina pejirandî ya gravîtasyona tiştên makroskopî tê qebûlkirin. Relatîvîteya giştî, [[relatîvîteya taybet]] berfireh dike û [[Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê|yasaya gravîtasyona gerdûnî]] ya [[Isaac Newton]] baştir û hûrtir dike; bi wî awayî, ew gravîtasyonê wekî taybetmendiyeke geometrîk a [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] (an jî şûn-wexta çar-alî) rave dike. Bi taybetî, xwarbûna şûn-wextê rasterast bi [[Wize|enerjî]], [[momentûm]] û [[Stres (mekanîk)|stresa]] her tiştê ku li wir heye, tevî [[Made (kîmya)|made]] û [[Radyasyon|radyasyonê]], ve girêdayî ye. Ew têkilî bi rêya [[hevkêşeyên qadê a Einsteinê]] (ku sîstemeke [[Hevkêşeya dîferensiyel|hevkêşeyên dîferensiyel]] ên qismî yên pileya duyê in) tê diyarkirin. [[John Archibald Wheeler]] ew yek bi wî awayî kurt kiriye: "Şûn-wext ji madeyê re dibêje ka çawa tevbigere; made jî ji şûn-wextê re dibêje ka çawa biçe rewşa xwarbûnê." Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê ku gravîtasyona gerdûnî di mekanîka klasîk de vedibêje, dikare wekî pêşbîniyek ji relatîvîteya giştî ji bo geometriya şûn-wext a nêzîkî aşt li dora belavkirinên girseya sabît were dîtin. Lêbelê, hin pêşbîniyên relatîvîteya giştî ji yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê di [[fizîka klasîk]] de wêdetir in. Ew pêşbîniyên derbasbûna wextê, [[Geometrî|geometriya]] fezayê, tevgera laşan di [[gêrbûna serbest]] de û belavbûna ronahiyê vedihewîne, û [[firehbûna wexta gravîtasyonê]], [[lenzkirina gravîtasyonê]], sorbûna gravîtasyonê ya ronahiyê, [[derengiya wextê Shapiro]], [[Tekaneyên gravîtasyonê|tekane]] û [[Çala Reş|çalên reş]] vedihewîne. Heta niha, gî ceribandinên rêjeyiya giştî bi teoriyê re li hev kirine. Çareseriyên wext-girêdayî yên rêjeyiya giştî dihêle ku em tarîxa gerdûnê derxînin nav rabirdû û pêşerojê û çarçoveya nûjen ji bo [[Gerdûnnasî|kozmolojiyê]] peyda kirine, bi wî rengî bûne sebeba kifşkirina [[Teqîna Mezin]] û tîrêjên [[paşxaneya mîkropêlê yên kozmîk]]. Tevî danasîna hejmarek teoriyên alternatîf, rêjeyiya giştî hîn jî teoriya herî hêsan e ku bi daneyên ceribandinê re lihevhatî ye. Lêbelê lihevhatina relatîvîteya giştî bi qanûnên [[Mekanîka kuantûmê|fizîka kuantûmê]] re hîn jî pirsgirêk e, ji ber ku tu teoriyek xweser a [[gravîtasyona kuantûmê]] nehatiye dîtin. Hîn nayê zanin ka çawa gravîtasyon dikare bi sê têkiliyên ne-gravîtasyonê re were [[Teoriya her tiştî|yekkirin]]: [[Hevtesîriya bihêz|bihêz]], [[Hevtesîriya lawaz|lawaz]] û [[elektromanyetîzm]]. Di teoriya Einsteinê de tesîrên [[Stêrfizîk|stêrkfizîkî]] hene, di nav de pêşbîniya [[Çala Reş|çalên reş]], herêmên şûnê ku tê de şûn û wext bi awayekî hatine xirab kirin ku tiştek, heta [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] jî, nikare ji wan bireve. Çalên reş rewşa dawîn a [[Stêr|stêrkên mezin]] in. Îdiyakirina [[mîkrokuazar]] û [[navokên galaktîk ên aktîv]] wekî [[çalên reş ên stêrkî]] û [[çalên reş ên supermasîv]] têne hesibandin. Ew herwiha [[lenzkirina gravîtasyonê]] pêşbînî dike ku tê de xwarbûna ronahiyê dibe sebeba resimên xirab û pirjimar ên eynî diyardeya astronomîkî ya dûr. Pêşbîniyên din hebûna [[pêlên gravîtasyonê]] vedihewîne ku rasterast ji hêla hevkariya fizîkê [[LIGO]] û çavdêrgehên din ve hatine dîtin. Wekî din, rêjeyiya giştî bingeha modelên [[Fizîkên kozmolojiyê|kozmolojîk]] ên [[Berfirehbûba gerdûnê|gerdûnek berfireh]] peyda kiriye. Relatîvîteya giştî ku bi berfirehî wekî teoriyeke xwedî ''bedewiyeke matematîkî'' ya awarte tê naskirin, gelek caran wekî ya herî bedew di nav gî teoriyên fizîkî yên heyî de hatiye pênasekirin.{{Sfn|Laundau & Lifshitz|1975|p=228}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Albert Einstein]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] [[Kategorî:Matematîk]] fo9gz51o501f3wpespf9kx2ouc6z2r4 0 329393 2087169 2087088 2026-08-24T14:26:09Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Matematîk]] 2087169 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di hemî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekş [[prensîba relatîvîteyî]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin, di [[Vakum|vakumê]] de ji bo hemî çavdêran yek e. Ew yek wekê prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji aliyê [[Galileo Galilei]] ve hatiye danîn. == Xulase == Relatîvîte teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Relatîvîte fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên relatîvîteya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingeh === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya relatîvîteya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba relatîvîteyî]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya relatîvîteya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di relatîvîteya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên relatîvîteya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir <math>c</math> [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên relatîvîteya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya relatîvîteya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba relatîvîteyî ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[relatîvîteya galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî relatîvîteya galileyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya relatîvîteya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba galileyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a relatîvîteyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku relatîvîteya galileyî wekî nêzîkatiyek relatîvîteya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentzê == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a relatîvîteyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya relatîvîteya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya relatîvîtiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksîomên xwe derxistiye. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo relatîvîteya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentzê û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentzê === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.<ref name="Lauginie2004">{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}</ref> Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.<ref name="Stachel2005">{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&pg=PA1}}</ref> Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula relatîvîteyî ya komkirina lezan e.<ref name="Rindler1977">{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}</ref> <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.<ref name="Mould">{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&pg=PA8}}</ref> (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.<ref name="Seidelmann">{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}</ref> Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,<ref name="Ferraro">{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}</ref> [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.<ref name="Dolan">{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}</ref> Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,<ref name="Hollis">{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}</ref> lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.<ref>{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}</ref> Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya relatîvîteyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:<ref name="Rindler1977" /> <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a relatîvîteyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.<ref>{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}</ref><ref name="Gill">{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}</ref> Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza relatîvîteyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a relatîvîteyê tê bidestxistin.<ref name="Feynman1977">{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}</ref><ref name="Morin2007">{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}</ref>{{rp|540}} ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a relatîvîteyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Relatîvîteya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.<ref name="Morin2007" />{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]] Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}</ref><ref>{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}</ref> Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.<ref>{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}</ref><ref name="Boas_1961">{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}</ref> [[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]] Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.<ref name="Muller_2014">{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}</ref> Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin. Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.<ref>{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title="Superluminal" motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}</ref> Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.<ref>{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}</ref> == Têkiliya bi teoriyên din re == === Relatîvîteya giştî === Berevajî teoriya relatîvîteya taybet, di teoriya relatîvîteya giştî de şûn-wext xwar e; loma pêwîst e ew teorî bi awayekî bi temamî herêmî were formulekirin. Di encamê de, li ser mesafeyên mezin dibe ku ferqahî ji pêşbîniyên relatîvîteya taybet derkevin holê. Ji ber tevlêkirina [[Rakêş|gravîtasyonê]] bi taybetî nêzîkî girseyên mezin an jî, bi awayekî giştî, nêzîkî şûnên ku enerjiya wan pir zêde ye, relatîvîteya taybet tenê li ser mesafeyên kurt derbasdar dimîne. Ew sinorê derbasdariya relatîvîteya taybet bi rêya [[derengmayîna Shapiro]] (''Shapiro delay'') tê nîşandan. === Yekxistina elektromanyetîzmê === Lêkolîna teorîk a di warê [[elektromanyetîzma klasîk]] de bû sebeba vedîtina belavbûna pêlan. Di encama wan hevkêşeyên ku tesîrên elektromanyetîk giştî dikirin de, derket holê ku leza sinorkirî ya belavbûna zeviyên '''E''' û '''B''', pêdivî bi hin tevgerên taybet di zarreyên bar-hilgir de heye. Lêkolîna giştî ya li ser barên (barkirinên) di tevgerê de, dibe bingeha avakirina [[potansiyela Liénard–Wiechert]] ku ew yek gaveke ber bi teoriya relatîvîteya taybet ve ye. Veguherîna Lorentz a [[qada elektrîkê]] ya barekî tevgerbar bo çarçoveyeke referansê ya çavdêrekî ne-tevger dibe sebeba derketina holê ya termeke matematîkî ku bi gelemperî jê re [[Qada manyetîk|qada manyetîkî]] tê gotin. Berevajî vê, qada manyetîkî ya ku ji hêla barekî tevgerbar ve tê çêkirin winda dibe û di çarçoveyeke referansê ya hev-tevger de dibe qadeke bi tevahî elektrostatîk. Ji ber wê yekê [[hevkêşeyên Maxwell]] tenê lihevhatineke empîrîk in ji bo tesîrên relatîvîstîk ên taybet di modeleke klasîk a Gerdûnê de. Ji ber ku qadên elektrîkî û manyetîk girêdayî çarçoveyeke referansê ne û bi wî rengî bi hev ve girêdayî ne, însan behsa qadên elektromanyetîk dike. Relatîvîteya taybet qaîdeyên veguherînê peyda dike ji bo ka çawa qadeke elektromanyetîk di çarçoveyeke inertîyal de di çarçoveyeke din a inertîyal de xuya dike. Hevkêşeyên Maxwell yên bi şêwaza 3D jixwe bi naveroka fizîkî ya relatîvîteya taybet re li hev tên, herçend hêsantir e ku însan wan di şêwazeke bi awayekî eşkere kovaryant de, ango bi zimanê hesabê [[tensor]], bikarbîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Formal Structure of Electromagnetics: General Covariance and Electromagnetics |paşnav=Post |pêşnav=E. J. |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-486-65427-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486654270&redir_esc=y}}</ref> === Mekanîka kuantûmê === Relatîvîteya taybet dikare bi [[mekanîka kuantûmê]] re were hevgirtin da ku [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] û [[elektrodînamîka kuantûmê]] pêk bînin. Mayro çawa dikare [[relatîvîteya giştî]] û mekanîka kuantûmê bike yek, yek ji pirsgirêkên çaresernebûyî yên fizîkê ye; gravîtasyona kuantûmê û "teoriya her tiştî" ku hevgirtinekê dihewînin û divê tê de relatîvîteya giştî jî cih bigire, di warê lêkolînên teorîk de qadên çalak û berdewam in. Modela atomî a destpêkê ya [[Modela Bohr|Bohr-Sommerfeld]], bi bikaranîna hem relatîvîteya taybet û hem jî zanina destpêkê ya wê wextê di derbarê mekanîka kuantûmê de, pêkhateya hûr a atomên [[Metala alkalî|metalên alkalî]] rave dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Quantum physics of atoms, molecules, solids, nuclei, and particles |paşnav=Eisberg |pêşnav=Robert Martin |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1985 |rr=114-116 |isbn=978-0-471-87373-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/quantumphysicsof00eisb |paşnav2=Resnick |pêşnav2=Robert}}</ref> Di sala 1928an de, [[Paul Dirac]] hevkêşeyeke pêlê ya bitesîr û têkildarî teoriya relatîvîteyê hazir kir ku îro bi navê "[[hevkêşeya Dirac]]" tê zanin û ev hevkêşe hem bi relatîvîteya taybet û hem jî bi guhertoya dawî ya teoriya kuantûmê a piştî sala 1926an re bi temamî li hev dihat. Ew hevkêşe ne tenê behsa hêza zivirînê ya hundirîn a [[Elektron|elektronan]] (ku wekî [[Spîn (fizîk)|''spîn'']] tê zanin) dikir, lê di eynî çaxê de rê li ber pêşbînîkirina [[Dijparçik|dijparçikê]] elektronê ([[pozîtron]]) jî avakir; herwiha, [[pêkhateya hûrgilî]] tenê bi rêya relatîvîteya taybet dikaribû bi temamî were ravekirin. Ew yek bingeha ewil a [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] bû. Ji aliyekî din ve, hebûna dijparçikan dibe sebeba wê encamê ku mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk ji bo teoriyeke rastir û temam a têkiliyên parçikan têrê nake. Li şûna wê, pêdivî bi teoriyeke parçikan çêdibe ku wekî zeviyên kuantîzekirî (''quantized fields'') tên şirovekirin, yanî [[teoriya qada kuantûmê]] ku tê de parçik dikarin li seranserê mekan û wextê bên [[Annîhîlasyon|afirandin û jinavbirin]]. == Binêre == * [[Relatîvîteya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === === Nivîsên Einstein û nivîsek li ser tarîxa relatîvîteya taybet === {{Refbegin}} * Einstein, Albert (1920). ''[[s:Relativity (1931)|Relativity: The Special and General Theory]]''. * Einstein, Albert (1923). ''[https://gutenberg.org/ebooks/36276 The Meaning of Relativity]''. Princeton University Press. * Logunov, Anatoly A. (2005). ''[https://arxiv.org/abs/physics/0408077 Henri Poincaré and the Relativity Theory]'' (transl. from Russian by G. Pontocorvo and V. O. Soloviev, edited by V. A. Petrov). Nauka, Moscow. {{Refend}} === Kitêbên dersê === {{Refbegin}} * {{cite book |last1=Mudde |first1=Robert |last2=Rieger |first2=Bernd |title=Classical Mechanics and Special Relativity |year=2026 |publisher=TU Delft OPEN Books |url=https://doi.org/10.59490/mt.242}} * Timon Idema, (2018). ''[https://books.open.tudelft.nl/home/catalog/book/198 Mechanics and Relativity]'', TU Delft OPEN Publishing. * Harvey R. Brown (2005). Physical relativity: space–time structure from a dynamical perspective, Oxford University Press. * {{cite book |title=Space, Time and Spacetime |author=Lawrence Sklar |url=https://books.google.com/books?id=cPLXqV3QwuMC&pg=PA206 |isbn=978-0-520-03174-6 |publisher=University of California Press |date=1977 }} * {{cite book |title=Relativistic World |author=Sergey Stepanov |url= https://books.google.com/books?id=Rc6PtAEACAAJ | isbn = 978-3-11-051587-9 | publisher=De Gruyter |date=2018 }} * Tipler, Paul, and Llewellyn, Ralph (2002). ''Modern Physics'' (4th ed.). W. H. Freeman & Co. {{Refend}} === Gotarên kovarê === {{Refbegin}} * {{cite journal | author1 = Alvager, T. | author2 = Farley, F. J. M. | date = 1964 | author3 = Kjellman, J. | author4 = Wallin, L. | title = Test of the Second Postulate of Special Relativity in the GeV region | journal = Physics Letters | volume = 12 | issue = 3| pages = 260–262 | doi = 10.1016/0031-9163(64)91095-9 | bibcode = 1964PhL....12..260A |display-authors=etal}} * {{cite journal | doi = 10.1086/430652 | last1 = Darrigol | first1 = Olivier | date = 2004 | title = The Mystery of the Poincaré–Einstein Connection | journal = Isis | volume = 95 | issue = 4| pages = 614–26 | pmid = 16011297 | s2cid = 26997100 }} * {{cite journal | doi = 10.1103/PhysRevA.56.4405 | last1 = Wolf | first1 = Peter | last2 = Petit | first2 = Gerard | date = 1997 | title = Satellite test of Special Relativity using the Global Positioning System | journal = Physical Review A | volume = 56 | issue = 6| pages = 4405–09 |bibcode = 1997PhRvA..56.4405W }} * [http://scholarpedia.org/article/Special_relativity Special Relativity] Scholarpedia * {{cite journal | last1 = Rindler | first1 = Wolfgang | author-link = Wolfgang Rindler | year = 2011| title = Special relativity: Kinematics | journal = [[Scholarpedia]] | volume = 6 | issue = 2| page = 8520 | doi = 10.4249/scholarpedia.8520 | bibcode = 2011SchpJ...6.8520R | doi-access = free }} {{Refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] [[Kategorî:Matematîk]] 1ptucritidldkvqh99nm9xseprv25mc 0 329417 2087193 2086337 2026-08-25T06:24:21Z Kurdistanov 175167 2087193 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | sernavê_wêne = Wêneyê Aaron Sherritt | roja_jidayikbûnê = tebax, 1854 | cihê_jidayikbûnê = [[Prahran]], Vîktorya, Awistralya | roja_mirinê = {{Mirin|26|06|1880}} | cihê_mirinê = Navçeya Woolshed, Vîktorya, Awistralya | hevwelatî = Awistralya | pîşe = Cotkar, Tawankar }} '''Aaron Sherritt''' (tebax 1854 – 26ê hezîrana 1880an) hevalekî gelekî nêzîk ê bushrangerên (navê ku li Awistralyayê ji tawankarên ku di çol û daristanan de dijiyan re dihat bikaranîn) navdar [[Joe Byrne]] û [[Ned Kelly]] bû.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://oa.anu.edu.au/obituary/sherritt-aaron-13571 |sernav=Obituary - Aaron Sherritt - Obituaries Australia |malper=oa.anu.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-19}}</ref> Kuştina wî di sala 1880an de bû yekemîn ji rêzek çalakiyan ku di dawiyê de bû sedema pevçûna çekdarî ya dawî ya Koma Kelly bi polîsan re li [[Glenrowan, Vîktorya|Glenrowan]]. Sherritt li [[Geliyê Woolshed]], li nêzîkî Beechworthê, di eyaleta Vîktoryayê de, dijiya û mala wî bi qasî sê mîlan ji mala Byrne dûr bû. Ew bi Byrne re çûbû heman dibistanê û di sala 1876an de, ji ber ku goşt dizîbûn, herdu jî hatin girtin û ketin girtîgehê. Demeke kurt piştî derketina wan ji zindanê, ew û Byrne dîsa hatin girtin. Sedema vê yekê pevçûnek wan bi zilamekî [[Çîn]]î re bû ku nehişt ew avjeniyê di bendava wî de bikin. Di sala 1878an de hat gotin ku Byrne xwazgînê xweha Sherritt bû. Sherritt wekî mirovekî serhişk û xurt dihat naskirin; carinan bi şevan di çolan de, radiza. Piştî ku Koma Kelly banka li [[Jerilderie]], di eyaleta [[Wêlsa Başûr a Nû]] talan kirin, wan 18 mehan xwe veşartin.<ref name=":0" /> Di çileya 1879an de, Sherritt çû qereqola polîsan a li [[Benalla]] û agahî derbarê cihê ku Koma Kelly lê veşartî bû derbarê planên wan da polîsan.  Ji bo vê agahiyê, polîsan 2 pound dan Sherritt. Sherritt herwiha cihê şikeftekê nîşanî polîsan da, da ku ew li wir xwe veşêrin û bikaribin mala dayika Joe Byrne bişopînin.  Wî çavê xwe berdabû xweha Joe Byrne, Kate. Polîsan soz dabûn Sherritt ku ew ê Joe Byrne nekujin.  Dema derket holê ku polîsan xwe di şikeftê de veşartine, Sherritt hewl da ku xwe nêzîkî [[Kate Kelly]], xweha biçûk a Ned Kelly, bike.  Wî cihêkî din nîşanî polîsan da, da ku ew ji wir ve bikaribin mala Kelly bişopînin, lê ev cih jî zû hat kişfkirin.  Sherritt hespekî ku ji Kate Byrne dizîbû firot Kate Kelly. Dema ku xweha mezin a Ned Kelly, Maggie Skillion, ji vê yekê haydar bû, ew vê yekê ragihand polîsan. Doz çû dadgehê, lê doza li dijî Sherritt hate betalkirin, ji ber ku polîsan ji wan bawer nedikirin û malbatên Byrne û Kelly wek kesên tawanbar didîtin.  Dayika Joe Byrne difikirî ku tevahiya van çalakiyan lîstikeke polîsan bû, da ku Koma Kelly ji veşartgehê derxînin. Di şeva 26ê hezîrana 1880an de, Joe Byrne û Dan Kelly çûn mala Sherritt li Sebastopolê. Sherritt û malbata wî ji aliyê çar polîsan ve dihatin parastin. Ew polîs li mala wan dijiyan. Dema ku Sherritt derî vekir, Joe Byrne ew bi guleyan kuşt.<ref name=":0" /> Polîs heta roja din li mala Sherritt man û ji xanî derneketin. Byrne û Kelly ji Sebastopolê derketin û bi hespên xwe ber bi Glenrowan ve çûn. Wan dizanibû ku polîsan dê bi trênê komeke mezin bişînin Beechworthê, da ku hewl bidin wan bigirin. Ned Kelly û Steve Hart berê çûbûn Glenrowan û rêyên trênê rakiribûn. Wan plan kiribû ku trên biqelise û polîsên ku bi trênê hatibûn şandin dîl bigrin. Lê plan wan biserneket, ji ber ku polîsên li mala Sherrittê heta nîvro nû kuştina wî ragihandin.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Aaron Sherritt]] [[Kategorî:Ned Kelly]] jd4xb7t8dpqzluedrkjh710mtns5k9w 2 329499 2087222 2087107 2026-08-25T11:19:30Z Ahmed A Issa 177108 2087222 wikitext text/x-wiki {{Babel|ku|fa-4|en-4|tr-4|ar-4}}{{User topicon|id=Historian|icon=Nuvola_apps_kalzium.png|alt=Dîrok û Destxet|link=User:Ahmed_A_Issa|tooltip=Lêkolînên Dîrokî û Destxet}}{{User topicon|id=Linguist|icon=F icon.svg|alt=Filolojî û Zimannasî|link=User:Ahmed_A_Issa|tooltip=Filolojî û Alfabenasî}}{{User topicon|id=Philosophy|icon=Socrates.png|alt=Felsefe û Wargêrî|link=User:Ahmed_A_Issa|tooltip=Felsefeya Wargêrî}} Ahmed A. Issa Bikarhênerê Wîkîpediyayê {| class="wikitable" style="width: 100%; font-size: 90%; margin: 0 0 12px 0; border-collapse: collapse;"! colspan="2" style="background: #eaf3ff; text-align: center; font-weight: bold; padding: 10px; font-size: 110%; border-bottom: 2px solid #a2a9b1;" | Nasnameya Akademîk|-| style="padding: 8px; width: 30%; font-weight: bold;" | Nav || Ahmed A. Issa|-| style="padding: 8px; font-weight: bold;" | Dîroka Bûnê || 12/03/1997|-| style="padding: 8px; font-weight: bold;" | Nîştiman || [[Kurdistan]] [[File:Flag of Kurdistan.svg|20px|border|alt=Ala Kurdistanê|link=Kurdistan]]|-| style="padding: 8px; font-weight: bold;" | Netewe || [[Kurds|Kurd]]|-| style="padding: 8px; font-weight: bold;" | Zimanên Têgehiştinê || [[Kurdish language|Kurdî]] (zigmak), [[Persian language|Farsî]] Asta Zana - C2, [[English language|Îngilîzî]] Asta Zana - C2, [[Turkish language|Tirkeyî]] Asta Zana - C2, [[Arabic|Erebî]] Asta Zana - C2|-| style="padding: 8px; font-weight: bold;" | Qadên Sereke || [[History|Dîrok]], [[Philology|Filolojî]], [[Political philosophy|Felsefeya Wargêrî]], [[Linguistics|Zimannasî]]|-| style="padding: 8px; font-weight: bold;" | Mijarên Lêkolînê || [[Manuscript|Destxetên Dîrokî]], [[Ottoman Empire|Dîroka Osmanî]], [[History of the Kurds|Dîroka Kurdan]], [[Mizuri|êla Mizûrî]], [[Orthography|Alfabenasî]]|} Qadên Hevbirinê û Eleqeyên Fikrî {{Userbox | border-c = #702459 | id = 📖 | id-c = #702459 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Religion|Ol]]:''' Lêkolînerê [[History of religion|dîroka olan]], doktrînên kevnar û saziyên olî di dîroka Rojhilata Nêzîk de. | info-c = #fff5f5 | info-lh = 1.2}} {{Userbox | border-c = #276749 | id = 🗺️ | id-c = #276749 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Kurdistan|Nîştiman]]:''' Lêkolînerê [[Historical geography|cografyaya dîrokî]], tixûbên îdarî û cografyaya niştimanî ya [[Kurdistan]]ê. | info-c = #f0fff4 | info-lh = 1.2}} {{Userbox | border-c = #9b2c2c | id = 🛡️ | id-c = #9b2c2c | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Kurds|Netewe]]:''' Lêkolînerê nasnameya neteweyî ya [[Kurds|Kurd]] û antropolojiya dîrokî ya [[Mizuri|êla Mizûrî]]. | info-c = #fff5f5 | info-lh = 1.2}} {{Userbox | border-c = #4a5568 | id = 🔬 | id-c = #4a5568 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Science|Zanist]]:''' Peyrewê [[Textual criticism|neqda deqan]], metodolojiya zanistî û lêkolîna [[Manuscript|destxetên kevnar]]. | info-c = #edf2f7 | info-lh = 1.2}} {{Userbox | border-c = #2b6cb0 | id = ⚖️ | id-c = #2b6cb0 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Political philosophy|Wargêrî]]:''' Lêkolînerê felsefeya wargêrî ya klasîk, saziyên desthilatê û modelên rêveberiyê. | info-c = #ebf8ff | info-lh = 1.2}} {{Userbox | border-c = #b7791f | id = 🏛️ | id-c = #b7791f | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Philosophy|Felsefe]]:''' Eleqedarê [[Kantianism|felsefeya neqdî ya Kantî]] û teoriyên morpholojîk ên şaristaniyê. | info-c = #fffff0 | info-lh = 1.2}} {{Userbox | border-c = #2c7a7b | id = 🪙 | id-c = #2c7a7b | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Political economy|Aborî]]:''' Analîstê aboriya wargêrî ya dîrokî, sîstemên bacê û feodalîzma împeratoriyan. | info-c = #e6fffa | info-lh = 1.2}} {{Userbox | border-c = #dd6b20 | id = 📜 | id-c = #dd6b20 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Kurdish literature|Wêje]]:''' Xwendekarê [[Classical literature|wêjeya klasîk]], [[Philology|filolojiya Kurdî]] û dîzayna alfabeyan. | info-c = #fffff0 | info-lh = 1.2}} {{Userbox | border-c = #805ad5 | id = 🎬 | id-c = #805ad5 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Aesthetics|Huner]]:''' Analîstê estetîka dîtbarî, dîroka sînemayê û adaptasyona derûnî di fîlman de. | info-c = #faf5ff | info-lh = 1.2}} 2hltu2jp4zbggmh74iip1xge67k9991 2087223 2087222 2026-08-25T11:22:30Z Ahmed A Issa 177108 2087223 wikitext text/x-wiki {{Babel|ku|fa-4|en-4|tr-4|ar-4}} {{User topicon|id=Historian|icon=Nuvola_apps_kalzium.png|alt=Dîrok û Destxet|link=User:Ahmed_A_Issa|tooltip=Lêkolînên Dîrokî û Destxet}} {{User topicon|id=Linguist|icon=F icon.svg|alt=Filolojî û Zimannasî|link=User:Ahmed_A_Issa|tooltip=Filolojî û Alfabenasî}} {{User topicon|id=Philosophy|icon=Socrates.png|alt=Felsefe û Wargêrî|link=User:Ahmed_A_Issa|tooltip=Felsefeya Wargêrî}} <div style="clear: both;"></div> <!-- Seryê Rûpelê û Pênaseya Bikarhêner --> <div style="text-align: center; padding: 16px; margin-bottom: 15px; background: linear-gradient(135deg, #eaf3ff 0%, #f4f6f8 100%); border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 8px; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.05);"> <div style="font-size: 2em; font-weight: bold; color: #1a202c; line-height: 1.2;">Ahmed A. Issa</div> <div style="font-size: 0.9em; color: #555555; margin-top: 6px; font-weight: normal;">Bikarhênerê Wîkîpediyayê</div> </div> <!-- Panelê Nasnamê --> <div style="max-width: 100%; margin-bottom: 1.5em; background: #ffffff; border: 1px solid #c8ccd1; padding: 12px; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.08); border-radius: 6px;"> {| class="wikitable" style="width: 100%; font-size: 90%; margin: 0 0 12px 0; border-collapse: collapse;" ! colspan="2" style="background: #eaf3ff; text-align: center; font-weight: bold; padding: 10px; font-size: 110%; border-bottom: 2px solid #a2a9b1;" | Nasnameya Akademîk |- | style="padding: 8px; width: 30%; font-weight: bold;" | Nav || Ahmed A. Issa |- | style="padding: 8px; font-weight: bold;" | Dîroka Bûnê || 12/03/2007 |- | style="padding: 8px; font-weight: bold;" | Nîştiman || [[Kurdistan]] [[File:Flag of Kurdistan.svg|20px|border|alt=Ala Kurdistanê|link=Kurdistan]] |- | style="padding: 8px; font-weight: bold;" | Netewe || [[Kurds|Kurd]] |- | style="padding: 8px; font-weight: bold;" | Zimanên Têgehiştinê || [[Kurdish language|Kurdî]] (zigmak), [[Persian language|Farsî]] Asta Zana - C2, [[English language|Îngilîzî]] Asta Zana - C2, [[Turkish language|Tirkeyî]] Asta Zana - C2, [[Arabic|Erebî]] Asta Zana - C2 |- | style="padding: 8px; font-weight: bold;" | Qadên Sereke || [[History|Dîrok]], [[Philology|Filolojî]], [[Political philosophy|Felsefeya Wargêrî]], [[Linguistics|Zimannasî]] |- | style="padding: 8px; font-weight: bold;" | Mijarên Lêkolînê || [[Manuscript|Destxetên Dîrokî]], [[Ottoman Empire|Dîroka Osmanî]], [[History of the Kurds|Dîroka Kurdan]], [[Mizuri|êla Mizûrî]], [[Orthography|Alfabenasî]] |} <div style="text-align: center; font-weight: bold; background: #eaecf0; padding: 8px; margin-bottom: 10px; font-size: 95%; border-radius: 4px;">Qadên Hevbirinê û Eleqeyên Fikrî</div> <!-- Çareserkirina Têkelbûna Qutiyan --> <div style="display: flex; flex-direction: column; gap: 8px; clear: both;"> <div>{{Userbox | border-c = #702459 | id = 📖 | id-c = #702459 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Religion|Ol]]:''' Lêkolînerê [[History of religion|dîroka olan]], doktrînên kevnar û saziyên olî di dîroka Rojhilata Nêzîk de. | info-c = #fff5f5 | info-lh = 1.2}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #276749 | id = 🗺️ | id-c = #276749 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Kurdistan|Nîştiman]]:''' Lêkolînerê [[Historical geography|cografyaya dîrokî]], tixûbên îdarî û cografyaya niştimanî ya [[Kurdistan]]ê. | info-c = #f0fff4 | info-lh = 1.2}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #9b2c2c | id = 🛡️ | id-c = #9b2c2c | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Kurds|Netewe]]:''' Lêkolînerê nasnameya neteweyî ya [[Kurds|Kurd]] û antropolojiya dîrokî ya [[Mizuri|êla Mizûrî]]. | info-c = #fff5f5 | info-lh = 1.2}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #4a5568 | id = 🔬 | id-c = #4a5568 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Science|Zanist]]:''' Peyrewê [[Textual criticism|neqda deqan]], metodolojiya zanistî û lêkolîna [[Manuscript|destxetên kevnar]]. | info-c = #edf2f7 | info-lh = 1.2}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #2b6cb0 | id = ⚖️ | id-c = #2b6cb0 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Political philosophy|Wargêrî]]:''' Lêkolînerê felsefeya wargêrî ya klasîk, saziyên desthilatê û modelên rêveberiyê. | info-c = #ebf8ff | info-lh = 1.2}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #b7791f | id = 🏛️ | id-c = #b7791f | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Philosophy|Felsefe]]:''' Eleqedarê [[Kantianism|felsefeya neqdî ya Kantî]] û teoriyên morpholojîk ên şaristaniyê. | info-c = #fffff0 | info-lh = 1.2}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #2c7a7b | id = 🪙 | id-c = #2c7a7b | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Political economy|Aborî]]:''' Analîstê aboriya wargêrî ya dîrokî, sîstemên bacê û feodalîzma împeratoriyan. | info-c = #e6fffa | info-lh = 1.2}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #dd6b20 | id = 📜 | id-c = #dd6b20 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Kurdish literature|Wêje]]:''' Xwendekarê [[Classical literature|wêjeya klasîk]], [[Philology|filolojiya Kurdî]] û dîzayna alfabeyan. | info-c = #fffff0 | info-lh = 1.2}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #805ad5 | id = 🎬 | id-c = #805ad5 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Aesthetics|Huner]]:''' Analîstê estetîka dîtbarî, dîroka sînemayê û adaptasyona derûnî di fîlman de. | info-c = #faf5ff | info-lh = 1.2}}</div> </div> </div> <div style="clear: both;"></div> == Pêşgotina Akademîk û Nasname == Ez lêkolîner û beşdarê projeyên zanîna azad û ensîklopêdîk im. Ev rûpela bikarhêner ji bo pêşkêşkirina çarçoveya lêkolînî, metodolojiya akademîk û eleqeyên fikrî yên berfireh li ser xala hevbirina dîsîplînên zanistî hatine sazkirin. Xebat û lêkolînên min bi giştî li ser hevbirina neşfiya [[History of the Kurds|Dîroka Kurdan]], cografyaya niştimanî ya [[Kurdistan]]ê, [[Ottoman Empire|Dîroka Îdarî ya Osmanî]], [[Manuscript|Destxetên Rojhilatî]], [[Philology|Filolojiya Berawirdî]], [[Political philosophy|Felsefeya Wargêrî]], û [[Linguistics|Zimannasî]]yê radiwestin. Bikaranîna min a zimanên cihêreng—wekî '''[[Kurdish language|Kurdî]]''' (zimanê zigmak û xwedî pênaseya bilind), '''[[Persian language|Farsî]]''' (asteke bilind a akademîk ji bo xwendina deq û arşîvên dîrokî yên îranî), '''[[English language|Îngilîzî]]''' (asteke bilind a akademîk), '''[[Turkish language|Tirkeyî]]''' (asteke bilind ji bo xwendina belge û defterên osmanî), û '''[[Arabic|Erebî]]''' (asteke bilind a kûr di deqên arşîvî de)—derfetê dide min ku ez rasterast û bê navbeynkar xwe bigehînim arşîvên serdemên cûda, qeydên tahrîrê, û xebatên rojhilatnasî yên sedsalên 19 û 20an. == Qadên Lêkolînê û Dîsîplînên Zanistî == === 1. Ol û Dîroka Doktrînan === * '''[[Religion|Dîroka Olî û Saziyan]]:''' Analîza zanistî û neqdiya geşepêdana saziyên olî, deqên pîroz, û gotara olî ya herêmî di çarçoveya dîroka çandî û fikrî ya Rojhilata Nêzîk de. * '''Deqên Kensî û Arşîvî:''' Lêkolînkirina deq û kronîkên dêrî yên sedsalên navîn (wekî nivîsarên [[Syriac language|Suryanî]] û [[Armenian language|Ermenî]]), bi taybetî analîzkirina berhemên dîrokî yên wekî ''[[Book of Governors|Ktābā d-Rēšānē]]'' (Pirtûka Serokan) ya [[Thomas of Marga|Thomasê Margayî]]. === 2. Nîştiman, Kurdistan û Cografyaya Dîrokî === * '''Cografyaya Îdarî ya Kurdistanê:''' Şopandina guherînên tixûbên îdarî, eyalet, sancaq, û herêmên dîrokî yên niştimanî yên [[Kurdistan]]ê di serdemên Mîrektiyan û Împeratoriya Osmanî de. * '''Nexşe û Defterên Tahrîrê:''' Analîzkirina nexşeyên kevnar û qeydên kadastroyê yên osmanî (''[[Defter|Defter-i Hâkânî]]'') ji bo jinûve-avakirina wêneya demografî, aborî, û cografî ya niştiman di sedsalên borî de. === 3. Netewe, Kurd û Civaknasiya êla Mizûri === * '''Nasnameya Neteweyî ya Kurdî:''' Lêkolînkirina dîrokî û antropolojîk li ser geşepêdana hişmendiya neteweyî ya [[Kurds|Kurd]] û dînamîkên civakî yên herêmê. * '''Civaknasiya êlîtî û [[Mizuri|êla Mizûrî]]:''' Lêkolînkirina sîstematîk, akademîk û kûr li ser avahiya civakî, tora peywendiyan, antropolojiya dîrokî, morfolojiya êlîtî û rola arşîvî ya [[Mizuri|êla Mizûrî]] di qeydên dîrokî, osmanî û îranî de. === 4. Zanist, Neqda Deqan û Destxet === * '''[[Science|Metodolojiya Zanistî û Neqda Deqan]]:''' Bikaranîna pênas û rêbazên zanistî ji bo neqda deqan (textual criticism) û keşfkirina heqîqeta dîrokî di destxetan de. * '''[[Manuscript|Destxetên Cografî û Dîrokî]]:''' Analîzkirina kûr a xebatên cografî û geştnameyên klasîk, wekî ''[[Seyahatname]]'' ya [[Evliya Çelebi]] û ''[[Katip Çelebi|Cihannüma]]'' ya [[Katip Çelebi]], ligel analîza xebatên rojhilatnas û gerokên ewropî û rûsî (wekî [[Carl Ritter]], [[Austen Henry Layard]], [[Basil Nikitine]], û [[Auguste Jaba]]). === 5. Wargêrî, Desthilat û Sazî === * '''[[Political philosophy|Felsefeya Wargêrî ya Klasîk]]:''' Şopandina pênaseya desthilatê, saziyên dewletê, dînamîkên hegemoniya herêmî, û parastina kevneşopiyên wargêrî di fikra wargêrî de. * '''Modelên Rêveberiyê:''' Analîzkirina modelên strategîk ên hukumdariyê û saziyên rêveberiyê bi riya xebatên felsefî yên împeryal û nûjen (mînak: nivîsên felsefî yên [[Edmund Burke]]). === 6. Felsefeya Neqdî û Dîrokî === * '''[[Philosophy|Felsefeya Kantî]]:''' Lêkolînkirina kûr di felsefeya transcendental a [[Immanuel Kant]] de, bi taybetî neqda estetîk û mantiqê di berhema ''[[Critique of Judgment|Kritik der Urteilskraft]]'' (Neqda Hêza Dadweriyê) de. * '''Teoriyên Hilweşîna Şaristaniyê:''' Analîza teoriya morphological a paşveçûn û dorvegera şaristaniyan li gorî felsefeya dîrokê ya [[Oswald Spengler]] di berhema ''[[The Decline of the West|Der Untergang des Abendlandes]]'' (Hilweşîna Rojava) de. === 7. Aboriya Wargêrî ya Dîrokî === * '''Sîstemên Aborî yên Kevnar:''' Lêkolînkirina sîstemên mîrîtî, feodalîzm, bac, xeraç, û peywendiyên aborî yên di navbera navendên împeratoriyan û herêmên kurdî de. * '''Aboriya Zevî û Struktura Agrarî:''' Şopandina xwedîtiya zeviyan, aboriya gundatî, û sîstemên darayî yên serdemên beriya nûjenbûnê. === 8. Wêjeya Klasîk a Kurdî û Filolojî === * '''[[Kurdish literature|Şahberhemên Klasîk]]:''' Xwendina neqdî û filolojîk a dîwanên helbestvanên klasîk ên Kurdî, bi taybetî kûrboûna di berhema ''[[Mem and Zin|Mem û Zîn]]'' ya [[Ahmad Khani|Ehmedê Xanî]] û dîwana [[Malaye Jaziri|Melayê Cizîrî]] de. * '''[[Grammar|Rêziman]] û [[Linguistics|Dialektolojî]]:''' Lêkolîna berawirdî li ser morfolojî, rêziman, û strukturên dengsaziyê yên zaravayên Kurdî (bi giranî taybetmendiyên zaravayê Badînî). === 9. Huner, Estetîka Dîtbarî û Sînema === * '''[[Aesthetics|Estetîka Dîtbarî]]:''' Analîzkirina neqdiya dîroka hunerê, estetîka dîtbarî, û sembolîzma çandî. * '''Adaptasyona Sînemayî:''' Lêkolînkirina veguherîna vegotinî û psîkolojîk di navbera berhemên wêjeyî û adaptasyonên sînemayî de (wekî analîza neqdiya avahiya fîlma ''[[The Shining (film)|The Shining]]'' ya [[Stanley Kubrick]] berawirdî romana [[Stephen King]]). == Çarçoveya Alfabeyê (Sîstema ji 42 Tîpan) == Min sîstemeke tîpên latînî ya taybet û berfireh ji bo lêkolînên [[Linguistics|zimannasî]], [[Philology|filolojî]] û veguhastina dengan (transliteration) amade kariye. Ev sîstem ji '''42 tîpan''' pêk tê û bi rengekî zanistî ji bo diyarkirina hemû ferq û taybetmendiyên fonetîk û dengsaziyê yên kêmpeyda di zimanê Kurdî de hatiye dîzaynkirin. Sîstem dîyakritîkên taybet û pêşketî bi kar tîne, wekî: '''Ṯ, Ḧ, Ḵ, Ř, Ł, Ň'''. Ev sîstem di transkrîpsiyona deqên klasîk û arşîvên dîrokî de rastiyeke akademîk a bilind pêşkêş dike. == Têkilî û Rûpela Nîqaşê == * '''Nîqaş:''' Ji bo her pirs, hevkariyên zanistî, an nîqaşên li ser dîroka herêmî, xebatên arşîvî, û destxetan, hûn dikarin peyamên xwe li [[User talk:Ahmed A Issa|rûpela min a nîqaşê]] bihêlin. * '''Mijarên Beşdariyê:''' Analîza arşîvan, rastkirina deqên destxet, civaknasiya herêmî, civaknasiya êlîtî, û cografyaya dîrokî. [[Category:Bikarhêner ku]] [[Category:Bikarhêner fa-4]] [[Category:Bikarhêner en-4]] [[Category:Bikarhêner tr-4]] [[Category:Bikarhêner ar-4]] nss47yiovntjq4tr0v9v06rmbf6h7k4 2087224 2087223 2026-08-25T11:23:22Z Ahmed A Issa 177108 2087224 wikitext text/x-wiki {{Babel|ku|fa-4|en-4|tr-4|ar-4}} {{User topicon|id=Historian|icon=Nuvola_apps_kalzium.png|alt=Dîrok û Destxet|link=User:Ahmed_A_Issa|tooltip=Lêkolînên Dîrokî û Destxet}} {{User topicon|id=Linguist|icon=F icon.svg|alt=Filolojî û Zimannasî|link=User:Ahmed_A_Issa|tooltip=Filolojî û Alfabenasî}} {{User topicon|id=Philosophy|icon=Socrates.png|alt=Felsefe û Wargêrî|link=User:Ahmed_A_Issa|tooltip=Felsefeya Wargêrî}} <div style="clear: both;"></div> <!-- Seryê Rûpelê û Pênaseya Bikarhêner --> <div style="text-align: center; padding: 16px; margin-bottom: 15px; background: linear-gradient(135deg, #eaf3ff 0%, #f4f6f8 100%); border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 8px; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.05);"> <div style="font-size: 2em; font-weight: bold; color: #1a202c; line-height: 1.2;">Ahmed A. Issa</div> <div style="font-size: 0.9em; color: #555555; margin-top: 6px; font-weight: normal;">Bikarhênerê Wîkîpediyayê</div> </div> <!-- Panelê Nasnamê --> <div style="max-width: 100%; margin-bottom: 1.5em; background: #ffffff; border: 1px solid #c8ccd1; padding: 12px; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.08); border-radius: 6px;"> {| class="wikitable" style="width: 100%; font-size: 90%; margin: 0 0 12px 0; border-collapse: collapse;" ! colspan="2" style="background: #eaf3ff; text-align: center; font-weight: bold; padding: 10px; font-size: 110%; border-bottom: 2px solid #a2a9b1;" | Nasnameya Akademîk |- | style="padding: 8px; width: 30%; font-weight: bold;" | Nav || Ahmed A. Issa |- | style="padding: 8px; font-weight: bold;" | Dîroka Bûnê || 12/03/1997 |- | style="padding: 8px; font-weight: bold;" | Nîştiman || [[Kurdistan]] [[File:Flag of Kurdistan.svg|20px|border|alt=Ala Kurdistanê|link=Kurdistan]] |- | style="padding: 8px; font-weight: bold;" | Netewe || [[Kurds|Kurd]] |- | style="padding: 8px; font-weight: bold;" | Zimanên Têgehiştinê || [[Kurdish language|Kurdî]] (zigmak), [[Persian language|Farsî]] Asta Zana - C2, [[English language|Îngilîzî]] Asta Zana - C2, [[Turkish language|Tirkeyî]] Asta Zana - C2, [[Arabic|Erebî]] Asta Zana - C2 |- | style="padding: 8px; font-weight: bold;" | Qadên Sereke || [[History|Dîrok]], [[Philology|Filolojî]], [[Political philosophy|Felsefeya Wargêrî]], [[Linguistics|Zimannasî]] |- | style="padding: 8px; font-weight: bold;" | Mijarên Lêkolînê || [[Manuscript|Destxetên Dîrokî]], [[Ottoman Empire|Dîroka Osmanî]], [[History of the Kurds|Dîroka Kurdan]], [[Mizuri|êla Mizûrî]], [[Orthography|Alfabenasî]] |} <div style="text-align: center; font-weight: bold; background: #eaecf0; padding: 8px; margin-bottom: 10px; font-size: 95%; border-radius: 4px;">Qadên Hevbirinê û Eleqeyên Fikrî</div> <!-- Çareserkirina Têkelbûna Qutiyan --> <div style="display: flex; flex-direction: column; gap: 8px; clear: both;"> <div>{{Userbox | border-c = #702459 | id = 📖 | id-c = #702459 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Religion|Ol]]:''' Lêkolînerê [[History of religion|dîroka olan]], doktrînên kevnar û saziyên olî di dîroka Rojhilata Nêzîk de. | info-c = #fff5f5 | info-lh = 1.2}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #276749 | id = 🗺️ | id-c = #276749 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Kurdistan|Nîştiman]]:''' Lêkolînerê [[Historical geography|cografyaya dîrokî]], tixûbên îdarî û cografyaya niştimanî ya [[Kurdistan]]ê. | info-c = #f0fff4 | info-lh = 1.2}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #9b2c2c | id = 🛡️ | id-c = #9b2c2c | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Kurds|Netewe]]:''' Lêkolînerê nasnameya neteweyî ya [[Kurds|Kurd]] û antropolojiya dîrokî ya [[Mizuri|êla Mizûrî]]. | info-c = #fff5f5 | info-lh = 1.2}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #4a5568 | id = 🔬 | id-c = #4a5568 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Science|Zanist]]:''' Peyrewê [[Textual criticism|neqda deqan]], metodolojiya zanistî û lêkolîna [[Manuscript|destxetên kevnar]]. | info-c = #edf2f7 | info-lh = 1.2}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #2b6cb0 | id = ⚖️ | id-c = #2b6cb0 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Political philosophy|Wargêrî]]:''' Lêkolînerê felsefeya wargêrî ya klasîk, saziyên desthilatê û modelên rêveberiyê. | info-c = #ebf8ff | info-lh = 1.2}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #b7791f | id = 🏛️ | id-c = #b7791f | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Philosophy|Felsefe]]:''' Eleqedarê [[Kantianism|felsefeya neqdî ya Kantî]] û teoriyên morpholojîk ên şaristaniyê. | info-c = #fffff0 | info-lh = 1.2}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #2c7a7b | id = 🪙 | id-c = #2c7a7b | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Political economy|Aborî]]:''' Analîstê aboriya wargêrî ya dîrokî, sîstemên bacê û feodalîzma împeratoriyan. | info-c = #e6fffa | info-lh = 1.2}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #dd6b20 | id = 📜 | id-c = #dd6b20 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Kurdish literature|Wêje]]:''' Xwendekarê [[Classical literature|wêjeya klasîk]], [[Philology|filolojiya Kurdî]] û dîzayna alfabeyan. | info-c = #fffff0 | info-lh = 1.2}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #805ad5 | id = 🎬 | id-c = #805ad5 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Aesthetics|Huner]]:''' Analîstê estetîka dîtbarî, dîroka sînemayê û adaptasyona derûnî di fîlman de. | info-c = #faf5ff | info-lh = 1.2}}</div> </div> </div> <div style="clear: both;"></div> == Pêşgotina Akademîk û Nasname == Ez lêkolîner û beşdarê projeyên zanîna azad û ensîklopêdîk im. Ev rûpela bikarhêner ji bo pêşkêşkirina çarçoveya lêkolînî, metodolojiya akademîk û eleqeyên fikrî yên berfireh li ser xala hevbirina dîsîplînên zanistî hatine sazkirin. Xebat û lêkolînên min bi giştî li ser hevbirina neşfiya [[History of the Kurds|Dîroka Kurdan]], cografyaya niştimanî ya [[Kurdistan]]ê, [[Ottoman Empire|Dîroka Îdarî ya Osmanî]], [[Manuscript|Destxetên Rojhilatî]], [[Philology|Filolojiya Berawirdî]], [[Political philosophy|Felsefeya Wargêrî]], û [[Linguistics|Zimannasî]]yê radiwestin. Bikaranîna min a zimanên cihêreng—wekî '''[[Kurdish language|Kurdî]]''' (zimanê zigmak û xwedî pênaseya bilind), '''[[Persian language|Farsî]]''' (asteke bilind a akademîk ji bo xwendina deq û arşîvên dîrokî yên îranî), '''[[English language|Îngilîzî]]''' (asteke bilind a akademîk), '''[[Turkish language|Tirkeyî]]''' (asteke bilind ji bo xwendina belge û defterên osmanî), û '''[[Arabic|Erebî]]''' (asteke bilind a kûr di deqên arşîvî de)—derfetê dide min ku ez rasterast û bê navbeynkar xwe bigehînim arşîvên serdemên cûda, qeydên tahrîrê, û xebatên rojhilatnasî yên sedsalên 19 û 20an. == Qadên Lêkolînê û Dîsîplînên Zanistî == === 1. Ol û Dîroka Doktrînan === * '''[[Religion|Dîroka Olî û Saziyan]]:''' Analîza zanistî û neqdiya geşepêdana saziyên olî, deqên pîroz, û gotara olî ya herêmî di çarçoveya dîroka çandî û fikrî ya Rojhilata Nêzîk de. * '''Deqên Kensî û Arşîvî:''' Lêkolînkirina deq û kronîkên dêrî yên sedsalên navîn (wekî nivîsarên [[Syriac language|Suryanî]] û [[Armenian language|Ermenî]]), bi taybetî analîzkirina berhemên dîrokî yên wekî ''[[Book of Governors|Ktābā d-Rēšānē]]'' (Pirtûka Serokan) ya [[Thomas of Marga|Thomasê Margayî]]. === 2. Nîştiman, Kurdistan û Cografyaya Dîrokî === * '''Cografyaya Îdarî ya Kurdistanê:''' Şopandina guherînên tixûbên îdarî, eyalet, sancaq, û herêmên dîrokî yên niştimanî yên [[Kurdistan]]ê di serdemên Mîrektiyan û Împeratoriya Osmanî de. * '''Nexşe û Defterên Tahrîrê:''' Analîzkirina nexşeyên kevnar û qeydên kadastroyê yên osmanî (''[[Defter|Defter-i Hâkânî]]'') ji bo jinûve-avakirina wêneya demografî, aborî, û cografî ya niştiman di sedsalên borî de. === 3. Netewe, Kurd û Civaknasiya êla Mizûri === * '''Nasnameya Neteweyî ya Kurdî:''' Lêkolînkirina dîrokî û antropolojîk li ser geşepêdana hişmendiya neteweyî ya [[Kurds|Kurd]] û dînamîkên civakî yên herêmê. * '''Civaknasiya êlîtî û [[Mizuri|êla Mizûrî]]:''' Lêkolînkirina sîstematîk, akademîk û kûr li ser avahiya civakî, tora peywendiyan, antropolojiya dîrokî, morfolojiya êlîtî û rola arşîvî ya [[Mizuri|êla Mizûrî]] di qeydên dîrokî, osmanî û îranî de. === 4. Zanist, Neqda Deqan û Destxet === * '''[[Science|Metodolojiya Zanistî û Neqda Deqan]]:''' Bikaranîna pênas û rêbazên zanistî ji bo neqda deqan (textual criticism) û keşfkirina heqîqeta dîrokî di destxetan de. * '''[[Manuscript|Destxetên Cografî û Dîrokî]]:''' Analîzkirina kûr a xebatên cografî û geştnameyên klasîk, wekî ''[[Seyahatname]]'' ya [[Evliya Çelebi]] û ''[[Katip Çelebi|Cihannüma]]'' ya [[Katip Çelebi]], ligel analîza xebatên rojhilatnas û gerokên ewropî û rûsî (wekî [[Carl Ritter]], [[Austen Henry Layard]], [[Basil Nikitine]], û [[Auguste Jaba]]). === 5. Wargêrî, Desthilat û Sazî === * '''[[Political philosophy|Felsefeya Wargêrî ya Klasîk]]:''' Şopandina pênaseya desthilatê, saziyên dewletê, dînamîkên hegemoniya herêmî, û parastina kevneşopiyên wargêrî di fikra wargêrî de. * '''Modelên Rêveberiyê:''' Analîzkirina modelên strategîk ên hukumdariyê û saziyên rêveberiyê bi riya xebatên felsefî yên împeryal û nûjen (mînak: nivîsên felsefî yên [[Edmund Burke]]). === 6. Felsefeya Neqdî û Dîrokî === * '''[[Philosophy|Felsefeya Kantî]]:''' Lêkolînkirina kûr di felsefeya transcendental a [[Immanuel Kant]] de, bi taybetî neqda estetîk û mantiqê di berhema ''[[Critique of Judgment|Kritik der Urteilskraft]]'' (Neqda Hêza Dadweriyê) de. * '''Teoriyên Hilweşîna Şaristaniyê:''' Analîza teoriya morphological a paşveçûn û dorvegera şaristaniyan li gorî felsefeya dîrokê ya [[Oswald Spengler]] di berhema ''[[The Decline of the West|Der Untergang des Abendlandes]]'' (Hilweşîna Rojava) de. === 7. Aboriya Wargêrî ya Dîrokî === * '''Sîstemên Aborî yên Kevnar:''' Lêkolînkirina sîstemên mîrîtî, feodalîzm, bac, xeraç, û peywendiyên aborî yên di navbera navendên împeratoriyan û herêmên kurdî de. * '''Aboriya Zevî û Struktura Agrarî:''' Şopandina xwedîtiya zeviyan, aboriya gundatî, û sîstemên darayî yên serdemên beriya nûjenbûnê. === 8. Wêjeya Klasîk a Kurdî û Filolojî === * '''[[Kurdish literature|Şahberhemên Klasîk]]:''' Xwendina neqdî û filolojîk a dîwanên helbestvanên klasîk ên Kurdî, bi taybetî kûrboûna di berhema ''[[Mem and Zin|Mem û Zîn]]'' ya [[Ahmad Khani|Ehmedê Xanî]] û dîwana [[Malaye Jaziri|Melayê Cizîrî]] de. * '''[[Grammar|Rêziman]] û [[Linguistics|Dialektolojî]]:''' Lêkolîna berawirdî li ser morfolojî, rêziman, û strukturên dengsaziyê yên zaravayên Kurdî (bi giranî taybetmendiyên zaravayê Badînî). === 9. Huner, Estetîka Dîtbarî û Sînema === * '''[[Aesthetics|Estetîka Dîtbarî]]:''' Analîzkirina neqdiya dîroka hunerê, estetîka dîtbarî, û sembolîzma çandî. * '''Adaptasyona Sînemayî:''' Lêkolînkirina veguherîna vegotinî û psîkolojîk di navbera berhemên wêjeyî û adaptasyonên sînemayî de (wekî analîza neqdiya avahiya fîlma ''[[The Shining (film)|The Shining]]'' ya [[Stanley Kubrick]] berawirdî romana [[Stephen King]]). == Çarçoveya Alfabeyê (Sîstema ji 42 Tîpan) == Min sîstemeke tîpên latînî ya taybet û berfireh ji bo lêkolînên [[Linguistics|zimannasî]], [[Philology|filolojî]] û veguhastina dengan (transliteration) amade kariye. Ev sîstem ji '''42 tîpan''' pêk tê û bi rengekî zanistî ji bo diyarkirina hemû ferq û taybetmendiyên fonetîk û dengsaziyê yên kêmpeyda di zimanê Kurdî de hatiye dîzaynkirin. Sîstem dîyakritîkên taybet û pêşketî bi kar tîne, wekî: '''Ṯ, Ḧ, Ḵ, Ř, Ł, Ň'''. Ev sîstem di transkrîpsiyona deqên klasîk û arşîvên dîrokî de rastiyeke akademîk a bilind pêşkêş dike. == Têkilî û Rûpela Nîqaşê == * '''Nîqaş:''' Ji bo her pirs, hevkariyên zanistî, an nîqaşên li ser dîroka herêmî, xebatên arşîvî, û destxetan, hûn dikarin peyamên xwe li [[User talk:Ahmed A Issa|rûpela min a nîqaşê]] bihêlin. * '''Mijarên Beşdariyê:''' Analîza arşîvan, rastkirina deqên destxet, civaknasiya herêmî, civaknasiya êlîtî, û cografyaya dîrokî. [[Category:Bikarhêner ku]] [[Category:Bikarhêner fa-4]] [[Category:Bikarhêner en-4]] [[Category:Bikarhêner tr-4]] [[Category:Bikarhêner ar-4]] 5zb5zck0v7oivovs6kb3rjurhevkky4 0 329502 2087158 2087155 2026-08-24T14:20:31Z Kurê Acemî 105128 2087158 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Analîza matematîkî''' şaxek [[Matematîk|matematîkê]] ye ku [[fonksiyon]], [[Valahî|şûn]] û operatoran bi rêbazên hejmarî yên nêzîkbûn û hevgirtinê lêkolîn dike. Ew ji [[Kalkulus|kalkulusê]] derket, nemaze karanîna [[derivatîf]] û [[Întegral|întegralan]] ji bo lêkolîna mîqdarên guhêrbar û di sedsala 19an de bingehên wê bi hişkbûnek mezintir ji nû ve hatin formulekirin. Tiştên bingehîn ên lêkolînê di analîza matematîkî de [[hejmarên rastîn]], fonksiyon, [[rêz]], serî û [[Lîmît|lîmîtan]] dihewîne. Analîz bi serîlêdanên di zanistan de ve girêdayî maye ku ew ji bo lêkolîna hevkêşeyan, nêzîkkirina cismek bi cismeke din û texmînkirina rastbûna wan nêzîkbûnan ​​tê bikaranîn. Analîza modern wan pirsan di pir waran de lêkolîn dike, di nav de [[şûnên oklîdî]], [[şûnên metrîk]], [[şûnên topolojîk]], c[[şûnên funksiyonê]] û [[şûnên pîvanê]]. Warên wê yên sereke ew in: [[analîza kompleks]], [[analîza funksiyonê]], [[teoriya pîvanê]], [[analîza harmonîk]] û [[Teoriya hevkêşeyên dîferensiyel]] ên asayî û qismî. [[Kategorî:Matematîk]] e1qn4pd6mmf8k6jpgxshe6ulm1ns6df 2087159 2087158 2026-08-24T14:20:45Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2087159 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Analîza matematîkî''' şaxek [[Matematîk|matematîkê]] ye ku [[fonksiyon]], [[Valahî|şûn]] û operatoran bi rêbazên hejmarî yên nêzîkbûn û hevgirtinê lêkolîn dike. Ew ji [[Kalkulus|kalkulusê]] derket, nemaze karanîna [[derivatîf]] û [[Întegral|întegralan]] ji bo lêkolîna mîqdarên guhêrbar û di sedsala 19an de bingehên wê bi hişkbûnek mezintir ji nû ve hatin formulekirin. Tiştên bingehîn ên lêkolînê di analîza matematîkî de [[hejmarên rastîn]], fonksiyon, [[rêz]], serî û [[Lîmît|lîmîtan]] dihewîne. Analîz bi serîlêdanên di zanistan de ve girêdayî maye ku ew ji bo lêkolîna hevkêşeyan, nêzîkkirina cismek bi cismeke din û texmînkirina rastbûna wan nêzîkbûnan ​​tê bikaranîn. Analîza modern wan pirsan di pir waran de lêkolîn dike, di nav de [[şûnên oklîdî]], [[şûnên metrîk]], [[şûnên topolojîk]], c[[şûnên funksiyonê]] û [[şûnên pîvanê]]. Warên wê yên sereke ew in: [[analîza kompleks]], [[analîza funksiyonê]], [[teoriya pîvanê]], [[analîza harmonîk]] û [[teoriya hevkêşeyên dîferensiyel]] ên asayî û qismî. [[Kategorî:Matematîk]] gq4rhu5c1dlh2gwflrm8o7kgtoinb94 2087160 2087159 2026-08-24T14:20:55Z Kurê Acemî 105128 2087160 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Analîza matematîkî''' şaxek [[Matematîk|matematîkê]] ye ku [[fonksiyon]], [[Valahî|şûn]] û operatoran bi rêbazên hejmarî yên nêzîkbûn û hevgirtinê lêkolîn dike. Ew ji [[Kalkulus|kalkulusê]] derket, nemaze karanîna [[derivatîf]] û [[Întegral|întegralan]] ji bo lêkolîna mîqdarên guhêrbar û di sedsala 19an de bingehên wê bi hişkbûnek mezintir ji nû ve hatin formulekirin. Tiştên bingehîn ên lêkolînê di analîza matematîkî de [[hejmarên rastîn]], fonksiyon, [[rêz]], serî û [[Lîmît|lîmîtan]] dihewîne. Analîz bi serîlêdanên di zanistan de ve girêdayî maye ku ew ji bo lêkolîna hevkêşeyan, nêzîkkirina cismek bi cismeke din û texmînkirina rastbûna wan nêzîkbûnan ​​tê bikaranîn. Analîza modern wan pirsan di pir waran de lêkolîn dike, di nav de [[şûnên oklîdî]], [[şûnên metrîk]], [[şûnên topolojîk]], c[[şûnên funksiyonê]] û [[şûnên pîvanê]]. Warên wê yên sereke ew in: [[analîza kompleks]], [[analîza funksiyonê]], [[teoriya pîvanê]], [[analîza harmonîk]] û [[teoriya hevkêşeyên dîferensiyel]] ên asayî û qismî. == Çavkanî == [[Kategorî:Matematîk]] axy10id6e9gcjhklkvdkogwz0ur4d7x 2087161 2087160 2026-08-24T14:21:09Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2087161 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Analîza matematîkî''' şaxek [[Matematîk|matematîkê]] ye ku [[fonksiyon]], [[Valahî|şûn]] û operatoran bi rêbazên hejmarî yên nêzîkbûn û hevgirtinê lêkolîn dike. Ew ji [[Kalkulus|kalkulusê]] derket, nemaze karanîna [[derivatîf]] û [[Întegral|întegralan]] ji bo lêkolîna mîqdarên guhêrbar û di sedsala 19an de bingehên wê bi hişkbûnek mezintir ji nû ve hatin formulekirin. Tiştên bingehîn ên lêkolînê di analîza matematîkî de [[hejmarên rastîn]], fonksiyon, [[rêz]], serî û [[Lîmît|lîmîtan]] dihewîne. Analîz bi serîlêdanên di zanistan de ve girêdayî maye ku ew ji bo lêkolîna hevkêşeyan, nêzîkkirina cismek bi cismeke din û texmînkirina rastbûna wan nêzîkbûnan ​​tê bikaranîn. Analîza modern wan pirsan di pir waran de lêkolîn dike, di nav de [[şûnên oklîdî]], [[şûnên metrîk]], [[şûnên topolojîk]], c[[şûnên funksiyonê]] û [[şûnên pîvanê]]. Warên wê yên sereke ew in: [[analîza kompleks]], [[analîza funksiyonê]], [[teoriya pîvanê]], [[analîza harmonîk]] û [[teoriya hevkêşeyên dîferensiyel]] ên asayî û qismî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] baxt5jgttmxyt406ft4axr3pl74ov3c 2087162 2087161 2026-08-24T14:21:26Z Kurê Acemî 105128 2087162 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Analîza matematîkî''' şaxek [[Matematîk|matematîkê]] ye ku [[fonksiyon]], [[Valahî|şûn]] û operatoran bi rêbazên hejmarî yên nêzîkbûn û hevgirtinê lêkolîn dike. Ew ji [[Kalkulus|kalkulusê]] derket, nemaze karanîna [[derivatîf]] û [[Întegral|întegralan]] ji bo lêkolîna mîqdarên guhêrbar û di sedsala 19an de bingehên wê bi hişkbûnek mezintir ji nû ve hatin formulekirin. Cismên bingehîn ên lêkolînê di analîza matematîkî de [[hejmarên rastîn]], fonksiyon, [[rêz]], serî û [[Lîmît|lîmîtan]] dihewîne. Analîz bi serîlêdanên di zanistan de ve girêdayî maye ku ew ji bo lêkolîna hevkêşeyan, nêzîkkirina cismek bi cismeke din û texmînkirina rastbûna wan nêzîkbûnan ​​tê bikaranîn. Analîza modern wan pirsan di pir waran de lêkolîn dike, di nav de [[şûnên oklîdî]], [[şûnên metrîk]], [[şûnên topolojîk]], c[[şûnên funksiyonê]] û [[şûnên pîvanê]]. Warên wê yên sereke ew in: [[analîza kompleks]], [[analîza funksiyonê]], [[teoriya pîvanê]], [[analîza harmonîk]] û [[teoriya hevkêşeyên dîferensiyel]] ên asayî û qismî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] 8ceu14hp7ziybg8eh24e1igrwbevo7f 2087163 2087162 2026-08-24T14:21:55Z Kurê Acemî 105128 2087163 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Analîza matematîkî''' şaxek [[Matematîk|matematîkê]] ye ku [[fonksiyon]], [[Valahî|şûn]] û operatoran bi rêbazên hejmarî yên nêzîkbûn û hevgirtinê lêkolîn dike. Ew ji [[Kalkulus|kalkulusê]] derket, nemaze karanîna [[derivatîf]] û [[Întegral|întegralan]] ji bo lêkolîna mîqdarên guhêrbar û di sedsala 19an de bingehên wê bi hişkbûnek mezintir ji nû ve hatin formulekirin. Cismên bingehîn ên lêkolînê di analîza matematîkî de [[hejmarên rastîn]], fonksiyon, [[rêz]], serî û [[Lîmît|lîmîtan]] dihewîne. Analîz bi serîlêdanên di zanistan de ve girêdayî maye ku ew ji bo lêkolîna hevkêşeyan, nêzîkkirina cismek bi cismeke din û texmînkirina rastbûna wan nêzîkbûnan ​​tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/analysis-mathematics |sernav=Analysis {{!}} Definition, History, Math, Examples {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-24 |ziman=en}}</ref> Analîza modern wan pirsan di pir waran de lêkolîn dike, di nav de [[şûnên oklîdî]], [[şûnên metrîk]], [[şûnên topolojîk]], c[[şûnên funksiyonê]] û [[şûnên pîvanê]]. Warên wê yên sereke ew in: [[analîza kompleks]], [[analîza funksiyonê]], [[teoriya pîvanê]], [[analîza harmonîk]] û [[teoriya hevkêşeyên dîferensiyel]] ên asayî û qismî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] 2a8ggislu2wasfy993ieutmwt5v8atn 2087164 2087163 2026-08-24T14:22:06Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2087164 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Analîza matematîkî''' şaxek [[Matematîk|matematîkê]] ye ku [[fonksiyon]], [[Valahî|şûn]] û operatoran bi rêbazên hejmarî yên nêzîkbûn û hevgirtinê lêkolîn dike. Ew ji [[Kalkulus|kalkulusê]] derket, nemaze karanîna [[derivatîf]] û [[Întegral|întegralan]] ji bo lêkolîna mîqdarên guhêrbar û di sedsala 19an de bingehên wê bi hişkbûnek mezintir ji nû ve hatin formulekirin. Cismên bingehîn ên lêkolînê di analîza matematîkî de [[hejmarên rastîn]], fonksiyon, [[rêz]], serî û [[Lîmît|lîmîtan]] dihewîne. Analîz bi serîlêdanên di zanistan de ve girêdayî maye ku ew ji bo lêkolîna hevkêşeyan, nêzîkkirina cismek bi cismeke din û texmînkirina rastbûna wan nêzîkbûnan ​​tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/analysis-mathematics |sernav=Analysis {{!}} Definition, History, Math, Examples {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-24 |ziman=en}}</ref> Analîza modern wan pirsan di pir waran de lêkolîn dike, di nav de [[şûnên oklîdî]], [[şûnên metrîk]], [[şûnên topolojîk]], c[[şûnên funksiyonê]] û [[şûnên pîvanê]]. Warên wê yên sereke ew in: [[analîza kompleks]], [[analîza funksiyonê]], [[teoriya pîvanê]], [[analîza harmonîk]] û [[teoriya hevkêşeyên dîferensiyel]] ên asayî û qismî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] bffpa2a8td0lu8gr7de0lrmtvo9k33n 2087165 2087164 2026-08-24T14:22:33Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2087165 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Analîza matematîkî''' şaxek [[Matematîk|matematîkê]] ye ku [[fonksiyon]], [[Valahî|şûn]] û operatoran bi rêbazên hejmarî yên nêzîkbûn û hevgirtinê lêkolîn dike. Ew ji [[Kalkulus|kalkulusê]] derket, nemaze karanîna [[derivatîf]] û [[Întegral|întegralan]] ji bo lêkolîna mîqdarên guhêrbar û di sedsala 19an de bingehên wê bi hişkbûnek mezintir ji nû ve hatin formulekirin. Cismên bingehîn ên lêkolînê di analîza matematîkî de [[hejmarên rastîn]], fonksiyon, [[rêz]], serî û [[Lîmît|lîmîtan]] dihewîne. Analîz bi serîlêdanên di zanistan de ve girêdayî maye ku ew ji bo lêkolîna hevkêşeyan, nêzîkkirina cismek bi cismeke din û texmînkirina rastbûna wan nêzîkbûnan ​​tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/analysis-mathematics |sernav=Analysis {{!}} Definition, History, Math, Examples {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-24 |ziman=en}}</ref> Analîza modern wan pirsan di pir waran de lêkolîn dike, di nav de [[şûnên oklîdî]], [[şûnên metrîk]], [[şûnên topolojîk]], c[[şûnên funksiyonê]] û [[şûnên pîvanê]]. Warên wê yên sereke ew in: [[analîza kompleks]], [[analîza funksiyonê]], [[teoriya pîvanê]], [[analîza harmonîk]] û [[teoriya hevkêşeyên dîferensiyel]] ên asayî û qismî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] tf30y3o6clpcxw21xp4iujiebokyy0y 2087166 2087165 2026-08-24T14:22:52Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2087166 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Attracteur étrange de Lorenz.png|thumb]] '''Analîza matematîkî''' şaxek [[Matematîk|matematîkê]] ye ku [[fonksiyon]], [[Valahî|şûn]] û operatoran bi rêbazên hejmarî yên nêzîkbûn û hevgirtinê lêkolîn dike. Ew ji [[Kalkulus|kalkulusê]] derket, nemaze karanîna [[derivatîf]] û [[Întegral|întegralan]] ji bo lêkolîna mîqdarên guhêrbar û di sedsala 19an de bingehên wê bi hişkbûnek mezintir ji nû ve hatin formulekirin. Cismên bingehîn ên lêkolînê di analîza matematîkî de [[hejmarên rastîn]], fonksiyon, [[rêz]], serî û [[Lîmît|lîmîtan]] dihewîne. Analîz bi serîlêdanên di zanistan de ve girêdayî maye ku ew ji bo lêkolîna hevkêşeyan, nêzîkkirina cismek bi cismeke din û texmînkirina rastbûna wan nêzîkbûnan ​​tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/analysis-mathematics |sernav=Analysis {{!}} Definition, History, Math, Examples {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-24 |ziman=en}}</ref> Analîza modern wan pirsan di pir waran de lêkolîn dike, di nav de [[şûnên oklîdî]], [[şûnên metrîk]], [[şûnên topolojîk]], c[[şûnên funksiyonê]] û [[şûnên pîvanê]]. Warên wê yên sereke ew in: [[analîza kompleks]], [[analîza funksiyonê]], [[teoriya pîvanê]], [[analîza harmonîk]] û [[teoriya hevkêşeyên dîferensiyel]] ên asayî û qismî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] 543piarykrwmfu33nm0gmnnae73fhyw 2087167 2087166 2026-08-24T14:23:35Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2087167 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Attracteur étrange de Lorenz.png|thumb|Dîferensiyeleke ecêb ku ji hevkêşeyeke ciyawaziyê derdikeviye holê.]] '''Analîza matematîkî''' şaxek [[Matematîk|matematîkê]] ye ku [[fonksiyon]], [[Valahî|şûn]] û operatoran bi rêbazên hejmarî yên nêzîkbûn û hevgirtinê lêkolîn dike. Ew ji [[Kalkulus|kalkulusê]] derket, nemaze karanîna [[derivatîf]] û [[Întegral|întegralan]] ji bo lêkolîna mîqdarên guhêrbar û di sedsala 19an de bingehên wê bi hişkbûnek mezintir ji nû ve hatin formulekirin. Cismên bingehîn ên lêkolînê di analîza matematîkî de [[hejmarên rastîn]], fonksiyon, [[rêz]], serî û [[Lîmît|lîmîtan]] dihewîne. Analîz bi serîlêdanên di zanistan de ve girêdayî maye ku ew ji bo lêkolîna hevkêşeyan, nêzîkkirina cismek bi cismeke din û texmînkirina rastbûna wan nêzîkbûnan ​​tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/analysis-mathematics |sernav=Analysis {{!}} Definition, History, Math, Examples {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-24 |ziman=en}}</ref> Analîza modern wan pirsan di pir waran de lêkolîn dike, di nav de [[şûnên oklîdî]], [[şûnên metrîk]], [[şûnên topolojîk]], c[[şûnên funksiyonê]] û [[şûnên pîvanê]]. Warên wê yên sereke ew in: [[analîza kompleks]], [[analîza funksiyonê]], [[teoriya pîvanê]], [[analîza harmonîk]] û [[teoriya hevkêşeyên dîferensiyel]] ên asayî û qismî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] s0n9gvmjlb0ip7x1ojh2u4sd64zhoo3 2087168 2087167 2026-08-24T14:24:03Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2087168 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Attracteur étrange de Lorenz.png|thumb|Dîferensiyeleke ecêb ku ji hevkêşeyeke ciyawaziyê derdikeviye holê.]] '''Analîza matematîkî''' şaxek [[Matematîk|matematîkê]] ye ku [[fonksiyon]], [[Valahî|şûn]] û operatoran bi rêbazên hejmarî yên nêzîkbûn û hevgirtinê lêkolîn dike. Ew ji [[Kalkulus|kalkulusê]] derket, nemaze karanîna [[derivatîf]] û [[Întegral|întegralan]] ji bo lêkolîna mîqdarên guhêrbar û di sedsala 19an de bingehên wê bi hişkbûnek mezintir ji nû ve hatin formulekirin. Cismên bingehîn ên lêkolînê di analîza matematîkî de [[hejmarên rastîn]], fonksiyon, [[rêz]], serî û [[Lîmît|lîmîtan]] dihewîne. Analîz bi serîlêdanên di zanistan de ve girêdayî maye ku ew ji bo lêkolîna hevkêşeyan, nêzîkkirina cismek bi cismeke din û texmînkirina rastbûna wan nêzîkbûnan ​​tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/analysis-mathematics |sernav=Analysis {{!}} Definition, History, Math, Examples {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-24 |ziman=en}}</ref> Analîza modern wan pirsan di pir waran de lêkolîn dike, di nav de [[şûnên oklîdî]], [[şûnên metrîk]], [[şûnên topolojîk]], c[[şûnên funksiyonê]] û [[şûnên pîvanê]]. Warên wê yên sereke ew in: [[analîza kompleks]], [[analîza funksiyonê]], [[teoriya pîvanê]], [[analîza harmonîk]] û [[teoriya hevkêşeyên dîferensiyel]] ên asayî û qismî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] rlptdf7uy4u36wxyc74a1u93qz283ym 2087200 2087168 2026-08-25T08:50:55Z Kurê Acemî 105128 2087200 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Attracteur étrange de Lorenz.png|thumb|Dîferensiyeleke ecêb ku ji hevkêşeyeke ciyawaziyê derdikeviye holê.]] '''Analîza matematîkî''' şaxek [[Matematîk|matematîkê]] ye ku [[fonksiyon]], [[Valahî|şûn]] û operatoran bi rêbazên hejmarî yên nêzîkbûn û hevgirtinê lêkolîn dike. Ew ji [[Kalkulus|kalkulusê]] derket, nemaze karanîna [[derivatîf]] û [[Întegral|întegralan]] ji bo lêkolîna mîqdarên guhêrbar û di sedsala 19an de bingehên wê bi hişkbûnek mezintir ji nû ve hatin formulekirin. Cismên bingehîn ên lêkolînê di analîza matematîkî de [[hejmarên rastîn]], fonksiyon, [[rêz]], serî û [[Lîmît|lîmîtan]] dihewîne. Analîz bi serîlêdanên di zanistan de ve girêdayî maye ku ew ji bo lêkolîna hevkêşeyan, nêzîkkirina cismek bi cismeke din û texmînkirina rastbûna wan nêzîkbûnan ​​tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/analysis-mathematics |sernav=Analysis {{!}} Definition, History, Math, Examples {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-24 |ziman=en}}</ref> Analîza modern wan pirsan di pir waran de lêkolîn dike, di nav de [[şûnên oklîdî]], [[şûnên metrîk]], [[şûnên topolojîk]], c[[şûnên funksiyonê]] û [[şûnên pîvanê]]. Warên wê yên sereke ew in: [[analîza kompleks]], [[analîza funksiyonê]], [[teoriya pîvanê]], [[analîza harmonîk]] û [[teoriya hevkêşeyên dîferensiyel]] ên asayî û qismî. == Binêre == * [[Analîza hejmarî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] n9umrd9h0d3r1cmscitf051afh9hxyt 0 329503 2087186 2026-08-25T04:31:25Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2087186 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2087187 2087186 2026-08-25T04:35:18Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2087187 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Analîza hejmarî lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e. Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. rxrtj4jjtz744yhqnvfuv75xv3i8xsk 2087188 2087187 2026-08-25T05:00:33Z Kurê Acemî 105128 2087188 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Analîza hejmarî lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e. Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]] di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. 65ebk93yvc93ydiqxg3ng9f6ufn2tvh 2087189 2087188 2026-08-25T06:09:56Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2087189 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Analîza hejmarî lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e. Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]] di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. tgsvvjithl5yv4f5cqia1hk0ld9payc 2087191 2087189 2026-08-25T06:12:09Z Kurê Acemî 105128 2087191 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Analîza hejmarî lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e. Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]] di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn. t35prou8x50wr08yzfbeb1v8wck0q5u 2087192 2087191 2026-08-25T06:15:57Z Kurê Acemî 105128 2087192 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Analîza hejmarî lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e. Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]] di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn. Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Tabletke ji [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesimal|sexagesimal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. a09lmokki1paqx08j6m458e593p4ae2 2087196 2087192 2026-08-25T08:47:48Z Kurê Acemî 105128 2087196 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Analîza hejmarî lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e. Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]] di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn. Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Tableteke ji [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesimal|sexagesimal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. 5bdb9yaaxfwciqfts0caikl9ff29k6y 2087197 2087196 2026-08-25T08:48:26Z Kurê Acemî 105128 2087197 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Analîza hejmarî lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e. Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]] di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn. Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Tableteke ji [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesimal|sexagesimal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == ahxa94afn4jtpu18fs1h1118q76zfsg 2087199 2087197 2026-08-25T08:49:20Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Matematîk]] 2087199 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Analîza hejmarî lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e. Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]] di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn. Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Tableteke ji [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesimal|sexagesimal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == [[Kategorî:Matematîk]] d8kgoi0waaq1v9eyp21ldli7hd1ojtu 2087201 2087199 2026-08-25T08:52:42Z Kurê Acemî 105128 /* Warên bikaranînê */ 2087201 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Analîza hejmarî lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e. Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]] di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn. Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Tableteke ji [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesimal|sexagesimal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: [[Kategorî:Matematîk]] ba1iaf68v4iob1ccamalo2xejlvjvcz 2087204 2087201 2026-08-25T09:04:29Z Kurê Acemî 105128 /* Warên bikaranînê */ 2087204 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Analîza hejmarî lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e. Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]] di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn. Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Tableteke ji [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesimal|sexagesimal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. [[Kategorî:Matematîk]] gd95gzjya1ovipqi5j7yl4uuauznb4e 2087205 2087204 2026-08-25T09:08:15Z Kurê Acemî 105128 /* Warên bikaranînê */ 2087205 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Analîza hejmarî lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e. Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]] di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn. Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Tableteke ji [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesimal|sexagesimal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin. * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. [[Kategorî:Matematîk]] j1r1zjz7fht59xe3wdas7u5jyw6grmu 2087206 2087205 2026-08-25T09:08:43Z Kurê Acemî 105128 /* Warên bikaranînê */ 2087206 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Analîza hejmarî lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e. Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]] di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn. Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Tableteke ji [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesimal|sexagesimal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin. * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == [[Kategorî:Matematîk]] b0oei2zmmi48y1bq6r80bfbs0418870 2087209 2087206 2026-08-25T09:20:52Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2087209 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Analîza hejmarî lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e. Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]] di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn. Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Tableteke ji [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesimal|sexagesimal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin. * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan, lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an. [[Kategorî:Matematîk]] 4h6l73uu527p1eje25xnv5rahe9zu99 2087210 2087209 2026-08-25T09:32:19Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2087210 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Analîza hejmarî lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e. Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]] di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn. Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Tableteke ji [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesimal|sexagesimal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin. * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan, lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an. Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Kategorî:Matematîk]] g4ynk5xyl776j0y7gcy2utb7qndw48h 2087211 2087210 2026-08-25T09:33:45Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2087211 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Analîza hejmarî lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e. Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]] di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn. Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Tableteke ji [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesimal|sexagesimal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin. * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan, lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an. Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Hesabkarê mekanîkî|Hesabkera mekanîkî]] jî wekî amûrek ji bo hesabên bi destan hatibû pêşxistin. Ev hesabker di salên 1940î de veguherîn komputerên elektronîk û piştre derket holê ku ew komputer ji bo armancên îdarî jî bikêr in. Lêbelê, dahênana komputerê tesîr li qada analîza hejmariyê jî kir, ji ber ku êdî dikaribûn hesabên dirêjtir û tevlihevtir pêk bînin. [[Kategorî:Matematîk]] jdn911cihgyho4zk8cjd1aaxiywcipo 0 329504 2087212 2026-08-25T10:03:11Z Biyolojiyabikurdi 31567 Rûpelek nû hat çêkirin. 2087212 wikitext text/x-wiki '''Gîberellîn''' (bi înglîzî: ''gibberellin'') hormonên geşê ne ko ji bo erkên xwe yên hankirina dabeşbûn û dirêjkirina xaneyan û hin kiryarên peresînê yên wekî dirêjbûna qedê, zîldana tovê, dawîkirina mitbûnê, derbirîna zayenda kulîlkê derengxistina pîrbûna pel û fêkiyan kontrol dikin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/> == Puxte == Hormonên gîberellînê di riwekên kulîlkdar, riwekên tovrût, [[serxes]], [[hezaz]] û hin [[Karok|karokan]] de tên berhemkirin.<ref name="Concepts and Applications"/>Gîberellîn bi hankirina geşebûn û [[Dabeşbûna xaneyê|dabeşbûna xaneyan]], dirêjbûna [[qed]] û pelên riwekê dabîn dikin. Li gel vê karê, di riwekan de kiryarên wekî geşebûna [[Fêkî (pêkhateya riwekê)|fêkiyan]], dawîbûna mitbûnê, zîldana [[Tov|tovan]] jî bi bandora gîberellînan rû didin.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref>Di warê bazirganiyê de, gîberellîn herî zêde ji bo bidestxistina [[Tirî|tiriyên]] bi hebikên gir û bêdendik tê bikaranîn. Li ser riwekê de reşandina giberellînê, navbera girêyên gûşiya tiriyê dirêj dike, bi wî awayê ji bo libên tiriyê cih firehtir dibe. Bi gelemperî gîberellîn bi [[Oksîn|oksînê]] hevakrî dike bo geşebûn û peresîna fêkiyan. Bi reşandina oksîn û gîberellînê, di [[Kulîlk|kulîlkên]] sêv, kişmiş û balicanê de bêyî ko [[perîn]] rû bide û tov çêbibe, fêkî geşe dibin û diperisin.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> == Dîrok == Di salên 1920an de biyologên japonî li ser nexweşiyek riweka [[Riz|birincê]] de lêkolîn dikirin.Di vê nexweşiyê de şitilên birincê yên tûşê nexweşiyê bûnê, li gor şitilên sax, bi qasî du qat pirirtir dirêj dibûn û zirav diman.‌<ref name=" plant biology ">TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.</ref>Ji ber ko [[Qed|qedê]] riweka birincê pir dirêj û zirav bû, zû ditewiyan û dişikestin, loma beyî ko libên birincê gir bibin, riwek dimirî.<ref name="VILLEE"/> Di sala 1926ê de riwekzanê japonî '''Eiichi Kurosawa''' da zanîn ko wî hokara nexweşiya birincê keşf kiriye. Li gor xebatên wî, hokara nexweşiyê, [[Karok|karoka]] mişexwer a bi navê ''Gibberella fujikuroi'' bû. Gava şitilê birincê tûşê vê karokê dibû, qedê riwekê pir dirêj dibû. Kurosawa xebatên xwe pêşve bir û dît ko heke şileya ji parçeyêyên karokê hatiye bidestxistin (bi înglîzî: ''extract''), li riwekek sax were lêxistin jî, birincê tûşê nexweşiyê dike.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Neh sal şûnve zanyarên din ên japonî madeya ko dibe sedema nexweşiyê, ji şileya parçeyên karokan cihê kirin. Ji ber ko ew madeya kîmyayî ya hokarê nexweşiyê ji karoka ''Gibberella fujikuroi'' hatibû bidestxistin, zanyar navê '''gîberellîn''' dan madeyê.<ref name="VILLEE" /> Di salên 1950an de lêkolîner keşif kirin ko li gel karokan, çeqên tenîştî yên riwekan jî gîberellîn berhem dikin.<ref name="Campbell" /> Pêkhateya kîmyayî ya gîberellînê di navbera salên 1950-1960ê de ji aliyê koma lêkolînerên brîtanî û koma lêkolînerên amerikî ve hat zelalkirin.<ref name="plant biology" /> == Pêkhate == Gîberellîn bi gelemperî di [[Plastîd|plastîdan]] de ji glîseraldehîdê an jî ji pîruvatê tên berhemkirin.‌<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism">Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer</ref> Tovên hê negihîştî (bi gelemperî tovên dulepan), serikê [[Reg|regê]], lûtkeya ajê, [[Pel|pelên]] ciwan û karok gîberellîn lixwe digirin.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref><ref name=" plant biology "/>Gîberellîn bi [[şaneya darik]] û [[şaneya niyan]] belavê hemû beşên riwekê dibin.<ref name=" plant biology "/> Di pêkhateya kîmyayî ya hemû gîberellînan de sîstema xeleka giberellanê heye.<ref name="Botany An Introduction To Plant Biology">SMauseph. (1998). Botany An Introduction To Plant Biology. Jones & Bartlett Pub </ref>Hemû gîberellîn ji koma asîdên dîterpenoîd in, ango gîberellîn asîdên endamî yên lawaz in, loma gelek caran ne wekî gîberellîn, lê wekî asîda giberellîn tên navkirin û wekî '''GA''' (bi înglîzî: ''gibberellic acid'') tên ravekirin. Gîberellîn pêkhateyên 19 an jî 20 karbonî ne. Di riwekan de bi gelemperî gîberellînên 19 karbonî wekî hormon kar dikin, lê riwek gîberllînên din jî lixwe digirin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> Gîberellîn wekî GA1, GA2, GA3...tên navkirin. Bi gelemperî GA1, GA3 û GA4 sê gîberellînên çalak ên herî berbelav in ko wekî hormon kar dikin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" />Îro êdî tê zanîn ko ji 100 zêdetir gîberellîn di riwekan bi awayekî sirûştî tên berhemkirin<ref name="McGraw-Hill" /> Hin corên gîberellînan di [[Serxes|serxesan]] de wekî feremon kar dikin. Feremona gîberellînî ya ji gametofîtek tê berdan, dikare di gametofîta cîran de peresîna pêkhateyên nêrê han bike.<ref name="McGraw-Hill" /> <gallery perrow="4"> File:Gibberellin A1 v2.svg|{{center|Gîberellîn A₁ (GA₁)}} File:Gibberellic acid.svg|{{center| Asîda gîberellî (GA₃)}} </gallery> == Erkên gîberellînê == Di gelek corên riwekan de bikaranîna gîberellînan, dirêjbûna navbera girêyan han dike. Di riwekên yeklep (bi înglîzî: ''monocot plants'') de, di binê tîxa pelê û di gopkeyê de merîstema navberî (bi înglîzî: ''intercalary meristem'') heye. Gîberellîn bandor li [[Şaneya merîstemî|merîstema navberî]] dike riwekê ji binê pelê ve dirêj dike.‌<ref name="Plant Physiology">Taiz, L. and Zeiger, E. (2014) Plant Physiology. 6th edn. Sinauer Associates.</ref> Di tovan de dawîkirina qonaxa mitbûnê, seferberkirina xurekên endospermê hin ji gelek kiryarên zîldan û peresîna tovê ne ko ji aliyê gîberellînan ve tên kontrolkirin.<ref name="Plant Physiology" /> Embriyoya tovê çavkaniyek dewlemend e bo gîberellînan. Gava tov ji dorhêla xwe av digire, ji embriyoyê berdana gîberellînan sinyal dide tovê ko dawî li mitbûnê bîne û zîl bide.<ref name="Campbell" /> Di jîngehê de ji bo dawîbûna qonaxa mitbûnê û destpêkirina zîldanê, pêdiviya gelek tovan bi rûbirûmayina sermayê an jî ronahiyê heye, paşê tovê wan zîl didin. Lê hin tov bi alîkariya gîberellînê dikarin zîl bidin. Wekî mînak, heke gîberellîn li ser tovên [[titûn]] û xamkêsanê yên di qonaxa mitbûnê de ne, were reşandin, pêdiviya van bi ronahiyê an jî sermayê namîne, tov ji qonaxa mitbûnê derdikevin û bi asayî zîl didin.<ref name="Biology with Physiology" /><ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Tirîyên bêtov bi rêbazên çandiniyê yên standard têne bidestxistin û tovên piçûk ên nexuya lixwe digrin, tovên wan naperisin. Ji ber ko gîberellîn ji aliyê tovan ve tê berhemkirin û peresîna fêkiyan û dirêjbûna bistîkê di bin kontrola gîberellînê de ne, van corên tiriyê bi gelemperî xwediyê gûşiyên gûr ên bi fêkiyên piçûk in. Tiriyên ber bi gihîştinê bi gîberellînê tên dermankirin bo hankirina çêbûna fêkiyên bi qebareya gir û gûşiyên bi fêkiyên seyrek. Ev rewş rê li ber egera tûşbûna hokarên nexweşiyê yên wekî kûfikê digire.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> [[Wêne:Di tovê genimê de bandora giberellînan ku.png|thumb|299x299px|Ji embriyoyê berdana hormona gîberellînê, çêkirina amîlazê han dike.]] Gava tov ji qonaxa mitbûnê derdikevin û şîn dibin, enerjiya xwe ji xurekên ko di nav tovê de embarkirî dabîn dikin. Di tovên giyayan de, wekî mînak di tovê [[ceh]] de, xurek di endospermê de bi şêweyî nîşa embarkiriye. Nîşa rasterast nayê bikaranîn, divê pêşî bi alîkariya enzîman were hilweşandin bo [[Glukoz|glukozê]].<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> Her çiqas enzîm di gelek corên tovan de nîşaya embarkirî ji bo bikaranîna embriyoyê biherisînin jî, kontrola gîberellînê ya li ser enzîmên tovan, tenê bi genim û hin giyayên din ve sinordari ye. Di xebata li ser zîldana tovên ceh de, lêkolîner dan nîşandan ko ji embriyoyê berdana gîberellînê dibe sedema [[Derbirîna gen|derbirîna genên]] kodkirina α-amîlazê.<ref name="THE NEW PENGUIN dictionary of biology">M. Abercrombie, M. Hickman, M. L. Johnson, M. Thain.. The new penguin dictionary of biology.Eighth edition (1990) </ref> Piştî çêbûna wê, [[Enzîm|enzîma]]. α-amîlaz di endospermê de nîşayê diherisîne bo maltozê. Maltoz ji aliyê enzîmên din ve tê parçekirin bo glukozê. Glukoz jî ji aliyê embriyoyê ve tê mijîn û bo karlêkên metabolî tê bikaranîn.<ref name="VILLEE" />Ango gîberellîn di tovê de bi hankirina enzîmên herisê yên wekî α-amîlaz, xurekên embarkirî seferber dike, bi vî awayî geşebûna tovên dexlê destek dike.<ref name="Campbell" /> Riwekên ciwan nikarin kulîlk çêbikin, lê riwekên gihîştî di bin şert û mercên guncaw de kulîlk vedidin. Di riwekên ciwan de bikaranîna asîda gîberellînî, guherîna pelên ciwan bo pelên gihîştî leztir dike.<ref name="plant biology" /> Li ser fêkiyan de reşandina gîberellîna GA3, dirêjbûna fêkiyê han dike û şîrîntiya wan zêde dike.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> == Pîşesazî == Gîberellîn di pîşesaziyê de ji bo dirêjkirina navbera girêyan tê bikaranîn. Dirêjbûna nevberegirêyan(bi înglîzî: ''internodes''), kulîlkên gûşiyê ji hev dûr dixe, bi vî awayî ji bo girbûna fêkiyan hê pirtir valahî peyda dibe.Wekî encama bikaranîna gîberellînê, gûşiyên gir ên bi libên tirîyên gir tên bidestxistin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Herwisa dirêjbûna gûşiyê, di nav libên fêkiyê de herika hewayê hêsantir dike, rê li ber hokarên nexweşiyê tê girtin ko tûşê fêkiyan nebin.<ref name="Campbell"/> Gîberellîn, bi taybetî GA3, ji bo zêdekirina berhemdariya fêkiyan, zêdekirina şekirê nav qamîşê şekir û bo malta cehê jî li ser riwekê tê reşandin an jî riwekê noqê gîberellînê dikin. Di fekiyên narenciye (lîmon, porteqal hwd) de gîberellîn pîrbûna fêkiyan dereng dixe, bi vî awayî fêkî ji bo demek dirêjtir li darê dimînîn û hêdî bi hêdî tên firotin.<ref name="Plant Physiology" /> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Hormon]] [[Kategorî:Hormonên riwekan]] [[Kategorî:Riwek]] qwzc83uobykpq5ptoji76gdpiqt2hyi 2087213 2087212 2026-08-25T10:27:16Z Biyolojiyabikurdi 31567 2087213 wikitext text/x-wiki '''Gîberellîn''' (bi înglîzî: ''gibberellin'') hormonên geşê ne ko ji bo erkên xwe yên hankirina dabeşbûn û dirêjkirina xaneyan û hin kiryarên peresînê yên wekî dirêjbûna qedê, zîldana tovê, dawîkirina mitbûnê, derbirîna zayenda kulîlkê derengxistina pîrbûna pel û fêkiyan kontrol dikin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/> == Puxte == [[Wêne:CSIRO ScienceImage 7758 Effect of Gibberellic Acid on barley.jpg|thumb|301x301px|Ji van herdû şitilên cehê, şitila milê çepê mutant e,nikare bi têra xwe gîberellîn berhem bike, ji ber kêmasiya gîberellînê ceh piçûk maye. Rêjeya gîberellînê di şitila aliyê milê raste de di asta asayî de ye, loma şitil bi asayî dirêj bûye.]] Hormonên gîberellînê di riwekên kulîlkdar, riwekên tovrût, [[serxes]], [[hezaz]] û hin [[Karok|karokan]] de tên berhemkirin.<ref name="Concepts and Applications"/>Gîberellîn bi hankirina geşebûn û [[Dabeşbûna xaneyê|dabeşbûna xaneyan]], dirêjbûna [[qed]] û pelên riwekê dabîn dikin. Li gel vê karê, di riwekan de kiryarên wekî geşebûna [[Fêkî (pêkhateya riwekê)|fêkiyan]], dawîbûna mitbûnê, zîldana [[Tov|tovan]] jî bi bandora gîberellînan rû didin.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref>Di warê bazirganiyê de, gîberellîn herî zêde ji bo bidestxistina [[Tirî|tiriyên]] bi hebikên gir û bêdendik tê bikaranîn. Li ser riwekê de reşandina giberellînê, navbera girêyên gûşiya tiriyê dirêj dike, bi wî awayê ji bo libên tiriyê cih firehtir dibe. Bi gelemperî gîberellîn bi [[Oksîn|oksînê]] hevakrî dike bo geşebûn û peresîna fêkiyan. Bi reşandina oksîn û gîberellînê, di [[Kulîlk|kulîlkên]] sêv, kişmiş û balicanê de bêyî ko [[perîn]] rû bide û tov çêbibe, fêkî geşe dibin û diperisin.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> == Dîrok == Di salên 1920an de biyologên japonî li ser nexweşiyek riweka [[Riz|birincê]] de lêkolîn dikirin.Di vê nexweşiyê de şitilên birincê yên tûşê nexweşiyê bûnê, li gor şitilên sax, bi qasî du qat pirirtir dirêj dibûn û zirav diman.‌<ref name=" plant biology ">TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.</ref>Ji ber ko [[Qed|qedê]] riweka birincê pir dirêj û zirav bû, zû ditewiyan û dişikestin, loma beyî ko libên birincê gir bibin, riwek dimirî.<ref name="VILLEE"/> Di sala 1926ê de riwekzanê japonî '''Eiichi Kurosawa''' da zanîn ko wî hokara nexweşiya birincê keşf kiriye. Li gor xebatên wî, hokara nexweşiyê, [[Karok|karoka]] mişexwer a bi navê ''Gibberella fujikuroi'' bû. Gava şitilê birincê tûşê vê karokê dibû, qedê riwekê pir dirêj dibû. Kurosawa xebatên xwe pêşve bir û dît ko heke şileya ji parçeyêyên karokê hatiye bidestxistin (bi înglîzî: ''extract''), li riwekek sax were lêxistin jî, birincê tûşê nexweşiyê dike.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Neh sal şûnve zanyarên din ên japonî madeya ko dibe sedema nexweşiyê, ji şileya parçeyên karokan cihê kirin. Ji ber ko ew madeya kîmyayî ya hokarê nexweşiyê ji karoka ''Gibberella fujikuroi'' hatibû bidestxistin, zanyar navê '''gîberellîn''' dan madeyê.<ref name="VILLEE" /> Di salên 1950an de lêkolîner keşif kirin ko li gel karokan, çeqên tenîştî yên riwekan jî gîberellîn berhem dikin.<ref name="Campbell" /> Pêkhateya kîmyayî ya gîberellînê di navbera salên 1950-1960ê de ji aliyê koma lêkolînerên brîtanî û koma lêkolînerên amerikî ve hat zelalkirin.<ref name="plant biology" /> == Pêkhate == Gîberellîn bi gelemperî di [[Plastîd|plastîdan]] de ji glîseraldehîdê an jî ji pîruvatê tên berhemkirin.‌<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism">Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer</ref> Tovên hê negihîştî (bi gelemperî tovên dulepan), serikê [[Reg|regê]], lûtkeya ajê, [[Pel|pelên]] ciwan û karok gîberellîn lixwe digirin.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref><ref name=" plant biology "/>Gîberellîn bi [[şaneya darik]] û [[şaneya niyan]] belavê hemû beşên riwekê dibin.<ref name=" plant biology "/> Di pêkhateya kîmyayî ya hemû gîberellînan de sîstema xeleka giberellanê heye.<ref name="Botany An Introduction To Plant Biology">SMauseph. (1998). Botany An Introduction To Plant Biology. Jones & Bartlett Pub </ref>Hemû gîberellîn ji koma asîdên dîterpenoîd in, ango gîberellîn asîdên endamî yên lawaz in, loma gelek caran ne wekî gîberellîn, lê wekî asîda giberellîn tên navkirin û wekî '''GA''' (bi înglîzî: ''gibberellic acid'') tên ravekirin. Gîberellîn pêkhateyên 19 an jî 20 karbonî ne. Di riwekan de bi gelemperî gîberellînên 19 karbonî wekî hormon kar dikin, lê riwek gîberllînên din jî lixwe digirin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> Gîberellîn wekî GA1, GA2, GA3...tên navkirin. Bi gelemperî GA1, GA3 û GA4 sê gîberellînên çalak ên herî berbelav in ko wekî hormon kar dikin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" />Îro êdî tê zanîn ko ji 100 zêdetir gîberellîn di riwekan bi awayekî sirûştî tên berhemkirin<ref name="McGraw-Hill" /> Hin corên gîberellînan di [[Serxes|serxesan]] de wekî feremon kar dikin. Feremona gîberellînî ya ji gametofîtek tê berdan, dikare di gametofîta cîran de peresîna pêkhateyên nêrê han bike.<ref name="McGraw-Hill" /> <gallery perrow="4"> File:Gibberellin A1 v2.svg|{{center|Gîberellîn A₁ (GA₁)}} File:Gibberellic acid.svg|{{center| Asîda gîberellî (GA₃)}} </gallery> == Erkên gîberellînê == Di gelek corên riwekan de bikaranîna gîberellînan, dirêjbûna navbera girêyan han dike. Di riwekên yeklep (bi înglîzî: ''monocot plants'') de, di binê tîxa pelê û di gopkeyê de merîstema navberî (bi înglîzî: ''intercalary meristem'') heye. Gîberellîn bandor li [[Şaneya merîstemî|merîstema navberî]] dike riwekê ji binê pelê ve dirêj dike.‌<ref name="Plant Physiology">Taiz, L. and Zeiger, E. (2014) Plant Physiology. 6th edn. Sinauer Associates.</ref> Di tovan de dawîkirina qonaxa mitbûnê, seferberkirina xurekên endospermê hin ji gelek kiryarên zîldan û peresîna tovê ne ko ji aliyê gîberellînan ve tên kontrolkirin.<ref name="Plant Physiology" /> Embriyoya tovê çavkaniyek dewlemend e bo gîberellînan. Gava tov ji dorhêla xwe av digire, ji embriyoyê berdana gîberellînan sinyal dide tovê ko dawî li mitbûnê bîne û zîl bide.<ref name="Campbell" /> Di jîngehê de ji bo dawîbûna qonaxa mitbûnê û destpêkirina zîldanê, pêdiviya gelek tovan bi rûbirûmayina sermayê an jî ronahiyê heye, paşê tovê wan zîl didin. Lê hin tov bi alîkariya gîberellînê dikarin zîl bidin. Wekî mînak, heke gîberellîn li ser tovên [[titûn]] û xamkêsanê yên di qonaxa mitbûnê de ne, were reşandin, pêdiviya van bi ronahiyê an jî sermayê namîne, tov ji qonaxa mitbûnê derdikevin û bi asayî zîl didin.<ref name="Biology with Physiology" /><ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Tirîyên bêtov bi rêbazên çandiniyê yên standard têne bidestxistin û tovên piçûk ên nexuya lixwe digrin, tovên wan naperisin. Ji ber ko gîberellîn ji aliyê tovan ve tê berhemkirin û peresîna fêkiyan û dirêjbûna bistîkê di bin kontrola gîberellînê de ne, van corên tiriyê bi gelemperî xwediyê gûşiyên gûr ên bi fêkiyên piçûk in. Tiriyên ber bi gihîştinê bi gîberellînê tên dermankirin bo hankirina çêbûna fêkiyên bi qebareya gir û gûşiyên bi fêkiyên seyrek. Ev rewş rê li ber egera tûşbûna hokarên nexweşiyê yên wekî kûfikê digire.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> [[Wêne:Di tovê genimê de bandora giberellînan ku.png|thumb|299x299px|Ji embriyoyê berdana hormona gîberellînê, çêkirina amîlazê han dike.]] Gava tov ji qonaxa mitbûnê derdikevin û şîn dibin, enerjiya xwe ji xurekên ko di nav tovê de embarkirî dabîn dikin. Di tovên giyayan de, wekî mînak di tovê [[ceh]] de, xurek di endospermê de bi şêweyî nîşa embarkiriye. Nîşa rasterast nayê bikaranîn, divê pêşî bi alîkariya enzîman were hilweşandin bo [[Glukoz|glukozê]].<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> Her çiqas enzîm di gelek corên tovan de nîşaya embarkirî ji bo bikaranîna embriyoyê biherisînin jî, kontrola gîberellînê ya li ser enzîmên tovan, tenê bi genim û hin giyayên din ve sinordari ye. Di xebata li ser zîldana tovên ceh de, lêkolîner dan nîşandan ko ji embriyoyê berdana gîberellînê dibe sedema [[Derbirîna gen|derbirîna genên]] kodkirina α-amîlazê.<ref name="THE NEW PENGUIN dictionary of biology">M. Abercrombie, M. Hickman, M. L. Johnson, M. Thain.. The new penguin dictionary of biology.Eighth edition (1990) </ref> Piştî çêbûna wê, [[Enzîm|enzîma]]. α-amîlaz di endospermê de nîşayê diherisîne bo maltozê. Maltoz ji aliyê enzîmên din ve tê parçekirin bo glukozê. Glukoz jî ji aliyê embriyoyê ve tê mijîn û bo karlêkên metabolî tê bikaranîn.<ref name="VILLEE" />Ango gîberellîn di tovê de bi hankirina enzîmên herisê yên wekî α-amîlaz, xurekên embarkirî seferber dike, bi vî awayî geşebûna tovên dexlê destek dike.<ref name="Campbell" /> Riwekên ciwan nikarin kulîlk çêbikin, lê riwekên gihîştî di bin şert û mercên guncaw de kulîlk vedidin. Di riwekên ciwan de bikaranîna asîda gîberellînî, guherîna pelên ciwan bo pelên gihîştî leztir dike.<ref name="plant biology" /> Li ser fêkiyan de reşandina gîberellîna GA3, dirêjbûna fêkiyê han dike û şîrîntiya wan zêde dike.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> == Pîşesazî == Gîberellîn di pîşesaziyê de ji bo dirêjkirina navbera girêyan tê bikaranîn. Dirêjbûna nevberegirêyan(bi înglîzî: ''internodes''), kulîlkên gûşiyê ji hev dûr dixe, bi vî awayî ji bo girbûna fêkiyan hê pirtir valahî peyda dibe.Wekî encama bikaranîna gîberellînê, gûşiyên gir ên bi libên tirîyên gir tên bidestxistin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Herwisa dirêjbûna gûşiyê, di nav libên fêkiyê de herika hewayê hêsantir dike, rê li ber hokarên nexweşiyê tê girtin ko tûşê fêkiyan nebin.<ref name="Campbell"/> Gîberellîn, bi taybetî GA3, ji bo zêdekirina berhemdariya fêkiyan, zêdekirina şekirê nav qamîşê şekir û bo malta cehê jî li ser riwekê tê reşandin an jî riwekê noqê gîberellînê dikin. Di fekiyên narenciye (lîmon, porteqal hwd) de gîberellîn pîrbûna fêkiyan dereng dixe, bi vî awayî fêkî ji bo demek dirêjtir li darê dimînîn û hêdî bi hêdî tên firotin.<ref name="Plant Physiology" /> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Hormon]] [[Kategorî:Hormonên riwekan]] [[Kategorî:Riwek]] jkenodpd31csqq1g88bw6bod245vzjf 2087214 2087213 2026-08-25T10:33:25Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Puxte */ 2087214 wikitext text/x-wiki '''Gîberellîn''' (bi înglîzî: ''gibberellin'') hormonên geşê ne ko ji bo erkên xwe yên hankirina dabeşbûn û dirêjkirina xaneyan û hin kiryarên peresînê yên wekî dirêjbûna qedê, zîldana tovê, dawîkirina mitbûnê, derbirîna zayenda kulîlkê derengxistina pîrbûna pel û fêkiyan kontrol dikin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/> == Puxte == [[Wêne:CSIRO ScienceImage 7758 Effect of Gibberellic Acid on barley.jpg|thumb|301x301px|Ji van herdu şitilên cehê, şitila milê çepê mutant e,nikare bi têra xwe gîberellîn berhem bike, ji ber kêmasiya gîberellînê ceh piçûk maye. Rêjeya gîberellînê di şitila aliyê milê raste de di asta asayî de ye, loma şitil bi asayî dirêj bûye.]] Hormonên gîberellînê di riwekên kulîlkdar, riwekên tovrût, [[serxes]], [[hezaz]] û hin [[Karok|karokan]] de tên berhemkirin.<ref name="Concepts and Applications"/>Gîberellîn bi hankirina geşebûn û [[Dabeşbûna xaneyê|dabeşbûna xaneyan]], dirêjbûna [[qed]] û pelên riwekê dabîn dikin. Li gel vê karê, di riwekan de kiryarên wekî geşebûna [[Fêkî (pêkhateya riwekê)|fêkiyan]], dawîbûna mitbûnê, zîldana [[Tov|tovan]] jî bi bandora gîberellînan rû didin.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref>Di warê bazirganiyê de, gîberellîn herî zêde ji bo bidestxistina [[Tirî|tiriyên]] bi hebikên gir û bêdendik tê bikaranîn. Li ser riwekê de reşandina giberellînê, navbera girêyên gûşiya tiriyê dirêj dike, bi wî awayê ji bo libên tiriyê cih firehtir dibe. Bi gelemperî gîberellîn bi [[Oksîn|oksînê]] hevakrî dike bo geşebûn û peresîna fêkiyan. Bi reşandina oksîn û gîberellînê, di [[Kulîlk|kulîlkên]] sêv, kişmiş û balicanê de bêyî ko [[perîn]] rû bide û tov çêbibe, fêkî geşe dibin û diperisin.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> == Dîrok == Di salên 1920an de biyologên japonî li ser nexweşiyek riweka [[Riz|birincê]] de lêkolîn dikirin.Di vê nexweşiyê de şitilên birincê yên tûşê nexweşiyê bûnê, li gor şitilên sax, bi qasî du qat pirirtir dirêj dibûn û zirav diman.‌<ref name=" plant biology ">TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.</ref>Ji ber ko [[Qed|qedê]] riweka birincê pir dirêj û zirav bû, zû ditewiyan û dişikestin, loma beyî ko libên birincê gir bibin, riwek dimirî.<ref name="VILLEE"/> Di sala 1926ê de riwekzanê japonî '''Eiichi Kurosawa''' da zanîn ko wî hokara nexweşiya birincê keşf kiriye. Li gor xebatên wî, hokara nexweşiyê, [[Karok|karoka]] mişexwer a bi navê ''Gibberella fujikuroi'' bû. Gava şitilê birincê tûşê vê karokê dibû, qedê riwekê pir dirêj dibû. Kurosawa xebatên xwe pêşve bir û dît ko heke şileya ji parçeyêyên karokê hatiye bidestxistin (bi înglîzî: ''extract''), li riwekek sax were lêxistin jî, birincê tûşê nexweşiyê dike.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Neh sal şûnve zanyarên din ên japonî madeya ko dibe sedema nexweşiyê, ji şileya parçeyên karokan cihê kirin. Ji ber ko ew madeya kîmyayî ya hokarê nexweşiyê ji karoka ''Gibberella fujikuroi'' hatibû bidestxistin, zanyar navê '''gîberellîn''' dan madeyê.<ref name="VILLEE" /> Di salên 1950an de lêkolîner keşif kirin ko li gel karokan, çeqên tenîştî yên riwekan jî gîberellîn berhem dikin.<ref name="Campbell" /> Pêkhateya kîmyayî ya gîberellînê di navbera salên 1950-1960ê de ji aliyê koma lêkolînerên brîtanî û koma lêkolînerên amerikî ve hat zelalkirin.<ref name="plant biology" /> == Pêkhate == Gîberellîn bi gelemperî di [[Plastîd|plastîdan]] de ji glîseraldehîdê an jî ji pîruvatê tên berhemkirin.‌<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism">Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer</ref> Tovên hê negihîştî (bi gelemperî tovên dulepan), serikê [[Reg|regê]], lûtkeya ajê, [[Pel|pelên]] ciwan û karok gîberellîn lixwe digirin.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref><ref name=" plant biology "/>Gîberellîn bi [[şaneya darik]] û [[şaneya niyan]] belavê hemû beşên riwekê dibin.<ref name=" plant biology "/> Di pêkhateya kîmyayî ya hemû gîberellînan de sîstema xeleka giberellanê heye.<ref name="Botany An Introduction To Plant Biology">SMauseph. (1998). Botany An Introduction To Plant Biology. Jones & Bartlett Pub </ref>Hemû gîberellîn ji koma asîdên dîterpenoîd in, ango gîberellîn asîdên endamî yên lawaz in, loma gelek caran ne wekî gîberellîn, lê wekî asîda giberellîn tên navkirin û wekî '''GA''' (bi înglîzî: ''gibberellic acid'') tên ravekirin. Gîberellîn pêkhateyên 19 an jî 20 karbonî ne. Di riwekan de bi gelemperî gîberellînên 19 karbonî wekî hormon kar dikin, lê riwek gîberllînên din jî lixwe digirin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> Gîberellîn wekî GA1, GA2, GA3...tên navkirin. Bi gelemperî GA1, GA3 û GA4 sê gîberellînên çalak ên herî berbelav in ko wekî hormon kar dikin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" />Îro êdî tê zanîn ko ji 100 zêdetir gîberellîn di riwekan bi awayekî sirûştî tên berhemkirin<ref name="McGraw-Hill" /> Hin corên gîberellînan di [[Serxes|serxesan]] de wekî feremon kar dikin. Feremona gîberellînî ya ji gametofîtek tê berdan, dikare di gametofîta cîran de peresîna pêkhateyên nêrê han bike.<ref name="McGraw-Hill" /> <gallery perrow="4"> File:Gibberellin A1 v2.svg|{{center|Gîberellîn A₁ (GA₁)}} File:Gibberellic acid.svg|{{center| Asîda gîberellî (GA₃)}} </gallery> == Erkên gîberellînê == Di gelek corên riwekan de bikaranîna gîberellînan, dirêjbûna navbera girêyan han dike. Di riwekên yeklep (bi înglîzî: ''monocot plants'') de, di binê tîxa pelê û di gopkeyê de merîstema navberî (bi înglîzî: ''intercalary meristem'') heye. Gîberellîn bandor li [[Şaneya merîstemî|merîstema navberî]] dike riwekê ji binê pelê ve dirêj dike.‌<ref name="Plant Physiology">Taiz, L. and Zeiger, E. (2014) Plant Physiology. 6th edn. Sinauer Associates.</ref> Di tovan de dawîkirina qonaxa mitbûnê, seferberkirina xurekên endospermê hin ji gelek kiryarên zîldan û peresîna tovê ne ko ji aliyê gîberellînan ve tên kontrolkirin.<ref name="Plant Physiology" /> Embriyoya tovê çavkaniyek dewlemend e bo gîberellînan. Gava tov ji dorhêla xwe av digire, ji embriyoyê berdana gîberellînan sinyal dide tovê ko dawî li mitbûnê bîne û zîl bide.<ref name="Campbell" /> Di jîngehê de ji bo dawîbûna qonaxa mitbûnê û destpêkirina zîldanê, pêdiviya gelek tovan bi rûbirûmayina sermayê an jî ronahiyê heye, paşê tovê wan zîl didin. Lê hin tov bi alîkariya gîberellînê dikarin zîl bidin. Wekî mînak, heke gîberellîn li ser tovên [[titûn]] û xamkêsanê yên di qonaxa mitbûnê de ne, were reşandin, pêdiviya van bi ronahiyê an jî sermayê namîne, tov ji qonaxa mitbûnê derdikevin û bi asayî zîl didin.<ref name="Biology with Physiology" /><ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Tirîyên bêtov bi rêbazên çandiniyê yên standard têne bidestxistin û tovên piçûk ên nexuya lixwe digrin, tovên wan naperisin. Ji ber ko gîberellîn ji aliyê tovan ve tê berhemkirin û peresîna fêkiyan û dirêjbûna bistîkê di bin kontrola gîberellînê de ne, van corên tiriyê bi gelemperî xwediyê gûşiyên gûr ên bi fêkiyên piçûk in. Tiriyên ber bi gihîştinê bi gîberellînê tên dermankirin bo hankirina çêbûna fêkiyên bi qebareya gir û gûşiyên bi fêkiyên seyrek. Ev rewş rê li ber egera tûşbûna hokarên nexweşiyê yên wekî kûfikê digire.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> [[Wêne:Di tovê genimê de bandora giberellînan ku.png|thumb|299x299px|Ji embriyoyê berdana hormona gîberellînê, çêkirina amîlazê han dike.]] Gava tov ji qonaxa mitbûnê derdikevin û şîn dibin, enerjiya xwe ji xurekên ko di nav tovê de embarkirî dabîn dikin. Di tovên giyayan de, wekî mînak di tovê [[ceh]] de, xurek di endospermê de bi şêweyî nîşa embarkiriye. Nîşa rasterast nayê bikaranîn, divê pêşî bi alîkariya enzîman were hilweşandin bo [[Glukoz|glukozê]].<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> Her çiqas enzîm di gelek corên tovan de nîşaya embarkirî ji bo bikaranîna embriyoyê biherisînin jî, kontrola gîberellînê ya li ser enzîmên tovan, tenê bi genim û hin giyayên din ve sinordari ye. Di xebata li ser zîldana tovên ceh de, lêkolîner dan nîşandan ko ji embriyoyê berdana gîberellînê dibe sedema [[Derbirîna gen|derbirîna genên]] kodkirina α-amîlazê.<ref name="THE NEW PENGUIN dictionary of biology">M. Abercrombie, M. Hickman, M. L. Johnson, M. Thain.. The new penguin dictionary of biology.Eighth edition (1990) </ref> Piştî çêbûna wê, [[Enzîm|enzîma]]. α-amîlaz di endospermê de nîşayê diherisîne bo maltozê. Maltoz ji aliyê enzîmên din ve tê parçekirin bo glukozê. Glukoz jî ji aliyê embriyoyê ve tê mijîn û bo karlêkên metabolî tê bikaranîn.<ref name="VILLEE" />Ango gîberellîn di tovê de bi hankirina enzîmên herisê yên wekî α-amîlaz, xurekên embarkirî seferber dike, bi vî awayî geşebûna tovên dexlê destek dike.<ref name="Campbell" /> Riwekên ciwan nikarin kulîlk çêbikin, lê riwekên gihîştî di bin şert û mercên guncaw de kulîlk vedidin. Di riwekên ciwan de bikaranîna asîda gîberellînî, guherîna pelên ciwan bo pelên gihîştî leztir dike.<ref name="plant biology" /> Li ser fêkiyan de reşandina gîberellîna GA3, dirêjbûna fêkiyê han dike û şîrîntiya wan zêde dike.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> == Pîşesazî == Gîberellîn di pîşesaziyê de ji bo dirêjkirina navbera girêyan tê bikaranîn. Dirêjbûna nevberegirêyan(bi înglîzî: ''internodes''), kulîlkên gûşiyê ji hev dûr dixe, bi vî awayî ji bo girbûna fêkiyan hê pirtir valahî peyda dibe.Wekî encama bikaranîna gîberellînê, gûşiyên gir ên bi libên tirîyên gir tên bidestxistin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Herwisa dirêjbûna gûşiyê, di nav libên fêkiyê de herika hewayê hêsantir dike, rê li ber hokarên nexweşiyê tê girtin ko tûşê fêkiyan nebin.<ref name="Campbell"/> Gîberellîn, bi taybetî GA3, ji bo zêdekirina berhemdariya fêkiyan, zêdekirina şekirê nav qamîşê şekir û bo malta cehê jî li ser riwekê tê reşandin an jî riwekê noqê gîberellînê dikin. Di fekiyên narenciye (lîmon, porteqal hwd) de gîberellîn pîrbûna fêkiyan dereng dixe, bi vî awayî fêkî ji bo demek dirêjtir li darê dimînîn û hêdî bi hêdî tên firotin.<ref name="Plant Physiology" /> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Hormon]] [[Kategorî:Hormonên riwekan]] [[Kategorî:Riwek]] jfw9ccbocfl8rxgoy0q45b1zete88ib 2087215 2087214 2026-08-25T10:36:59Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Pêkhate */ 2087215 wikitext text/x-wiki '''Gîberellîn''' (bi înglîzî: ''gibberellin'') hormonên geşê ne ko ji bo erkên xwe yên hankirina dabeşbûn û dirêjkirina xaneyan û hin kiryarên peresînê yên wekî dirêjbûna qedê, zîldana tovê, dawîkirina mitbûnê, derbirîna zayenda kulîlkê derengxistina pîrbûna pel û fêkiyan kontrol dikin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/> == Puxte == [[Wêne:CSIRO ScienceImage 7758 Effect of Gibberellic Acid on barley.jpg|thumb|301x301px|Ji van herdu şitilên cehê, şitila milê çepê mutant e,nikare bi têra xwe gîberellîn berhem bike, ji ber kêmasiya gîberellînê ceh piçûk maye. Rêjeya gîberellînê di şitila aliyê milê raste de di asta asayî de ye, loma şitil bi asayî dirêj bûye.]] Hormonên gîberellînê di riwekên kulîlkdar, riwekên tovrût, [[serxes]], [[hezaz]] û hin [[Karok|karokan]] de tên berhemkirin.<ref name="Concepts and Applications"/>Gîberellîn bi hankirina geşebûn û [[Dabeşbûna xaneyê|dabeşbûna xaneyan]], dirêjbûna [[qed]] û pelên riwekê dabîn dikin. Li gel vê karê, di riwekan de kiryarên wekî geşebûna [[Fêkî (pêkhateya riwekê)|fêkiyan]], dawîbûna mitbûnê, zîldana [[Tov|tovan]] jî bi bandora gîberellînan rû didin.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref>Di warê bazirganiyê de, gîberellîn herî zêde ji bo bidestxistina [[Tirî|tiriyên]] bi hebikên gir û bêdendik tê bikaranîn. Li ser riwekê de reşandina giberellînê, navbera girêyên gûşiya tiriyê dirêj dike, bi wî awayê ji bo libên tiriyê cih firehtir dibe. Bi gelemperî gîberellîn bi [[Oksîn|oksînê]] hevakrî dike bo geşebûn û peresîna fêkiyan. Bi reşandina oksîn û gîberellînê, di [[Kulîlk|kulîlkên]] sêv, kişmiş û balicanê de bêyî ko [[perîn]] rû bide û tov çêbibe, fêkî geşe dibin û diperisin.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> == Dîrok == Di salên 1920an de biyologên japonî li ser nexweşiyek riweka [[Riz|birincê]] de lêkolîn dikirin.Di vê nexweşiyê de şitilên birincê yên tûşê nexweşiyê bûnê, li gor şitilên sax, bi qasî du qat pirirtir dirêj dibûn û zirav diman.‌<ref name=" plant biology ">TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.</ref>Ji ber ko [[Qed|qedê]] riweka birincê pir dirêj û zirav bû, zû ditewiyan û dişikestin, loma beyî ko libên birincê gir bibin, riwek dimirî.<ref name="VILLEE"/> Di sala 1926ê de riwekzanê japonî '''Eiichi Kurosawa''' da zanîn ko wî hokara nexweşiya birincê keşf kiriye. Li gor xebatên wî, hokara nexweşiyê, [[Karok|karoka]] mişexwer a bi navê ''Gibberella fujikuroi'' bû. Gava şitilê birincê tûşê vê karokê dibû, qedê riwekê pir dirêj dibû. Kurosawa xebatên xwe pêşve bir û dît ko heke şileya ji parçeyêyên karokê hatiye bidestxistin (bi înglîzî: ''extract''), li riwekek sax were lêxistin jî, birincê tûşê nexweşiyê dike.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Neh sal şûnve zanyarên din ên japonî madeya ko dibe sedema nexweşiyê, ji şileya parçeyên karokan cihê kirin. Ji ber ko ew madeya kîmyayî ya hokarê nexweşiyê ji karoka ''Gibberella fujikuroi'' hatibû bidestxistin, zanyar navê '''gîberellîn''' dan madeyê.<ref name="VILLEE" /> Di salên 1950an de lêkolîner keşif kirin ko li gel karokan, çeqên tenîştî yên riwekan jî gîberellîn berhem dikin.<ref name="Campbell" /> Pêkhateya kîmyayî ya gîberellînê di navbera salên 1950-1960ê de ji aliyê koma lêkolînerên brîtanî û koma lêkolînerên amerikî ve hat zelalkirin.<ref name="plant biology" /> == Pêkhate == Gîberellîn bi gelemperî di [[Plastîd|plastîdan]] de ji glîseraldehîdê an jî ji pîruvatê tên berhemkirin.‌<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism">Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer</ref> Tovên hê negihîştî (bi gelemperî tovên dulepan), serikê [[Reg|regê]], lûtkeya ajê, [[Pel|pelên]] ciwan û karok gîberellîn lixwe digirin.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref><ref name=" plant biology "/>Gîberellîn bi [[şaneya darik]] û [[şaneya niyan]] belavê hemû beşên riwekê dibin.<ref name=" plant biology "/> Di pêkhateya kîmyayî ya hemû gîberellînan de sîstema xeleka giberellanê heye.<ref name="Botany An Introduction To Plant Biology">SMauseph. (1998). Botany An Introduction To Plant Biology. Jones & Bartlett Pub </ref>Hemû gîberellîn ji koma asîdên dîterpenoîd in, ango gîberellîn asîdên endamî yên lawaz in, loma gelek caran ne wekî gîberellîn, lê wekî asîda giberellîn tên navkirin û wekî '''GA''' (bi înglîzî: ''gibberellic acid'') tên ravekirin. Gîberellîn pêkhateyên 19 an jî 20 karbonî ne. Di riwekan de bi gelemperî gîberellînên 19 karbonî wekî hormon kar dikin, lê riwek gîberllînên din jî lixwe digirin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> Gîberellîn wekî GA₁, GA₂, GA₃...tên navkirin. Bi gelemperî GA₁, GA₂ û GA₄ sê gîberellînên çalak ên herî berbelav in ko wekî hormon kar dikin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" />Îro êdî tê zanîn ko ji 100 zêdetir gîberellîn di riwekan bi awayekî sirûştî tên berhemkirin<ref name="McGraw-Hill" /> Hin corên gîberellînan di [[Serxes|serxesan]] de wekî feremon kar dikin. Feremona gîberellînî ya ji gametofîtek tê berdan, dikare di gametofîta cîran de peresîna pêkhateyên nêrê han bike.<ref name="McGraw-Hill" /> <gallery perrow="4"> File:Gibberellin A1 v2.svg|{{center|Gîberellîn A₁ (GA₁)}} File:Gibberellic acid.svg|{{center| Asîda gîberellî (GA₃)}} </gallery> == Erkên gîberellînê == Di gelek corên riwekan de bikaranîna gîberellînan, dirêjbûna navbera girêyan han dike. Di riwekên yeklep (bi înglîzî: ''monocot plants'') de, di binê tîxa pelê û di gopkeyê de merîstema navberî (bi înglîzî: ''intercalary meristem'') heye. Gîberellîn bandor li [[Şaneya merîstemî|merîstema navberî]] dike riwekê ji binê pelê ve dirêj dike.‌<ref name="Plant Physiology">Taiz, L. and Zeiger, E. (2014) Plant Physiology. 6th edn. Sinauer Associates.</ref> Di tovan de dawîkirina qonaxa mitbûnê, seferberkirina xurekên endospermê hin ji gelek kiryarên zîldan û peresîna tovê ne ko ji aliyê gîberellînan ve tên kontrolkirin.<ref name="Plant Physiology" /> Embriyoya tovê çavkaniyek dewlemend e bo gîberellînan. Gava tov ji dorhêla xwe av digire, ji embriyoyê berdana gîberellînan sinyal dide tovê ko dawî li mitbûnê bîne û zîl bide.<ref name="Campbell" /> Di jîngehê de ji bo dawîbûna qonaxa mitbûnê û destpêkirina zîldanê, pêdiviya gelek tovan bi rûbirûmayina sermayê an jî ronahiyê heye, paşê tovê wan zîl didin. Lê hin tov bi alîkariya gîberellînê dikarin zîl bidin. Wekî mînak, heke gîberellîn li ser tovên [[titûn]] û xamkêsanê yên di qonaxa mitbûnê de ne, were reşandin, pêdiviya van bi ronahiyê an jî sermayê namîne, tov ji qonaxa mitbûnê derdikevin û bi asayî zîl didin.<ref name="Biology with Physiology" /><ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Tirîyên bêtov bi rêbazên çandiniyê yên standard têne bidestxistin û tovên piçûk ên nexuya lixwe digrin, tovên wan naperisin. Ji ber ko gîberellîn ji aliyê tovan ve tê berhemkirin û peresîna fêkiyan û dirêjbûna bistîkê di bin kontrola gîberellînê de ne, van corên tiriyê bi gelemperî xwediyê gûşiyên gûr ên bi fêkiyên piçûk in. Tiriyên ber bi gihîştinê bi gîberellînê tên dermankirin bo hankirina çêbûna fêkiyên bi qebareya gir û gûşiyên bi fêkiyên seyrek. Ev rewş rê li ber egera tûşbûna hokarên nexweşiyê yên wekî kûfikê digire.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> [[Wêne:Di tovê genimê de bandora giberellînan ku.png|thumb|299x299px|Ji embriyoyê berdana hormona gîberellînê, çêkirina amîlazê han dike.]] Gava tov ji qonaxa mitbûnê derdikevin û şîn dibin, enerjiya xwe ji xurekên ko di nav tovê de embarkirî dabîn dikin. Di tovên giyayan de, wekî mînak di tovê [[ceh]] de, xurek di endospermê de bi şêweyî nîşa embarkiriye. Nîşa rasterast nayê bikaranîn, divê pêşî bi alîkariya enzîman were hilweşandin bo [[Glukoz|glukozê]].<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> Her çiqas enzîm di gelek corên tovan de nîşaya embarkirî ji bo bikaranîna embriyoyê biherisînin jî, kontrola gîberellînê ya li ser enzîmên tovan, tenê bi genim û hin giyayên din ve sinordari ye. Di xebata li ser zîldana tovên ceh de, lêkolîner dan nîşandan ko ji embriyoyê berdana gîberellînê dibe sedema [[Derbirîna gen|derbirîna genên]] kodkirina α-amîlazê.<ref name="THE NEW PENGUIN dictionary of biology">M. Abercrombie, M. Hickman, M. L. Johnson, M. Thain.. The new penguin dictionary of biology.Eighth edition (1990) </ref> Piştî çêbûna wê, [[Enzîm|enzîma]]. α-amîlaz di endospermê de nîşayê diherisîne bo maltozê. Maltoz ji aliyê enzîmên din ve tê parçekirin bo glukozê. Glukoz jî ji aliyê embriyoyê ve tê mijîn û bo karlêkên metabolî tê bikaranîn.<ref name="VILLEE" />Ango gîberellîn di tovê de bi hankirina enzîmên herisê yên wekî α-amîlaz, xurekên embarkirî seferber dike, bi vî awayî geşebûna tovên dexlê destek dike.<ref name="Campbell" /> Riwekên ciwan nikarin kulîlk çêbikin, lê riwekên gihîştî di bin şert û mercên guncaw de kulîlk vedidin. Di riwekên ciwan de bikaranîna asîda gîberellînî, guherîna pelên ciwan bo pelên gihîştî leztir dike.<ref name="plant biology" /> Li ser fêkiyan de reşandina gîberellîna GA3, dirêjbûna fêkiyê han dike û şîrîntiya wan zêde dike.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> == Pîşesazî == Gîberellîn di pîşesaziyê de ji bo dirêjkirina navbera girêyan tê bikaranîn. Dirêjbûna nevberegirêyan(bi înglîzî: ''internodes''), kulîlkên gûşiyê ji hev dûr dixe, bi vî awayî ji bo girbûna fêkiyan hê pirtir valahî peyda dibe.Wekî encama bikaranîna gîberellînê, gûşiyên gir ên bi libên tirîyên gir tên bidestxistin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Herwisa dirêjbûna gûşiyê, di nav libên fêkiyê de herika hewayê hêsantir dike, rê li ber hokarên nexweşiyê tê girtin ko tûşê fêkiyan nebin.<ref name="Campbell"/> Gîberellîn, bi taybetî GA3, ji bo zêdekirina berhemdariya fêkiyan, zêdekirina şekirê nav qamîşê şekir û bo malta cehê jî li ser riwekê tê reşandin an jî riwekê noqê gîberellînê dikin. Di fekiyên narenciye (lîmon, porteqal hwd) de gîberellîn pîrbûna fêkiyan dereng dixe, bi vî awayî fêkî ji bo demek dirêjtir li darê dimînîn û hêdî bi hêdî tên firotin.<ref name="Plant Physiology" /> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Hormon]] [[Kategorî:Hormonên riwekan]] [[Kategorî:Riwek]] 6zg0oj43xbrh7zfncr1ikniz4gix7rl 2087216 2087215 2026-08-25T10:42:45Z Biyolojiyabikurdi 31567 2087216 wikitext text/x-wiki '''Gîberellîn''' (bi înglîzî: ''gibberellin'') hormonên geşê ne ko ji bo erkên xwe yên hankirina dabeşbûn û dirêjkirina xaneyan û hin kiryarên peresînê yên wekî dirêjbûna qedê, zîldana tovê, dawîkirina mitbûnê, derbirîna zayenda kulîlkê derengxistina pîrbûna pel û fêkiyan kar dikin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/> == Puxte == [[Wêne:CSIRO ScienceImage 7758 Effect of Gibberellic Acid on barley.jpg|thumb|301x301px|Ji van herdu şitilên cehê, şitila milê çepê mutant e,nikare bi têra xwe gîberellîn berhem bike, ji ber kêmasiya gîberellînê ceh piçûk maye. Rêjeya gîberellînê di şitila aliyê milê raste de di asta asayî de ye, loma şitil bi asayî dirêj bûye.]] Hormonên gîberellînê di riwekên kulîlkdar, riwekên tovrût, [[serxes]], [[hezaz]] û hin [[Karok|karokan]] de tên berhemkirin.<ref name="Concepts and Applications"/>Gîberellîn bi hankirina geşebûn û [[Dabeşbûna xaneyê|dabeşbûna xaneyan]], dirêjbûna [[qed]] û pelên riwekê dabîn dikin. Li gel vê karê, di riwekan de kiryarên wekî geşebûna [[Fêkî (pêkhateya riwekê)|fêkiyan]], dawîbûna mitbûnê, zîldana [[Tov|tovan]] jî bi bandora gîberellînan rû didin.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref>Di warê bazirganiyê de, gîberellîn herî zêde ji bo bidestxistina [[Tirî|tiriyên]] bi hebikên gir û bêdendik tê bikaranîn. Li ser riwekê de reşandina giberellînê, navbera girêyên gûşiya tiriyê dirêj dike, bi wî awayê ji bo libên tiriyê cih firehtir dibe. Bi gelemperî gîberellîn bi [[Oksîn|oksînê]] hevakrî dike bo geşebûn û peresîna fêkiyan. Bi reşandina oksîn û gîberellînê, di [[Kulîlk|kulîlkên]] sêv, kişmiş û balicanê de bêyî ko [[perîn]] rû bide û tov çêbibe, fêkî geşe dibin û diperisin.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> == Dîrok == Di salên 1920an de biyologên japonî li ser nexweşiyek riweka [[Riz|birincê]] de lêkolîn dikirin.Di vê nexweşiyê de şitilên birincê yên tûşê nexweşiyê bûnê, li gor şitilên sax, bi qasî du qat pirirtir dirêj dibûn û zirav diman.‌<ref name=" plant biology ">TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.</ref>Ji ber ko [[Qed|qedê]] riweka birincê pir dirêj û zirav bû, zû ditewiyan û dişikestin, loma beyî ko libên birincê gir bibin, riwek dimirî.<ref name="VILLEE"/> Di sala 1926ê de riwekzanê japonî '''Eiichi Kurosawa''' da zanîn ko wî hokara nexweşiya birincê keşf kiriye. Li gor xebatên wî, hokara nexweşiyê, [[Karok|karoka]] mişexwer a bi navê ''Gibberella fujikuroi'' bû. Gava şitilê birincê tûşê vê karokê dibû, qedê riwekê pir dirêj dibû. Kurosawa xebatên xwe pêşve bir û dît ko heke şileya ji parçeyêyên karokê hatiye bidestxistin (bi înglîzî: ''extract''), li riwekek sax were lêxistin jî, birincê tûşê nexweşiyê dike.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Neh sal şûnve zanyarên din ên japonî madeya ko dibe sedema nexweşiyê, ji şileya parçeyên karokan cihê kirin. Ji ber ko ew madeya kîmyayî ya hokarê nexweşiyê ji karoka ''Gibberella fujikuroi'' hatibû bidestxistin, zanyar navê '''gîberellîn''' dan madeyê.<ref name="VILLEE" /> Di salên 1950an de lêkolîner keşif kirin ko li gel karokan, çeqên tenîştî yên riwekan jî gîberellîn berhem dikin.<ref name="Campbell" /> Pêkhateya kîmyayî ya gîberellînê di navbera salên 1950-1960ê de ji aliyê koma lêkolînerên brîtanî û koma lêkolînerên amerikî ve hat zelalkirin.<ref name="plant biology" /> == Pêkhate == Gîberellîn bi gelemperî di [[Plastîd|plastîdan]] de ji glîseraldehîdê an jî ji pîruvatê tên berhemkirin.‌<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism">Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer</ref> Tovên hê negihîştî (bi gelemperî tovên dulepan), serikê [[Reg|regê]], lûtkeya ajê, [[Pel|pelên]] ciwan û karok gîberellîn lixwe digirin.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref><ref name=" plant biology "/>Gîberellîn bi [[şaneya darik]] û [[şaneya niyan]] belavê hemû beşên riwekê dibin.<ref name=" plant biology "/> Di pêkhateya kîmyayî ya hemû gîberellînan de sîstema xeleka giberellanê heye.<ref name="Botany An Introduction To Plant Biology">SMauseph. (1998). Botany An Introduction To Plant Biology. Jones & Bartlett Pub </ref>Hemû gîberellîn ji koma asîdên dîterpenoîd in, ango gîberellîn asîdên endamî yên lawaz in, loma gelek caran ne wekî gîberellîn, lê wekî asîda giberellîn tên navkirin û wekî '''GA''' (bi înglîzî: ''gibberellic acid'') tên ravekirin. Gîberellîn pêkhateyên 19 an jî 20 karbonî ne. Di riwekan de bi gelemperî gîberellînên 19 karbonî wekî hormon kar dikin, lê riwek gîberllînên din jî lixwe digirin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> Gîberellîn wekî GA₁, GA₂, GA₃...tên navkirin. Bi gelemperî GA₁, GA₂ û GA₄ sê gîberellînên çalak ên herî berbelav in ko wekî hormon kar dikin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" />Îro êdî tê zanîn ko ji 100 zêdetir gîberellîn di riwekan bi awayekî sirûştî tên berhemkirin<ref name="McGraw-Hill" /> Hin corên gîberellînan di [[Serxes|serxesan]] de wekî feremon kar dikin. Feremona gîberellînî ya ji gametofîtek tê berdan, dikare di gametofîta cîran de peresîna pêkhateyên nêrê han bike.<ref name="McGraw-Hill" /> <gallery perrow="4"> File:Gibberellin A1 v2.svg|{{center|Gîberellîn A₁ (GA₁)}} File:Gibberellic acid.svg|{{center| Asîda gîberellî (GA₃)}} </gallery> == Erkên gîberellînê == Di gelek corên riwekan de bikaranîna gîberellînan, dirêjbûna navbera girêyan han dike. Di riwekên yeklep (bi înglîzî: ''monocot plants'') de, di binê tîxa pelê û di gopkeyê de merîstema navberî (bi înglîzî: ''intercalary meristem'') heye. Gîberellîn bandor li [[Şaneya merîstemî|merîstema navberî]] dike riwekê ji binê pelê ve dirêj dike.‌<ref name="Plant Physiology">Taiz, L. and Zeiger, E. (2014) Plant Physiology. 6th edn. Sinauer Associates.</ref> Di tovan de dawîkirina qonaxa mitbûnê, seferberkirina xurekên endospermê hin ji gelek kiryarên zîldan û peresîna tovê ne ko ji aliyê gîberellînan ve tên kontrolkirin.<ref name="Plant Physiology" /> Embriyoya tovê çavkaniyek dewlemend e bo gîberellînan. Gava tov ji dorhêla xwe av digire, ji embriyoyê berdana gîberellînan sinyal dide tovê ko dawî li mitbûnê bîne û zîl bide.<ref name="Campbell" /> Di jîngehê de ji bo dawîbûna qonaxa mitbûnê û destpêkirina zîldanê, pêdiviya gelek tovan bi rûbirûmayina sermayê an jî ronahiyê heye, paşê tovê wan zîl didin. Lê hin tov bi alîkariya gîberellînê dikarin zîl bidin. Wekî mînak, heke gîberellîn li ser tovên [[titûn]] û xamkêsanê yên di qonaxa mitbûnê de ne, were reşandin, pêdiviya van bi ronahiyê an jî sermayê namîne, tov ji qonaxa mitbûnê derdikevin û bi asayî zîl didin.<ref name="Biology with Physiology" /><ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Tirîyên bêtov bi rêbazên çandiniyê yên standard têne bidestxistin û tovên piçûk ên nexuya lixwe digrin, tovên wan naperisin. Ji ber ko gîberellîn ji aliyê tovan ve tê berhemkirin û peresîna fêkiyan û dirêjbûna bistîkê di bin kontrola gîberellînê de ne, van corên tiriyê bi gelemperî xwediyê gûşiyên gûr ên bi fêkiyên piçûk in. Tiriyên ber bi gihîştinê bi gîberellînê tên dermankirin bo hankirina çêbûna fêkiyên bi qebareya gir û gûşiyên bi fêkiyên seyrek. Ev rewş rê li ber egera tûşbûna hokarên nexweşiyê yên wekî kûfikê digire.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> [[Wêne:Di tovê genimê de bandora giberellînan ku.png|thumb|299x299px|Ji embriyoyê berdana hormona gîberellînê, çêkirina amîlazê han dike.]] Gava tov ji qonaxa mitbûnê derdikevin û şîn dibin, enerjiya xwe ji xurekên ko di nav tovê de embarkirî dabîn dikin. Di tovên giyayan de, wekî mînak di tovê [[ceh]] de, xurek di endospermê de bi şêweyî nîşa embarkiriye. Nîşa rasterast nayê bikaranîn, divê pêşî bi alîkariya enzîman were hilweşandin bo [[Glukoz|glukozê]].<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> Her çiqas enzîm di gelek corên tovan de nîşaya embarkirî ji bo bikaranîna embriyoyê biherisînin jî, kontrola gîberellînê ya li ser enzîmên tovan, tenê bi genim û hin giyayên din ve sinordari ye. Di xebata li ser zîldana tovên ceh de, lêkolîner dan nîşandan ko ji embriyoyê berdana gîberellînê dibe sedema [[Derbirîna gen|derbirîna genên]] kodkirina α-amîlazê.<ref name="THE NEW PENGUIN dictionary of biology">M. Abercrombie, M. Hickman, M. L. Johnson, M. Thain.. The new penguin dictionary of biology.Eighth edition (1990) </ref> Piştî çêbûna wê, [[Enzîm|enzîma]]. α-amîlaz di endospermê de nîşayê diherisîne bo maltozê. Maltoz ji aliyê enzîmên din ve tê parçekirin bo glukozê. Glukoz jî ji aliyê embriyoyê ve tê mijîn û bo karlêkên metabolî tê bikaranîn.<ref name="VILLEE" />Ango gîberellîn di tovê de bi hankirina enzîmên herisê yên wekî α-amîlaz, xurekên embarkirî seferber dike, bi vî awayî geşebûna tovên dexlê destek dike.<ref name="Campbell" /> Riwekên ciwan nikarin kulîlk çêbikin, lê riwekên gihîştî di bin şert û mercên guncaw de kulîlk vedidin. Di riwekên ciwan de bikaranîna asîda gîberellînî, guherîna pelên ciwan bo pelên gihîştî leztir dike.<ref name="plant biology" /> Li ser fêkiyan de reşandina gîberellîna GA3, dirêjbûna fêkiyê han dike û şîrîntiya wan zêde dike.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> == Pîşesazî == Gîberellîn di pîşesaziyê de ji bo dirêjkirina navbera girêyan tê bikaranîn. Dirêjbûna nevberegirêyan(bi înglîzî: ''internodes''), kulîlkên gûşiyê ji hev dûr dixe, bi vî awayî ji bo girbûna fêkiyan hê pirtir valahî peyda dibe.Wekî encama bikaranîna gîberellînê, gûşiyên gir ên bi libên tirîyên gir tên bidestxistin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Herwisa dirêjbûna gûşiyê, di nav libên fêkiyê de herika hewayê hêsantir dike, rê li ber hokarên nexweşiyê tê girtin ko tûşê fêkiyan nebin.<ref name="Campbell"/> Gîberellîn, bi taybetî GA3, ji bo zêdekirina berhemdariya fêkiyan, zêdekirina şekirê nav qamîşê şekir û bo malta cehê jî li ser riwekê tê reşandin an jî riwekê noqê gîberellînê dikin. Di fekiyên narenciye (lîmon, porteqal hwd) de gîberellîn pîrbûna fêkiyan dereng dixe, bi vî awayî fêkî ji bo demek dirêjtir li darê dimînîn û hêdî bi hêdî tên firotin.<ref name="Plant Physiology" /> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Hormon]] [[Kategorî:Hormonên riwekan]] [[Kategorî:Riwek]] 5d6y72kglo7ih5avny44oih6i3co3u0 2087217 2087216 2026-08-25T10:45:33Z Biyolojiyabikurdi 31567 2087217 wikitext text/x-wiki '''Gîberellîn''' (bi înglîzî: ''gibberellin'') hormonên geşê ne ko di riwekan de ji bo hankirina dabeşbûn û dirêjkirina xaneyan û hin kiryarên peresînê yên wekî dirêjbûna qedê, zîldana tovê, dawîkirina mitbûnê, derbirîna zayenda kulîlkê derengxistina pîrbûna pel û fêkiyan kar dikin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/> == Puxte == [[Wêne:CSIRO ScienceImage 7758 Effect of Gibberellic Acid on barley.jpg|thumb|301x301px|Ji van herdu şitilên cehê, şitila milê çepê mutant e,nikare bi têra xwe gîberellîn berhem bike, ji ber kêmasiya gîberellînê ceh piçûk maye. Rêjeya gîberellînê di şitila aliyê milê raste de di asta asayî de ye, loma şitil bi asayî dirêj bûye.]] Hormonên gîberellînê di riwekên kulîlkdar, riwekên tovrût, [[serxes]], [[hezaz]] û hin [[Karok|karokan]] de tên berhemkirin.<ref name="Concepts and Applications"/>Gîberellîn bi hankirina geşebûn û [[Dabeşbûna xaneyê|dabeşbûna xaneyan]], dirêjbûna [[qed]] û pelên riwekê dabîn dikin. Li gel vê karê, di riwekan de kiryarên wekî geşebûna [[Fêkî (pêkhateya riwekê)|fêkiyan]], dawîbûna mitbûnê, zîldana [[Tov|tovan]] jî bi bandora gîberellînan rû didin.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref>Di warê bazirganiyê de, gîberellîn herî zêde ji bo bidestxistina [[Tirî|tiriyên]] bi hebikên gir û bêdendik tê bikaranîn. Li ser riwekê de reşandina giberellînê, navbera girêyên gûşiya tiriyê dirêj dike, bi wî awayê ji bo libên tiriyê cih firehtir dibe. Bi gelemperî gîberellîn bi [[Oksîn|oksînê]] hevakrî dike bo geşebûn û peresîna fêkiyan. Bi reşandina oksîn û gîberellînê, di [[Kulîlk|kulîlkên]] sêv, kişmiş û balicanê de bêyî ko [[perîn]] rû bide û tov çêbibe, fêkî geşe dibin û diperisin.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> == Dîrok == Di salên 1920an de biyologên japonî li ser nexweşiyek riweka [[Riz|birincê]] de lêkolîn dikirin.Di vê nexweşiyê de şitilên birincê yên tûşê nexweşiyê bûnê, li gor şitilên sax, bi qasî du qat pirirtir dirêj dibûn û zirav diman.‌<ref name=" plant biology ">TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.</ref>Ji ber ko [[Qed|qedê]] riweka birincê pir dirêj û zirav bû, zû ditewiyan û dişikestin, loma beyî ko libên birincê gir bibin, riwek dimirî.<ref name="VILLEE"/> Di sala 1926ê de riwekzanê japonî '''Eiichi Kurosawa''' da zanîn ko wî hokara nexweşiya birincê keşf kiriye. Li gor xebatên wî, hokara nexweşiyê, [[Karok|karoka]] mişexwer a bi navê ''Gibberella fujikuroi'' bû. Gava şitilê birincê tûşê vê karokê dibû, qedê riwekê pir dirêj dibû. Kurosawa xebatên xwe pêşve bir û dît ko heke şileya ji parçeyêyên karokê hatiye bidestxistin (bi înglîzî: ''extract''), li riwekek sax were lêxistin jî, birincê tûşê nexweşiyê dike.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Neh sal şûnve zanyarên din ên japonî madeya ko dibe sedema nexweşiyê, ji şileya parçeyên karokan cihê kirin. Ji ber ko ew madeya kîmyayî ya hokarê nexweşiyê ji karoka ''Gibberella fujikuroi'' hatibû bidestxistin, zanyar navê '''gîberellîn''' dan madeyê.<ref name="VILLEE" /> Di salên 1950an de lêkolîner keşif kirin ko li gel karokan, çeqên tenîştî yên riwekan jî gîberellîn berhem dikin.<ref name="Campbell" /> Pêkhateya kîmyayî ya gîberellînê di navbera salên 1950-1960ê de ji aliyê koma lêkolînerên brîtanî û koma lêkolînerên amerikî ve hat zelalkirin.<ref name="plant biology" /> == Pêkhate == Gîberellîn bi gelemperî di [[Plastîd|plastîdan]] de ji glîseraldehîdê an jî ji pîruvatê tên berhemkirin.‌<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism">Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer</ref> Tovên hê negihîştî (bi gelemperî tovên dulepan), serikê [[Reg|regê]], lûtkeya ajê, [[Pel|pelên]] ciwan û karok gîberellîn lixwe digirin.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref><ref name=" plant biology "/>Gîberellîn bi [[şaneya darik]] û [[şaneya niyan]] belavê hemû beşên riwekê dibin.<ref name=" plant biology "/> Di pêkhateya kîmyayî ya hemû gîberellînan de sîstema xeleka giberellanê heye.<ref name="Botany An Introduction To Plant Biology">SMauseph. (1998). Botany An Introduction To Plant Biology. Jones & Bartlett Pub </ref>Hemû gîberellîn ji koma asîdên dîterpenoîd in, ango gîberellîn asîdên endamî yên lawaz in, loma gelek caran ne wekî gîberellîn, lê wekî asîda giberellîn tên navkirin û wekî '''GA''' (bi înglîzî: ''gibberellic acid'') tên ravekirin. Gîberellîn pêkhateyên 19 an jî 20 karbonî ne. Di riwekan de bi gelemperî gîberellînên 19 karbonî wekî hormon kar dikin, lê riwek gîberllînên din jî lixwe digirin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> Gîberellîn wekî GA₁, GA₂, GA₃...tên navkirin. Bi gelemperî GA₁, GA₂ û GA₄ sê gîberellînên çalak ên herî berbelav in ko wekî hormon kar dikin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" />Îro êdî tê zanîn ko ji 100 zêdetir gîberellîn di riwekan bi awayekî sirûştî tên berhemkirin<ref name="McGraw-Hill" /> Hin corên gîberellînan di [[Serxes|serxesan]] de wekî feremon kar dikin. Feremona gîberellînî ya ji gametofîtek tê berdan, dikare di gametofîta cîran de peresîna pêkhateyên nêrê han bike.<ref name="McGraw-Hill" /> <gallery perrow="4"> File:Gibberellin A1 v2.svg|{{center|Gîberellîn A₁ (GA₁)}} File:Gibberellic acid.svg|{{center| Asîda gîberellî (GA₃)}} </gallery> == Erkên gîberellînê == Di gelek corên riwekan de bikaranîna gîberellînan, dirêjbûna navbera girêyan han dike. Di riwekên yeklep (bi înglîzî: ''monocot plants'') de, di binê tîxa pelê û di gopkeyê de merîstema navberî (bi înglîzî: ''intercalary meristem'') heye. Gîberellîn bandor li [[Şaneya merîstemî|merîstema navberî]] dike riwekê ji binê pelê ve dirêj dike.‌<ref name="Plant Physiology">Taiz, L. and Zeiger, E. (2014) Plant Physiology. 6th edn. Sinauer Associates.</ref> Di tovan de dawîkirina qonaxa mitbûnê, seferberkirina xurekên endospermê hin ji gelek kiryarên zîldan û peresîna tovê ne ko ji aliyê gîberellînan ve tên kontrolkirin.<ref name="Plant Physiology" /> Embriyoya tovê çavkaniyek dewlemend e bo gîberellînan. Gava tov ji dorhêla xwe av digire, ji embriyoyê berdana gîberellînan sinyal dide tovê ko dawî li mitbûnê bîne û zîl bide.<ref name="Campbell" /> Di jîngehê de ji bo dawîbûna qonaxa mitbûnê û destpêkirina zîldanê, pêdiviya gelek tovan bi rûbirûmayina sermayê an jî ronahiyê heye, paşê tovê wan zîl didin. Lê hin tov bi alîkariya gîberellînê dikarin zîl bidin. Wekî mînak, heke gîberellîn li ser tovên [[titûn]] û xamkêsanê yên di qonaxa mitbûnê de ne, were reşandin, pêdiviya van bi ronahiyê an jî sermayê namîne, tov ji qonaxa mitbûnê derdikevin û bi asayî zîl didin.<ref name="Biology with Physiology" /><ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Tirîyên bêtov bi rêbazên çandiniyê yên standard têne bidestxistin û tovên piçûk ên nexuya lixwe digrin, tovên wan naperisin. Ji ber ko gîberellîn ji aliyê tovan ve tê berhemkirin û peresîna fêkiyan û dirêjbûna bistîkê di bin kontrola gîberellînê de ne, van corên tiriyê bi gelemperî xwediyê gûşiyên gûr ên bi fêkiyên piçûk in. Tiriyên ber bi gihîştinê bi gîberellînê tên dermankirin bo hankirina çêbûna fêkiyên bi qebareya gir û gûşiyên bi fêkiyên seyrek. Ev rewş rê li ber egera tûşbûna hokarên nexweşiyê yên wekî kûfikê digire.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> [[Wêne:Di tovê genimê de bandora giberellînan ku.png|thumb|299x299px|Ji embriyoyê berdana hormona gîberellînê, çêkirina amîlazê han dike.]] Gava tov ji qonaxa mitbûnê derdikevin û şîn dibin, enerjiya xwe ji xurekên ko di nav tovê de embarkirî dabîn dikin. Di tovên giyayan de, wekî mînak di tovê [[ceh]] de, xurek di endospermê de bi şêweyî nîşa embarkiriye. Nîşa rasterast nayê bikaranîn, divê pêşî bi alîkariya enzîman were hilweşandin bo [[Glukoz|glukozê]].<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> Her çiqas enzîm di gelek corên tovan de nîşaya embarkirî ji bo bikaranîna embriyoyê biherisînin jî, kontrola gîberellînê ya li ser enzîmên tovan, tenê bi genim û hin giyayên din ve sinordari ye. Di xebata li ser zîldana tovên ceh de, lêkolîner dan nîşandan ko ji embriyoyê berdana gîberellînê dibe sedema [[Derbirîna gen|derbirîna genên]] kodkirina α-amîlazê.<ref name="THE NEW PENGUIN dictionary of biology">M. Abercrombie, M. Hickman, M. L. Johnson, M. Thain.. The new penguin dictionary of biology.Eighth edition (1990) </ref> Piştî çêbûna wê, [[Enzîm|enzîma]]. α-amîlaz di endospermê de nîşayê diherisîne bo maltozê. Maltoz ji aliyê enzîmên din ve tê parçekirin bo glukozê. Glukoz jî ji aliyê embriyoyê ve tê mijîn û bo karlêkên metabolî tê bikaranîn.<ref name="VILLEE" />Ango gîberellîn di tovê de bi hankirina enzîmên herisê yên wekî α-amîlaz, xurekên embarkirî seferber dike, bi vî awayî geşebûna tovên dexlê destek dike.<ref name="Campbell" /> Riwekên ciwan nikarin kulîlk çêbikin, lê riwekên gihîştî di bin şert û mercên guncaw de kulîlk vedidin. Di riwekên ciwan de bikaranîna asîda gîberellînî, guherîna pelên ciwan bo pelên gihîştî leztir dike.<ref name="plant biology" /> Li ser fêkiyan de reşandina gîberellîna GA3, dirêjbûna fêkiyê han dike û şîrîntiya wan zêde dike.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> == Pîşesazî == Gîberellîn di pîşesaziyê de ji bo dirêjkirina navbera girêyan tê bikaranîn. Dirêjbûna nevberegirêyan(bi înglîzî: ''internodes''), kulîlkên gûşiyê ji hev dûr dixe, bi vî awayî ji bo girbûna fêkiyan hê pirtir valahî peyda dibe.Wekî encama bikaranîna gîberellînê, gûşiyên gir ên bi libên tirîyên gir tên bidestxistin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Herwisa dirêjbûna gûşiyê, di nav libên fêkiyê de herika hewayê hêsantir dike, rê li ber hokarên nexweşiyê tê girtin ko tûşê fêkiyan nebin.<ref name="Campbell"/> Gîberellîn, bi taybetî GA3, ji bo zêdekirina berhemdariya fêkiyan, zêdekirina şekirê nav qamîşê şekir û bo malta cehê jî li ser riwekê tê reşandin an jî riwekê noqê gîberellînê dikin. Di fekiyên narenciye (lîmon, porteqal hwd) de gîberellîn pîrbûna fêkiyan dereng dixe, bi vî awayî fêkî ji bo demek dirêjtir li darê dimînîn û hêdî bi hêdî tên firotin.<ref name="Plant Physiology" /> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Hormon]] [[Kategorî:Hormonên riwekan]] [[Kategorî:Riwek]] 3oo0lt4f6g4a5gjxxavolsbejgqovf5 2087218 2087217 2026-08-25T10:46:25Z Biyolojiyabikurdi 31567 2087218 wikitext text/x-wiki '''Gîberellîn''' (bi înglîzî: ''gibberellin'') komek ji hormonên geşê ne ko di riwekan de ji bo hankirina dabeşbûn û dirêjkirina xaneyan û hin kiryarên peresînê yên wekî dirêjbûna qedê, zîldana tovê, dawîkirina mitbûnê, derbirîna zayenda kulîlkê û derengxistina pîrbûna pel û fêkiyan kar dikin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/> == Puxte == [[Wêne:CSIRO ScienceImage 7758 Effect of Gibberellic Acid on barley.jpg|thumb|301x301px|Ji van herdu şitilên cehê, şitila milê çepê mutant e,nikare bi têra xwe gîberellîn berhem bike, ji ber kêmasiya gîberellînê ceh piçûk maye. Rêjeya gîberellînê di şitila aliyê milê raste de di asta asayî de ye, loma şitil bi asayî dirêj bûye.]] Hormonên gîberellînê di riwekên kulîlkdar, riwekên tovrût, [[serxes]], [[hezaz]] û hin [[Karok|karokan]] de tên berhemkirin.<ref name="Concepts and Applications"/>Gîberellîn bi hankirina geşebûn û [[Dabeşbûna xaneyê|dabeşbûna xaneyan]], dirêjbûna [[qed]] û pelên riwekê dabîn dikin. Li gel vê karê, di riwekan de kiryarên wekî geşebûna [[Fêkî (pêkhateya riwekê)|fêkiyan]], dawîbûna mitbûnê, zîldana [[Tov|tovan]] jî bi bandora gîberellînan rû didin.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref>Di warê bazirganiyê de, gîberellîn herî zêde ji bo bidestxistina [[Tirî|tiriyên]] bi hebikên gir û bêdendik tê bikaranîn. Li ser riwekê de reşandina giberellînê, navbera girêyên gûşiya tiriyê dirêj dike, bi wî awayê ji bo libên tiriyê cih firehtir dibe. Bi gelemperî gîberellîn bi [[Oksîn|oksînê]] hevakrî dike bo geşebûn û peresîna fêkiyan. Bi reşandina oksîn û gîberellînê, di [[Kulîlk|kulîlkên]] sêv, kişmiş û balicanê de bêyî ko [[perîn]] rû bide û tov çêbibe, fêkî geşe dibin û diperisin.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> == Dîrok == Di salên 1920an de biyologên japonî li ser nexweşiyek riweka [[Riz|birincê]] de lêkolîn dikirin.Di vê nexweşiyê de şitilên birincê yên tûşê nexweşiyê bûnê, li gor şitilên sax, bi qasî du qat pirirtir dirêj dibûn û zirav diman.‌<ref name=" plant biology ">TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.</ref>Ji ber ko [[Qed|qedê]] riweka birincê pir dirêj û zirav bû, zû ditewiyan û dişikestin, loma beyî ko libên birincê gir bibin, riwek dimirî.<ref name="VILLEE"/> Di sala 1926ê de riwekzanê japonî '''Eiichi Kurosawa''' da zanîn ko wî hokara nexweşiya birincê keşf kiriye. Li gor xebatên wî, hokara nexweşiyê, [[Karok|karoka]] mişexwer a bi navê ''Gibberella fujikuroi'' bû. Gava şitilê birincê tûşê vê karokê dibû, qedê riwekê pir dirêj dibû. Kurosawa xebatên xwe pêşve bir û dît ko heke şileya ji parçeyêyên karokê hatiye bidestxistin (bi înglîzî: ''extract''), li riwekek sax were lêxistin jî, birincê tûşê nexweşiyê dike.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Neh sal şûnve zanyarên din ên japonî madeya ko dibe sedema nexweşiyê, ji şileya parçeyên karokan cihê kirin. Ji ber ko ew madeya kîmyayî ya hokarê nexweşiyê ji karoka ''Gibberella fujikuroi'' hatibû bidestxistin, zanyar navê '''gîberellîn''' dan madeyê.<ref name="VILLEE" /> Di salên 1950an de lêkolîner keşif kirin ko li gel karokan, çeqên tenîştî yên riwekan jî gîberellîn berhem dikin.<ref name="Campbell" /> Pêkhateya kîmyayî ya gîberellînê di navbera salên 1950-1960ê de ji aliyê koma lêkolînerên brîtanî û koma lêkolînerên amerikî ve hat zelalkirin.<ref name="plant biology" /> == Pêkhate == Gîberellîn bi gelemperî di [[Plastîd|plastîdan]] de ji glîseraldehîdê an jî ji pîruvatê tên berhemkirin.‌<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism">Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer</ref> Tovên hê negihîştî (bi gelemperî tovên dulepan), serikê [[Reg|regê]], lûtkeya ajê, [[Pel|pelên]] ciwan û karok gîberellîn lixwe digirin.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref><ref name=" plant biology "/>Gîberellîn bi [[şaneya darik]] û [[şaneya niyan]] belavê hemû beşên riwekê dibin.<ref name=" plant biology "/> Di pêkhateya kîmyayî ya hemû gîberellînan de sîstema xeleka giberellanê heye.<ref name="Botany An Introduction To Plant Biology">SMauseph. (1998). Botany An Introduction To Plant Biology. Jones & Bartlett Pub </ref>Hemû gîberellîn ji koma asîdên dîterpenoîd in, ango gîberellîn asîdên endamî yên lawaz in, loma gelek caran ne wekî gîberellîn, lê wekî asîda giberellîn tên navkirin û wekî '''GA''' (bi înglîzî: ''gibberellic acid'') tên ravekirin. Gîberellîn pêkhateyên 19 an jî 20 karbonî ne. Di riwekan de bi gelemperî gîberellînên 19 karbonî wekî hormon kar dikin, lê riwek gîberllînên din jî lixwe digirin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> Gîberellîn wekî GA₁, GA₂, GA₃...tên navkirin. Bi gelemperî GA₁, GA₂ û GA₄ sê gîberellînên çalak ên herî berbelav in ko wekî hormon kar dikin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" />Îro êdî tê zanîn ko ji 100 zêdetir gîberellîn di riwekan bi awayekî sirûştî tên berhemkirin<ref name="McGraw-Hill" /> Hin corên gîberellînan di [[Serxes|serxesan]] de wekî feremon kar dikin. Feremona gîberellînî ya ji gametofîtek tê berdan, dikare di gametofîta cîran de peresîna pêkhateyên nêrê han bike.<ref name="McGraw-Hill" /> <gallery perrow="4"> File:Gibberellin A1 v2.svg|{{center|Gîberellîn A₁ (GA₁)}} File:Gibberellic acid.svg|{{center| Asîda gîberellî (GA₃)}} </gallery> == Erkên gîberellînê == Di gelek corên riwekan de bikaranîna gîberellînan, dirêjbûna navbera girêyan han dike. Di riwekên yeklep (bi înglîzî: ''monocot plants'') de, di binê tîxa pelê û di gopkeyê de merîstema navberî (bi înglîzî: ''intercalary meristem'') heye. Gîberellîn bandor li [[Şaneya merîstemî|merîstema navberî]] dike riwekê ji binê pelê ve dirêj dike.‌<ref name="Plant Physiology">Taiz, L. and Zeiger, E. (2014) Plant Physiology. 6th edn. Sinauer Associates.</ref> Di tovan de dawîkirina qonaxa mitbûnê, seferberkirina xurekên endospermê hin ji gelek kiryarên zîldan û peresîna tovê ne ko ji aliyê gîberellînan ve tên kontrolkirin.<ref name="Plant Physiology" /> Embriyoya tovê çavkaniyek dewlemend e bo gîberellînan. Gava tov ji dorhêla xwe av digire, ji embriyoyê berdana gîberellînan sinyal dide tovê ko dawî li mitbûnê bîne û zîl bide.<ref name="Campbell" /> Di jîngehê de ji bo dawîbûna qonaxa mitbûnê û destpêkirina zîldanê, pêdiviya gelek tovan bi rûbirûmayina sermayê an jî ronahiyê heye, paşê tovê wan zîl didin. Lê hin tov bi alîkariya gîberellînê dikarin zîl bidin. Wekî mînak, heke gîberellîn li ser tovên [[titûn]] û xamkêsanê yên di qonaxa mitbûnê de ne, were reşandin, pêdiviya van bi ronahiyê an jî sermayê namîne, tov ji qonaxa mitbûnê derdikevin û bi asayî zîl didin.<ref name="Biology with Physiology" /><ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Tirîyên bêtov bi rêbazên çandiniyê yên standard têne bidestxistin û tovên piçûk ên nexuya lixwe digrin, tovên wan naperisin. Ji ber ko gîberellîn ji aliyê tovan ve tê berhemkirin û peresîna fêkiyan û dirêjbûna bistîkê di bin kontrola gîberellînê de ne, van corên tiriyê bi gelemperî xwediyê gûşiyên gûr ên bi fêkiyên piçûk in. Tiriyên ber bi gihîştinê bi gîberellînê tên dermankirin bo hankirina çêbûna fêkiyên bi qebareya gir û gûşiyên bi fêkiyên seyrek. Ev rewş rê li ber egera tûşbûna hokarên nexweşiyê yên wekî kûfikê digire.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> [[Wêne:Di tovê genimê de bandora giberellînan ku.png|thumb|299x299px|Ji embriyoyê berdana hormona gîberellînê, çêkirina amîlazê han dike.]] Gava tov ji qonaxa mitbûnê derdikevin û şîn dibin, enerjiya xwe ji xurekên ko di nav tovê de embarkirî dabîn dikin. Di tovên giyayan de, wekî mînak di tovê [[ceh]] de, xurek di endospermê de bi şêweyî nîşa embarkiriye. Nîşa rasterast nayê bikaranîn, divê pêşî bi alîkariya enzîman were hilweşandin bo [[Glukoz|glukozê]].<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> Her çiqas enzîm di gelek corên tovan de nîşaya embarkirî ji bo bikaranîna embriyoyê biherisînin jî, kontrola gîberellînê ya li ser enzîmên tovan, tenê bi genim û hin giyayên din ve sinordari ye. Di xebata li ser zîldana tovên ceh de, lêkolîner dan nîşandan ko ji embriyoyê berdana gîberellînê dibe sedema [[Derbirîna gen|derbirîna genên]] kodkirina α-amîlazê.<ref name="THE NEW PENGUIN dictionary of biology">M. Abercrombie, M. Hickman, M. L. Johnson, M. Thain.. The new penguin dictionary of biology.Eighth edition (1990) </ref> Piştî çêbûna wê, [[Enzîm|enzîma]]. α-amîlaz di endospermê de nîşayê diherisîne bo maltozê. Maltoz ji aliyê enzîmên din ve tê parçekirin bo glukozê. Glukoz jî ji aliyê embriyoyê ve tê mijîn û bo karlêkên metabolî tê bikaranîn.<ref name="VILLEE" />Ango gîberellîn di tovê de bi hankirina enzîmên herisê yên wekî α-amîlaz, xurekên embarkirî seferber dike, bi vî awayî geşebûna tovên dexlê destek dike.<ref name="Campbell" /> Riwekên ciwan nikarin kulîlk çêbikin, lê riwekên gihîştî di bin şert û mercên guncaw de kulîlk vedidin. Di riwekên ciwan de bikaranîna asîda gîberellînî, guherîna pelên ciwan bo pelên gihîştî leztir dike.<ref name="plant biology" /> Li ser fêkiyan de reşandina gîberellîna GA3, dirêjbûna fêkiyê han dike û şîrîntiya wan zêde dike.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> == Pîşesazî == Gîberellîn di pîşesaziyê de ji bo dirêjkirina navbera girêyan tê bikaranîn. Dirêjbûna nevberegirêyan(bi înglîzî: ''internodes''), kulîlkên gûşiyê ji hev dûr dixe, bi vî awayî ji bo girbûna fêkiyan hê pirtir valahî peyda dibe.Wekî encama bikaranîna gîberellînê, gûşiyên gir ên bi libên tirîyên gir tên bidestxistin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Herwisa dirêjbûna gûşiyê, di nav libên fêkiyê de herika hewayê hêsantir dike, rê li ber hokarên nexweşiyê tê girtin ko tûşê fêkiyan nebin.<ref name="Campbell"/> Gîberellîn, bi taybetî GA3, ji bo zêdekirina berhemdariya fêkiyan, zêdekirina şekirê nav qamîşê şekir û bo malta cehê jî li ser riwekê tê reşandin an jî riwekê noqê gîberellînê dikin. Di fekiyên narenciye (lîmon, porteqal hwd) de gîberellîn pîrbûna fêkiyan dereng dixe, bi vî awayî fêkî ji bo demek dirêjtir li darê dimînîn û hêdî bi hêdî tên firotin.<ref name="Plant Physiology" /> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Hormon]] [[Kategorî:Hormonên riwekan]] [[Kategorî:Riwek]] 37okajp2sqq2qyto5j1x983cfikes4n 2087221 2087218 2026-08-25T10:51:50Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Dîrok */ 2087221 wikitext text/x-wiki '''Gîberellîn''' (bi înglîzî: ''gibberellin'') komek ji hormonên geşê ne ko di riwekan de ji bo hankirina dabeşbûn û dirêjkirina xaneyan û hin kiryarên peresînê yên wekî dirêjbûna qedê, zîldana tovê, dawîkirina mitbûnê, derbirîna zayenda kulîlkê û derengxistina pîrbûna pel û fêkiyan kar dikin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/> == Puxte == [[Wêne:CSIRO ScienceImage 7758 Effect of Gibberellic Acid on barley.jpg|thumb|301x301px|Ji van herdu şitilên cehê, şitila milê çepê mutant e,nikare bi têra xwe gîberellîn berhem bike, ji ber kêmasiya gîberellînê ceh piçûk maye. Rêjeya gîberellînê di şitila aliyê milê raste de di asta asayî de ye, loma şitil bi asayî dirêj bûye.]] Hormonên gîberellînê di riwekên kulîlkdar, riwekên tovrût, [[serxes]], [[hezaz]] û hin [[Karok|karokan]] de tên berhemkirin.<ref name="Concepts and Applications"/>Gîberellîn bi hankirina geşebûn û [[Dabeşbûna xaneyê|dabeşbûna xaneyan]], dirêjbûna [[qed]] û pelên riwekê dabîn dikin. Li gel vê karê, di riwekan de kiryarên wekî geşebûna [[Fêkî (pêkhateya riwekê)|fêkiyan]], dawîbûna mitbûnê, zîldana [[Tov|tovan]] jî bi bandora gîberellînan rû didin.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref>Di warê bazirganiyê de, gîberellîn herî zêde ji bo bidestxistina [[Tirî|tiriyên]] bi hebikên gir û bêdendik tê bikaranîn. Li ser riwekê de reşandina giberellînê, navbera girêyên gûşiya tiriyê dirêj dike, bi wî awayê ji bo libên tiriyê cih firehtir dibe. Bi gelemperî gîberellîn bi [[Oksîn|oksînê]] hevakrî dike bo geşebûn û peresîna fêkiyan. Bi reşandina oksîn û gîberellînê, di [[Kulîlk|kulîlkên]] sêv, kişmiş û balicanê de bêyî ko [[perîn]] rû bide û tov çêbibe, fêkî geşe dibin û diperisin.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> == Dîrok == Di salên 1920an de biyologên japonî li ser nexweşiyek riweka [[Riz|birincê]] de lêkolîn dikirin.Di vê nexweşiyê de şitilên birincê yên tûşê nexweşiyê bûnê, li gor şitilên sax, bi qasî du qat hê pirirtir dirêj dibûn û zirav diman.‌<ref name=" plant biology ">TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.</ref>Ji ber ko [[Qed|qedê]] riweka birincê pir dirêj û zirav bû, zû ditewiyan û dişikestin, loma beyî ko libên birincê gir bibin, riwek dimirî.<ref name="VILLEE"/> Di sala 1926ê de riwekzanê japonî '''Eiichi Kurosawa''' da zanîn ko wî hokara nexweşiya birincê keşf kiriye. Li gor xebatên wî, hokara nexweşiyê, [[Karok|karoka]] mişexwer a bi navê ''Gibberella fujikuroi'' bû. Gava şitilê birincê tûşê vê karokê dibû, qedê riwekê pir dirêj dibû. Kurosawa xebatên xwe pêşve bir û dît ko heke şileya ji parçeyêyên karokê hatiye bidestxistin (bi înglîzî: ''extract''), li riwekek sax were lêxistin jî, birincê tûşê nexweşiyê dike.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Neh sal şûnve zanyarên din ên japonî madeya ko dibe sedema nexweşiyê, ji şileya parçeyên karokan cihê kirin. Ji ber ko ew madeya kîmyayî ya hokarê nexweşiyê ji karoka ''Gibberella fujikuroi'' hatibû bidestxistin, zanyar navê '''gîberellîn''' dan madeyê.<ref name="VILLEE" /> Di salên 1950an de lêkolîner keşif kirin ko li gel karokan, çeqên tenîştî yên riwekan jî gîberellîn berhem dikin.<ref name="Campbell" /> Pêkhateya kîmyayî ya gîberellînê di navbera salên 1950-1960ê de ji aliyê koma lêkolînerên brîtanî û koma lêkolînerên amerikî ve hat zelalkirin.<ref name="plant biology" /> == Pêkhate == Gîberellîn bi gelemperî di [[Plastîd|plastîdan]] de ji glîseraldehîdê an jî ji pîruvatê tên berhemkirin.‌<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism">Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer</ref> Tovên hê negihîştî (bi gelemperî tovên dulepan), serikê [[Reg|regê]], lûtkeya ajê, [[Pel|pelên]] ciwan û karok gîberellîn lixwe digirin.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref><ref name=" plant biology "/>Gîberellîn bi [[şaneya darik]] û [[şaneya niyan]] belavê hemû beşên riwekê dibin.<ref name=" plant biology "/> Di pêkhateya kîmyayî ya hemû gîberellînan de sîstema xeleka giberellanê heye.<ref name="Botany An Introduction To Plant Biology">SMauseph. (1998). Botany An Introduction To Plant Biology. Jones & Bartlett Pub </ref>Hemû gîberellîn ji koma asîdên dîterpenoîd in, ango gîberellîn asîdên endamî yên lawaz in, loma gelek caran ne wekî gîberellîn, lê wekî asîda giberellîn tên navkirin û wekî '''GA''' (bi înglîzî: ''gibberellic acid'') tên ravekirin. Gîberellîn pêkhateyên 19 an jî 20 karbonî ne. Di riwekan de bi gelemperî gîberellînên 19 karbonî wekî hormon kar dikin, lê riwek gîberllînên din jî lixwe digirin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> Gîberellîn wekî GA₁, GA₂, GA₃...tên navkirin. Bi gelemperî GA₁, GA₂ û GA₄ sê gîberellînên çalak ên herî berbelav in ko wekî hormon kar dikin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" />Îro êdî tê zanîn ko ji 100 zêdetir gîberellîn di riwekan bi awayekî sirûştî tên berhemkirin<ref name="McGraw-Hill" /> Hin corên gîberellînan di [[Serxes|serxesan]] de wekî feremon kar dikin. Feremona gîberellînî ya ji gametofîtek tê berdan, dikare di gametofîta cîran de peresîna pêkhateyên nêrê han bike.<ref name="McGraw-Hill" /> <gallery perrow="4"> File:Gibberellin A1 v2.svg|{{center|Gîberellîn A₁ (GA₁)}} File:Gibberellic acid.svg|{{center| Asîda gîberellî (GA₃)}} </gallery> == Erkên gîberellînê == Di gelek corên riwekan de bikaranîna gîberellînan, dirêjbûna navbera girêyan han dike. Di riwekên yeklep (bi înglîzî: ''monocot plants'') de, di binê tîxa pelê û di gopkeyê de merîstema navberî (bi înglîzî: ''intercalary meristem'') heye. Gîberellîn bandor li [[Şaneya merîstemî|merîstema navberî]] dike riwekê ji binê pelê ve dirêj dike.‌<ref name="Plant Physiology">Taiz, L. and Zeiger, E. (2014) Plant Physiology. 6th edn. Sinauer Associates.</ref> Di tovan de dawîkirina qonaxa mitbûnê, seferberkirina xurekên endospermê hin ji gelek kiryarên zîldan û peresîna tovê ne ko ji aliyê gîberellînan ve tên kontrolkirin.<ref name="Plant Physiology" /> Embriyoya tovê çavkaniyek dewlemend e bo gîberellînan. Gava tov ji dorhêla xwe av digire, ji embriyoyê berdana gîberellînan sinyal dide tovê ko dawî li mitbûnê bîne û zîl bide.<ref name="Campbell" /> Di jîngehê de ji bo dawîbûna qonaxa mitbûnê û destpêkirina zîldanê, pêdiviya gelek tovan bi rûbirûmayina sermayê an jî ronahiyê heye, paşê tovê wan zîl didin. Lê hin tov bi alîkariya gîberellînê dikarin zîl bidin. Wekî mînak, heke gîberellîn li ser tovên [[titûn]] û xamkêsanê yên di qonaxa mitbûnê de ne, were reşandin, pêdiviya van bi ronahiyê an jî sermayê namîne, tov ji qonaxa mitbûnê derdikevin û bi asayî zîl didin.<ref name="Biology with Physiology" /><ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Tirîyên bêtov bi rêbazên çandiniyê yên standard têne bidestxistin û tovên piçûk ên nexuya lixwe digrin, tovên wan naperisin. Ji ber ko gîberellîn ji aliyê tovan ve tê berhemkirin û peresîna fêkiyan û dirêjbûna bistîkê di bin kontrola gîberellînê de ne, van corên tiriyê bi gelemperî xwediyê gûşiyên gûr ên bi fêkiyên piçûk in. Tiriyên ber bi gihîştinê bi gîberellînê tên dermankirin bo hankirina çêbûna fêkiyên bi qebareya gir û gûşiyên bi fêkiyên seyrek. Ev rewş rê li ber egera tûşbûna hokarên nexweşiyê yên wekî kûfikê digire.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> [[Wêne:Di tovê genimê de bandora giberellînan ku.png|thumb|299x299px|Ji embriyoyê berdana hormona gîberellînê, çêkirina amîlazê han dike.]] Gava tov ji qonaxa mitbûnê derdikevin û şîn dibin, enerjiya xwe ji xurekên ko di nav tovê de embarkirî dabîn dikin. Di tovên giyayan de, wekî mînak di tovê [[ceh]] de, xurek di endospermê de bi şêweyî nîşa embarkiriye. Nîşa rasterast nayê bikaranîn, divê pêşî bi alîkariya enzîman were hilweşandin bo [[Glukoz|glukozê]].<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> Her çiqas enzîm di gelek corên tovan de nîşaya embarkirî ji bo bikaranîna embriyoyê biherisînin jî, kontrola gîberellînê ya li ser enzîmên tovan, tenê bi genim û hin giyayên din ve sinordari ye. Di xebata li ser zîldana tovên ceh de, lêkolîner dan nîşandan ko ji embriyoyê berdana gîberellînê dibe sedema [[Derbirîna gen|derbirîna genên]] kodkirina α-amîlazê.<ref name="THE NEW PENGUIN dictionary of biology">M. Abercrombie, M. Hickman, M. L. Johnson, M. Thain.. The new penguin dictionary of biology.Eighth edition (1990) </ref> Piştî çêbûna wê, [[Enzîm|enzîma]]. α-amîlaz di endospermê de nîşayê diherisîne bo maltozê. Maltoz ji aliyê enzîmên din ve tê parçekirin bo glukozê. Glukoz jî ji aliyê embriyoyê ve tê mijîn û bo karlêkên metabolî tê bikaranîn.<ref name="VILLEE" />Ango gîberellîn di tovê de bi hankirina enzîmên herisê yên wekî α-amîlaz, xurekên embarkirî seferber dike, bi vî awayî geşebûna tovên dexlê destek dike.<ref name="Campbell" /> Riwekên ciwan nikarin kulîlk çêbikin, lê riwekên gihîştî di bin şert û mercên guncaw de kulîlk vedidin. Di riwekên ciwan de bikaranîna asîda gîberellînî, guherîna pelên ciwan bo pelên gihîştî leztir dike.<ref name="plant biology" /> Li ser fêkiyan de reşandina gîberellîna GA3, dirêjbûna fêkiyê han dike û şîrîntiya wan zêde dike.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> == Pîşesazî == Gîberellîn di pîşesaziyê de ji bo dirêjkirina navbera girêyan tê bikaranîn. Dirêjbûna nevberegirêyan(bi înglîzî: ''internodes''), kulîlkên gûşiyê ji hev dûr dixe, bi vî awayî ji bo girbûna fêkiyan hê pirtir valahî peyda dibe.Wekî encama bikaranîna gîberellînê, gûşiyên gir ên bi libên tirîyên gir tên bidestxistin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Herwisa dirêjbûna gûşiyê, di nav libên fêkiyê de herika hewayê hêsantir dike, rê li ber hokarên nexweşiyê tê girtin ko tûşê fêkiyan nebin.<ref name="Campbell"/> Gîberellîn, bi taybetî GA3, ji bo zêdekirina berhemdariya fêkiyan, zêdekirina şekirê nav qamîşê şekir û bo malta cehê jî li ser riwekê tê reşandin an jî riwekê noqê gîberellînê dikin. Di fekiyên narenciye (lîmon, porteqal hwd) de gîberellîn pîrbûna fêkiyan dereng dixe, bi vî awayî fêkî ji bo demek dirêjtir li darê dimînîn û hêdî bi hêdî tên firotin.<ref name="Plant Physiology" /> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Hormon]] [[Kategorî:Hormonên riwekan]] [[Kategorî:Riwek]] 8wtmkr5c5lkw7etofnbzs7rgkc7mx4o