Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 2504 2087366 2045231 2026-08-26T06:05:03Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2087366 wikitext text/x-wiki {{Çend problem| {{Bêalî|tarîx=adar 2024}} {{Wergera xirab|tarîx=adar 2024}} {{Rêzimana xelet|tarîx=adar 2024}} }} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Komara Tirkiyeyê | navê rastî = Türkiye Cumhuriyeti | wêneyê ala = Flag of Turkey.svg | wêneyê sembol = Emblem of Turkey.svg | dirûşma netewî = ''Egemenlik, kayıtsız şartsız Milletindir''<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.tbmm.gov.tr/kultursanat/milli_egemenlik.htm |sernav=Milli Egemenlik |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 |tarîxa-arşîvê=2015-02-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150220150051/http://www.tbmm.gov.tr/kultursanat/milli_egemenlik.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><br>(Serdestî bêqeyd û bêşert a gel e) | sirûda netewî = <span style="line-height:1.25em;">''İstiklal Marşı''<small><br />''Sirûda Serxwebûnê''</small></span><br /> [[Wêne: Istiklâl Marsi instrumetal.ogg]] | wêneyê nexşe = Turkey_(orthographic_projection).svg | paytext = [[Enqere]]<br> {{Koord|39|55|N|32|50|E|type:country}} | bajarê mezin = [[Stembol]]<br>{{Koord|41|1|N|28|57|E|type:country}} | zimanên fermî = [[Zimanê tirkî|Tirkî]] | zimanên herêmî = [[Zimanê kurdî|Kurdî]]<br>[[Zimanê adigeyî|Adigeyî]]<br>[[Zimanê erebî|Erebî]]<br>[[Zimanê ermenî|Ermenî]]<br>[[Zimanê lazî|Lazî]]<br>[[Zimanê yewnanî|Yewnanî]]<br>[[Zimanê bosnî|Bosnî]]<br>[[Zimanê albanî|Albanî]]<br>[[Zimanê bulgarî|Bulgarî]]<br>[[Zimanên Tirkiyeyê|gelek zimanên din]] | komên etnîkî = 70 % [[Tirk]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}}<br>19% [[Kurd]]<br>11% ya din | demonîm = [[Tirk]] an jî [[Romî]] | navenda rêveberî = | awayê rêveberiyê = [[Komar]]a asasiya [[Dewleta yekpare|yekpare]] [[Pergala serokatiyê|serokatî]] | sernav rêber1 = Serokkomar | navê rêber1 = [[Recep Tayyip Erdoğan]] | sernav rêber2 = Cîgirê Serokê | navê rêber2 = [[Cevdet Yılmaz]] | sernav rêber3 = Gotevana Meclîsa Mezin a Neteweyî | navê rêber3 = [[Numan Kurtulmuş]] | sernav rêber4 = Dadgeha Destûra Bingehîn a Tirkiyê | navê rêber4 = [[Kadir Özkaya]] | bûyera avakirinê1 = [[Împeratoriya Osmanî]] | dema avakirinê1 = c. 1299 | bûyera avakirinê2 = [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê]] | dema avakirinê2 = 19ê Gulan 1919an | bûyera avakirinê3 = [[Hikûmeta Meclîsa Neteweyî ya Mezin]] | dema avakirinê3 = 23ê Avrêl 1920an | bûyera avakirinê4 = Rakirina siltanatî | dema avakirinê4 = 1ê Mijdar 1922an | dema avakirinê5 = 24ê Tîrmeh 1923an | bûyera avakirinê5 = [[Peymana Lozanê]] | bûyera avakirinê6 = Ragihandina Komar | dema avakirinê6 = 29ê Cotmeh 1923an | rûerd km2 = 783.562 | av = 2.03<ref> {{Jêder-malper |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER# |sernav=Surface water and surface water change |malper=stats.oecd.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-20 }}</ref> | gelhe giştî = 85,279,553<ref> {{Jêder-malper |url=https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Adrese-Dayali-Nufus-Kayit-Sistemi-Sonuclari-2022-49685 |sernav=TÜİK Kurumsal |malper=data.tuik.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-08-13 }}</ref> | gelhe giştî sal = 2023 | gelhe tîrbûn km2 = 111 | TBH PHK = {{Nowrap|$3.573 trîlyon<!--end nowrap:-->}}<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |malper=IMF |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-20 }}</ref> | TBH PHK sal = 2023 | TBH nomînal = {{Nowrap|$1.029 trîlyon<!--end nowrap:-->}}<ref> {{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |tarîxa-gihiştinê=2023-08-20 }}</ref> | TBH nomînal sal = 2023 | Gini = 41.9 <!--tenê hejmar--> | Gini sal = 2019 | PPM = 0.838 <!--tenê hejmar--> | PPM sal = 2021 | PPM guherandin = zêdebûn<!--zêdebûn/kêmbûn/neguhartî--> | TBH PHK rêz = 11. | TBH nomînal rêz = 19. | PPM rêz = 48. | dirav = [[Lîraya tirkî]] | demjimêr = [[UTC+3]] | iso3166kod = TR | koda înternetê = tr. | koda telefonê = + 90 | hatûçûn = Rast | wêneyê nexşe2 = Carte de la Turquie FR.png | gelhe tîrbûn rêz = 107. | gelhe giştî rêz = 17. | rûerd rêz = 36. | dîn = Pirranî [[Îslam]] | PPM çavk = <ref> {{Jêder-malper |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |sernav=System file documents-Turkey }}</ref> | Gini çavk = <ref> {{Jêder-malper |url=https://www.worldeconomics.com/Inequality/Gini-Coefficient/Turkey.aspx |sernav=Turkey |malper=World Economics |tarîxa-gihiştinê=2023-08-20 }}</ref> }} '''Tirkiye''' an jî '''Komara Tirkiyeyê''' ({{bi-tr|Türkiye Cumhuriyeti}}) dewleteke neteweperst e ku ser asasên neteweperestiya tirk li [[nîvgirav]]a [[Anatolya]]yê, li ser beşek mezin ê erdnîgariya [[Kurdistan]]ê û beşek biçûkê nîvgirava [[Balkan]]an ku li başûrê rojhilata Ewropayê ye hatiye ragihandin. Sinorên Tirkiyeyê bi heşt welatan re hene: [[Bulgaristan]] li bakurê rojavayê, [[Yewnanistan]] li rojavayê, [[Gurcistan]] li bakurê rojhilatê, [[Ermenistan]], [[Komara Îslamî ya Îranê|Îran]] û [[Azerbaycan]]ê li rojhilatê, [[Iraq]] û [[Sûriye|Sûrî]] li başûrê rojhilat û başûrê wê dikevin. Ew bi [[Deryaya Navîn]] li başûrê, [[Deryaya Egeyî]] li rojavayê û [[Deryaya Reş]] li bakurê tê dorpêçkirin. [[Deryaya Marmara]] jî li navbera axên Tirkiyeyê dikeve. Ev [[derya]] wekî sînorê [[parzemîn]]a Ewropayê û Asyayê tê hesibandin û bi vî awayî Tirkiyê dewletek du-parzemînî ye. Deverên din ên Tirkiyeyê û [[Bakurê Kurdistanê]] yek ji wan herêmên herî pêşîn ên cîhanê ku bi domdarî bûye cihwarê mirovan, mal û warên giring ên [[Neolîtîk]] ên mîna [[Girê Mirazan]] li Kurdistanê bû û şaristaniyên kevnar ên di nav de [[Hattît]], [[Hîtît]], gelên Anatolya, [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]], [[Suryanî]], [[Gelê Farsê|Faris]], [[Kurd]] û yên din lê dijîn.<ref name=":23"> {{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/historyofturkey00doug |sernav=The history of Turkey |paşnav=Howard |pêşnav=Douglas A. (Douglas Arthur) |tarîx=2001 |weşanger=Westport, Conn. : Greenwood Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-313-30708-9 }}</ref><ref name=":22"> {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=7ND_CE9If3kC&redir_esc=y |sernav=The Oxford Handbook of Ancient Anatolia: (10,000-323 BCE) |paşnav=Steadman |pêşnav=Sharon R. |paşnav2=McMahon |pêşnav2=Gregory |tarîx=2011-09-15 |weşanger=OUP USA |isbn=978-0-19-537614-2 |ziman=en }}</ref><ref name=":24">{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/pubs/bulletins/1/pdf/3258667.pdf.bannered.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-13 |tarîxa-arşîvê=2019-05-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190503015440/https://www.metmuseum.org/pubs/bulletins/1/pdf/3258667.pdf.bannered.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref> {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=n1TmVvMwmo4C&redir_esc=y |sernav=The Cambridge Ancient History |tarîx=1970 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-08691-2 |ziman=en }}</ref> Piştî fethên [[Îskenderê Mezin]] ku serdema [[Helenîzm]]ê dest pê kir, piraniya herêmên Anatolyayê yên kevnar ji aliyê çandî ve helenîze bûn<ref name=":22" /> û ev yek di serdema [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] de jî berdewam kir.<ref> {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=P9sYIRXZZ2MC&pg=PA61&redir_esc=y |sernav=Eerdmans Dictionary of the Bible |paşnav=Freedman |pêşnav=David Noel |paşnav2=Myers |pêşnav2=Allen C. |paşnav3=Beck |pêşnav3=Astrid B. |tarîx=2000 |weşanger=Wm. B. Eerdmans Publishing |isbn=978-0-8028-2400-4 |ziman=en }}</ref> [[Împeratoriya Selçûqiyan|Tirkên selcûqî]] di sedsala 11an de dest bi koçkirina Anatolyayê kirin û bi vê yekê pêvajoya tirk kirina Anatolyayê dest pê dike. [[Siltanatiya Rûmê]] a selcûqî heta êrîşa [[Împeratoriya Mongolan|Mongolan]] di sala 1243an de pirraniya Anatolyaya navînê desthilatdarî kir û piştî ku ew li ser mîrekiyên biçûk ên tirkan belav bû.<ref name=":23" /> Di destpêka sedsala 13an de, [[Împeratoriya Osmanî|Osmaniyan]] bi mîrekiyên tirkî a din kirin yek û herêma [[Balkan]] zeft kirin, di dema Osmaniyan de tirkkirina Anatolyayê bêtir pêşve çû.<ref name=":24" /> Piştî ku [[Mehmed II]] di 1453 de [[Konstantînopolîs]] (niha [[Stembol]]) zeft kir, berfirehbûna Osmaniyan di bin [[Selîm I]] de berdewam kir. Di dema serdestiya [[Siltan Silêmanê Qanûnî|Silêman I]] de, Împeratoriya Osmanî bû hêzekî cîhanî.<ref> {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=4x09OvMBMmgC&q=%22ottoman+empire%22+%22world+power%22&pg=PA17&redir_esc=y#v=snippet&q=%22ottoman%20empire%22%20%22world%20power%22&f=false |sernav=The Arabs of the Ottoman Empire, 1516-1918: A Social and Cultural History |paşnav=Masters |pêşnav=Bruce |tarîx=2013-04-29 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-03363-4 |ziman=en }}</ref><ref> {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=UU8iCY0OZmcC&q=Ottoman+empire+world+power+suleyman&pg=PR97&redir_esc=y#v=snippet&q=Ottoman%20empire%20world%20power%20suleyman&f=false |sernav=The A to Z of the Ottoman Empire |paşnav=Somel |pêşnav=Selcuk Aksin |tarîx=2010-03-23 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-1-4617-3176-4 |ziman=en }}</ref> Piştî damezrandina dewleta Osmanî, [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê]] bi alîgerên xwe ji hinek [[Lîsteya êlên kurdan|eşîrên Kurd]] li dijî dewletên hevalbend ên dagirker di 1ê Mijdara 1922an de ji holê rakirina Siltanatê, di 24ê Tîrmeha 1923an de [[Peymana Lozanê]] (ku li şûna [[Peymana Sevrê]] bû, wekî bi mînak soza dewleta kurdî da, lê ji aliyê [[Mustafa Kemal Atatürk]] ve nehate cîbicîkirin) hat îmzekirin û di 29ê Çiriya Pêşîn 1923an de jî Komarê hat îlankirin. Bi reformên ku ji aliyê serokkomarê yekem ê welêt Mustafa Kemal Atatürk ve hat destpêkirin. Tirkiye di piraniya [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de bêalî ma, lê li aliyê Hevpeymanan kete qonaxên dawî yên şer. Di salên destpêkê yên desthilatdariya Tirkiyê de di navbera salên 1923 - 1938an de bi giranî li rojhilatê Tirkiyê di nav kurdan de serhildanên cudaxwaz çêbûn,<ref name=":25" /> ku beşek ji nêrîna [[Îslamîzm|Îslamî]]<ref> {{Jêder-kovar |paşnav=Olson |pêşnav=Robert W. |paşnav2=Tucker |pêşnav2=William F. |tarîx=1978 |sernav=The Sheikh Sait Rebellion in Turkey (1925): A Study in the Consolidation of a Developed Uninstitutionalized Nationalism and the Rise of Incipient (Kurdish) Nationalism |url=https://www.jstor.org/stable/1570466 |kovar=Die Welt des Islams |cild=18 |hejmar=3/4 |rr=195–211 |doi=10.2307/1570466 |issn=0043-2539 }}</ref> an jî daxwazên [[Neteweperwerî|Neteweperistî]] dihatin kirin, gelek caran bi awayekî hovane hatin tepisandin (binere: [[Komkujiya Zîlanê 1930|Komkujiya Zilanê]] an [[Serhildana Dêrsimê|Komkujiya Dêrsimê]]).<ref name=":25"> {{Jêder-malper |url=https://jacobin.com/2021/01/massacre-dersim-turkey-kurds-erdogan/ |sernav=The Massacre in Dersim Still Haunts Kurds in Turkey |malper=jacobin.com |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-13 }}</ref><ref> {{Jêder-malper |url=https://corporatewatch.org/turkeys-bloodiest-massacre-and-displacement-of-the-kurds-since-the-1990s-is-happening-now/ |sernav=Turkey's bloodiest massacre and displacement of the Kurds since the 1990s is happening now |paşnav=Watch |pêşnav=Corporate |tarîx=2016-02-16 |malper=Corporate Watch |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-13 }}</ref><ref name=":26"> {{Jêder-malper |url=https://firatn.com/en/?p=1785 |sernav=The Kurds and the Policy of Atrocities and Massacres Targeted their Cultural and Physical Existence |paşnav=Studies |pêşnav=Al-Furat Center for |tarîx=2020-02-19 |malper=Al-Furat Center for Studies |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-13 }}</ref><ref name=":27"> {{Jêder-malper |url=https://kurdische-gemeinde.de/zilan-massaker/ |sernav=Zilan-Massaker |paşnav=KGD |tarîx=2022-07-13 |malper=Kurdische Gemeinde Deutschland e.V. |ziman=de-DE |tarîxa-gihiştinê=2023-08-13 }}</ref> Herî kêm 100.000 kurd mirin di van "peywirên paqijkirinê" ku dewletên tirk bi nav kir de û nêzî 3-4 hezar gund hatin wêrankirin.<ref name=":26" /><ref name=":27" /> Li gorî çavkaniyan, diviyabû di vê serdemê de herî kêm 1 milyon kurd sirgûnî bajarên tirkan bibûna, di encamê de jî divê ev kurd bileztir beşdarî siyaseta tirkkirinê bibin.<ref> {{Jêder-kovar |paşnav=Yegen |pêşnav=Mesut |tarîx=2009 |sernav="Prospective-Turks" or "Pseudo-Citizens:" Kurds in Turkey |url=https://www.jstor.org/stable/20622956 |kovar=Middle East Journal |cild=63 |hejmar=4 |rr=597–615 |issn=0026-3141 }} </ref><ref> {{Jêder-kovar |paşnav=Mills |pêşnav=Amy |tarîx=2018 |sernav=Becoming Blind to the Landscape: Turkification and the Precarious National Future in Occupied Istanbul |url=https://www.jstor.org/stable/10.2979/jottturstuass.5.2.08 |kovar=Journal of the Ottoman and Turkish Studies Association |cild=5 |hejmar=2 |rr=99–117 |doi=10.2979/jottturstuass.5.2.08 |issn=2376-0699 }}</ref> Îro tê peşbîn kirin ku 7 heya 8 milyon kurd li bajarên ku bi pirranî tirk in dijîn wekî [[Kurdên Stembolê|Stembol]], [[Enqere]], [[Îzmîr]], [[Antalya]], [[Qonye]], [[Edene (bajar)|Edene]] û hinek bajarên wiha ku wek beşekî mezin ji wan ne-kurdîaxiv e lê dijîn. Tê peşbînîkirin ku têne jî 3 heya 4 milyon kurd li [[Stembol]]ê dijîn. Ev yek Stembol wek bajarê herî qelebalixê ku kurd lê dijîn destnîşan dike.<ref> {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=mwk3EAAAQBAJ&dq=istanbul+k%C3%BCrt+n%C3%BCfusu+3+milyon&pg=PT45&redir_esc=y#v=onepage&q=istanbul%20k%C3%BCrt%20n%C3%BCfusu%203%20milyon&f=false |sernav=KIRIK SAAT DERGİSİ 2. SAYI |paşnav=Kolektif |tarîx=2021-07-06 |weşanger=Tahir Elçi İnsan Hakları Vakfı İktisadi İşletmesi |ziman=tr }}</ref><ref> {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=YROJDwAAQBAJ&dq=four+million+kurds+istanbul&pg=PA149&redir_esc=y#v=onepage&q=four%20million%20kurds%20istanbul&f=false |sernav=The Kurds of Turkey: National, Religious and Economic Identities |paşnav=Çiçek |pêşnav=Cuma |tarîx=2016-12-22 |weşanger=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-78673-109-8 |ziman=en }}</ref><ref> {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=QXVHEAAAQBAJ&pg=PA54&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |sernav=The Kobane Generation: Kurdish Diaspora Mobilising in France |paşnav=Toivanen |pêşnav=Mari |tarîx=2021-09-21 |weşanger=Helsinki University Press |isbn=978-952-369-043-1 |ziman=en }}</ref> Tirkiye di [[Şerê Korêyê]] de roleke giring lîst û di sala 1952 de endama [[NATO]]yê bû. Di salên [[Şerê Sar]] de, welat du derbeyên leşkerî di salên 1960 û 1980an de, û di salên 1970an de heyamek aloziya aborî û siyasî derbas kir. Aborî di salên 1980an de lîberalîze bû, bi sedema mezinbûna aborî û aramiya siyasî. Ji sala 2002an vir ve, pergala siyasî ya welêt ji hêla [[Partiya Dad û Geşedanê]] û serokê wê [[Recep Tayyip Erdoğan]] ve tê birêvebirin ku heya sala 2013an di bin desthilatdariya wî de heya sala 2013an aboriya Tirkiyê di astek normal de bû.<ref name=":28"> {{Jêder-malper |url=https://countryeconomy.com/gdp/turkey?year=2013 |sernav=Turkey GDP - Gross Domestic Product 2013 {{!}} countryeconomy.com |malper=countryeconomy.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref><ref> {{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |malper=IMF |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> Piştî sala 2013an aboriya Tirkiyê her ku diçe têk diçê û di navbera salên sala 2020an û 2023an aboriya Tirkiyê dadikeve asta herî xirab<ref name=":28" /> ku hêza aboriya welatiyan dadikeve û di sala 2023an de enflasyona Tirkiyê digihîje asta herî bilind a dîrokî.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2022/11/03/annual-inflation-in-turkey-reaches-record-25-year-high-of-855 |sernav=Annual inflation in Turkey reaches record 25-year high of 85.5% |tarîx=2022-11-03 |malper=euronews |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> Destkeftiyên aborî yên destpêkê yên hikûmeta AKPê ku bi dahatên taybetmendî û deynan ve hatin fînanse kirin, di bin siya paşveçûna demokratîk û hilweşîna cihêbûna desthilatan û azadiyên sivîl de, ku piştî ku komara parlamenî bi referandûmê veguherî pergala serokatiyê ya îcrayî di sala 2017an de geş bû.<ref> {{Jêder-kovar |paşnav=Oder |pêşnav=Bertil Emrah |tarîx=2021 |sernav=Turkey's Democratic Erosion: On Backsliding and the Constitution |url=https://muse.jhu.edu/pub/1/article/836665 |kovar=Social Research: An International Quarterly |cild=88 |hejmar=2 |rr=473–500 |doi=10.1353/sor.2021.0022 |issn=1944-768X }}</ref> == Navnasî == Xanedaniya tirkan a ewil navîna salên 552-744 li herêma Asyaya Navendî û Çînê bi navê [[Împeratoriya Goktirkan]] hatiye damezrandin. Navê "Türk" bi awayê ku îro tê bikaranîn cara yekem li ser nivîskeke di wextê Goktirkan de derbas dibe. Çîniyan di wê serdemê de navê tirkan wek ''Tūjué'' bi kar tînin. Dîroknas [[İlber Ortaylı]] li nivîseke xwe de diyar dike ku bazirgan û dîplomatên Cenevîzî û Venedîkî di sedsala 12an de Tirkiye wek ''Turchia'' û ''Turkmenia'' şayesandine. Ji bilî vê navê Tirkiye cara pêşîn di sala 1190î de di çavkaniyek nivîskî de, di weqayînameya [[Seferên Xaçperestan]] derbas dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=uZDgivj7_RAC&pg=PA46&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |sernav=Byzanz und Ostmitteleuropa 950-1453: Beiträge zu einer table-ronde des XIX. International Congress of Byzantine Studies, Copenhagen 1996 |paşnav=Prinzing |pêşnav=Günter |paşnav2=Salamon |pêşnav2=Maciej |tarîx=1999 |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-04146-1 |ziman=en }}</ref> Di Dewleta Osmanî de heta sedsala 19an navê Tirkiye nedihat bikaranîn;<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=hFc4mwsHZ7IC&pg=PA3&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |sernav=History of the Mongols from the 9th to the 19th Century: The So-Called Tartars of Russia and Central Asia |paşnav=Howorth |pêşnav=Henry Hoyle |tarîx=2008-01-01 |weşanger=Cosimo, Inc. |isbn=978-1-60520-134-4 |ziman=en }}</ref> Navên ''Devlet-i Âliyye,'' ''Devlet-i Osmaniye'',''Memalik-i Şahane'', ''Diyar-ı Rum'' (bixwîne: Dîyar-i Rum) hatin bikaranîn. Lê tê zanîn ku li derveyî welêt car caran li şûna Împeratoriya Osmanî navê Tirkiye hatiye bikaranîn. Xerîteyên ku di wê heyamê de bi zimanên biyanî hatine çêkirin vî rewşê diyar dikin. Paşînga nav Jön Türkan şûna Osmaniye navên mîna ''Türkistan'', ''Türkeli'', ''Türkili'' hatine pêşniyazkirin lê ji ber ku di Asyaya Navendî de herêmekê bi navê Türkistan heye ew yek nehatiye pejirandin. Di [[destûra bingehîn]] a 1921ê de navê "Türkiye" hatiye nivîsandin û bi îlankirina komarê di sala 1923an de navê dewletê wek ''Türkiye Cumhuriyeti'' (bi kurdî: Komara Tirkiyeyê) misoger bû. === Guhertina navê fermî li ser zimanên din === Di kanûna 2021ê de Serokkomar Erdogan bi giştînameyek belav kir û xwest îxracat bi etîketa "Made in Türkiye" bê danîn.<ref name=":29" /> Di belavokê de her wiha hate gotin ku têkildarî danûstandinên din ên hikûmetê de jî dê hesasiyeta pêwîst li ser bikaranîna hevoka ''Türkiye'' li şûna hevokên wek ''Turkey'' (bi Îngilîzî), ''Türkei'' (bi almanî), ''Turquie'' (bi fransî) û hwd.<ref name=":29"> {{Jêder-malper |url=https://www.hurriyetdailynews.com/exports-to-be-labeled-made-in-turkiye-169885 |sernav=Exports to be labeled ‘Made in Türkiye’ - Latest News |tarîx=2021-12-06 |malper=Hürriyet Daily News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> Sedema tercîhkirina ''Türkiye'' ev bû ku "çand, şaristanî û nirxên neteweya tirk bi awayekî herî baş temsîl û îfade dike."<ref name=":29" /> Dewleta Tirk di gulana 2022an de [[Neteweyên Yekbûyî]] û rêxistinên navneteweyî yên din agahdar kir û xwest ku peyva ''Türkiye'' bi fermî li şûna Turkey bi înglîzî bi kar bînin, ku Neteweyên Yekbûyî yekser qebûl kir.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.middleeasteye.net/news/turkey-turkiye-new-name-register-un-weeks |sernav=Turkey to register its new name Türkiye to UN in coming weeks |paşnav=https://www.facebook.com/middleeasteye |malper=Middle East Eye |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref><ref> {{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61671913 |sernav=Turkey wants to be called Türkiye in rebranding move |tarîx=2022-06-02 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> Wezareta Karên Derve ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] di Çileya 2023 de bi fermî dest bi karanîna bi peyva ''Türkiye'' kir.<ref> {{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2023/01/05/world/middleeast/turkey-spelling-change.html |sernav=For the State Department, Now It’s Türkiye, Not Turkey |tarîx=2023-01-05 |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> == Dîroka Anatolyayê == [[Wêne: Göbekli2012-21.jpg|thumb|Bi Tirkî „Göbelkitepe“, 3200 sala kevîn.]] [[Wêne: Lion Gate, Hattusa 01.jpg|thumb| Çekirînê Hittîtiyan]] Îro nîvgirava [[Anatolya Navîn|Anatolyayê]] ku di nav sînorên Tirkiyeyê de ye, yek ji kevintirîn wargehên mirovan ên cîhanê ye. Li herêmê heya destpêka [[Neolîtîk|Serdema Neolîtîkê]] û serketinên leşkerî yên [[Îskenderê Mezin]] jî gelek neteweyên kevnar ên Anatolyayê li herêmê hebûna xwe domandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com.tr/books?id=7ND_CE9If3kC&redir_esc=y&hl=tr |sernav=The Oxford Handbook of Ancient Anatolia: (10,000-323 BCE) |paşnav=Steadman |pêşnav=Sharon R. |paşnav2=McMahon |pêşnav2=Gregory |tarîx=2011-09-15 |weşanger=OUP USA |isbn=978-0-19-537614-2 |rr=3-11, 37 |ziman=en }}</ref> Pirraniya van gelan bi zimanên Anatoliyê diaxivîn, ku ew şaxek ji malbata [[zimanên hind û ewropî]] tê dîtin. Hin [[lêkolîner]] destnîşan kirine ku zimanên hind û ewropî ji zimanên hîtîtî û lûwî belav bûne, ku ew jî zimanên kevnar ên Anatolyayê ne. Her wiha [[Trakya|Trakyaya Rojhilat]] ku beşeke biçûk a Tirkiyeyê li parzemîna [[Ewropa]]yê pêk tîne, xwedî dîrokeke niştecihbûnê ya 40 hezar salî ye û şêniyên herêmê beriya 6000 salan dest bi çandiniyê kirine û derbasî serdema neolîtîk bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Anatolia |sernav=Anatolia {{!}} Definition, History, Map, People, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-07-11 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> [[Girê Mirazan]], ku dîroka wê vedigere nêzîkî 10.000 sal berî zayînê û di nav sînorên navenda bajarê [[Riha]]yê de ye, cihê herî kevnar avahiya olî ya naskirî ya li ser xaka welêt e.<ref name=":1" /> „Çatalhöyük“ li Anatolyaya Navîn, ku tê texmînkirin ku dîroka wê vedigere 7500 BZ an jî 5700 BZ, niştecîhek pir mezin a serdema Neolîtîk û Sifir e û wekî bajarê Serdema Neolîtîk a herî baş hatî parastin hate destnîşan kirin û di tîrmehê de wekî Mîrateya Cîhanê ya [[UNESCO]] hate ragihandin 2012.<ref name=":0" /> Kampûsa Çayönü ya ku di nav sînorên navçeya [[Erxenî]] ya [[Amed]]ê de ye û dîroka wê di navbera salên 8200-6000 berî zayînê de tê texmînkirin, wekî mînakek ji van avahiyan tê nîşandan. Li bajarê qedîm Troya yê [[Çanakkale]]yê niştecihên ku di Serdema Neolîtîkê de dest pê kirine heta [[Serdema hesinî]] dewam kirine.<ref name=":0" /> Yekem niştecihên Anatolyayê yên ku tê zanîn civaka [[Mîtanî|Hattî]] û [[Hurî]] ne. Ev her du miletên ne hind-ewropî berî zayînê li dora sala 2300 li Anatolyaya Navîn û Rojhilatê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.khanacademy.org/humanities/world-history/world-history-beginnings/ancient-egypt-hittites/a/the-hittites |sernav=The Hittites and Ancient Anatolia (article) |malper=Khan Academy |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> Hattî û Hûrî cihê xwe ji Hîtîtan re hiştin dema Hîtît ku yek ji neteweyên Hind-Ewropî ye di salên 2000-1700 berî zayînê de hatin Anatoliyê. Hîtîtan beriya zayînê di sedsala 13an de li herêmê yekemîn keyaniya mezin ava kirin.<ref name=":1" /> [[Suryanî|Asûrî]] jî ji sala 1950 heta sala 612 berî zayînê zevt kirin û li welatên başûr-rojhilatê Tirkiyeya îroyîn bi cih bûn. Bi nivîsên [[Suryanî|Suryaniyan]] dihate hînbûn ku [[Urartû|Urartî]] di sedsala 9an a beriya zayînê de li bakur hevrikên xurt ên Asûriyan bûn. Ûrartûyên ku ji sala 612 berî zayînê ve nikarîbûn bandoreke cidî nîşan bidin, ji aliyê [[Med]]ên ku ji [[Kurdên Îranê|Îranê]] hatibûn di sala 590 berî zayînê de hatin tunekirin.<ref name=":0" /> Piştî hilweşîna [[Hîtît|Împeratoriya Hîtît]], ku li ser Anatolyaya Navîn xwedî serdestiyeke mezin bû, di sala 1180an de beriya zayînê, bajarê [[Frîgya]]yê ku ji aliyê Frîgiyan ve ji neteweyên hind-û-ewropî hatibû avakirin, li Anatolyayê serdestiya xwe bi dest xist, heta êrîşên ku ji aliyê [[Kîmmer]]an ve hatin kirin. Sedsala 7. berî zayînê. Piştî Firîgyayê dewletên Lîdya, Karya û Lîkya li herêmê bûn xwedî hêz û xwedî gotin.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://factsanddetails.com/asian/cat65/sub424/entry-5257.html |sernav=ANATOLIA BEFORE THE ARRIVAL OF THE TURKS {{!}} Facts and Details |paşnav=Hays |pêşnav=Jeffrey |malper=factsanddetails.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> Lîdyayên ku di warê aboriyê de derketin pêş, li Anatolyaya Rojava hebûna xwe domandin heta ku beriya zayînê di sala 546an de ji aliyê Mîrê [[Împeratoriya Hexamenişî]] [[Kûruşê Mezin]] ve hatin tunekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Lydia-ancient-region-Anatolia |sernav=Lydia {{!}} Anatolia, History, & Map {{!}} Britannica |tarîx=2023-08-01 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110436020/html |sernav=Lydien: Ein altanatolischer Staat zwischen Griechenland und dem Vorderen Orient |paşnav=Högemann |pêşnav=Peter |paşnav2=Oettinger |pêşnav2=Norbert |tarîx=2018-09-10 |weşanger=De Gruyter |isbn=978-3-11-043602-0 |ziman=de |doi=10.1515/9783110436020/html }}</ref> === Antîk, Serdema helenîstî û Serdema Bîzansê === {{Gotara bingehîn|Împeratoriya Bîzansê}} [[Wêne: Battle of Issus.jpg|thumb|Îskenderê mezîn du şere bajarê Îssûse bi leşkerên xwe.]] Di [[Şerê Issus]] de (333 BZ) ji aliyê [[Îskenderê Makedonî]], şahê [[Faris III]]. Mozaîka hevdîtina xwe ya bi Daryûs re nîşan dide Beriya zayînê di sala 1200an de li peravên Anatolyayê niştecihbûna Eyolî, Îyon û Yewnanî dest pê kir. Gelek bajarên giring ên wek [[Miletos]], [[Efesos|Efes]], [[Îzmîr|Simîrna]] û [[Bîzans]] ji aliyê van rûniştvanan ve hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Anatolia/The-Anatolian-Greeks-in-the-Achaemenian-period |sernav=Anatolia - Achaemenian, Greeks, Asia Minor {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> Di dawiyê de, bajarê Megara ji aliyê kolonîstên Yewnanî ve di sala 657 berî zayînê de hat dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Anatolia/Greek-colonies-on-the-Anatolian-coasts-c-1180-547-bce |sernav=Anatolia - Greek Colonies, Coasts, 1180-547 BCE {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> Dîsa di vê serdemê de, berî zayînê di sedsala 6an de, li ser axa îroyîn a [[Ermenistana rojava|Rojhilate Tirkiye]] dewletek ji aliyê [[Xanedaniya Orontîd]] a [[Ermenî|Ermeniyan]] ve hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/armenians.html |sernav=Armenians and their Kingdom {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> Anatolya di sedsalên 6 û 5an berî zayînê de kete bin desthilatdariya [[Împeratoriya Hexamenişî]], dewleteke [[Gelê Farsê|farisan]], û ev serwerî heta sala 334an berî zayînê di bin serweriya Padişahiyê Makedonyayê Îskenderê Mezin de berdewam kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gates |pêşnav=Charles |tarîx=2005 |sernav=Review Article: Tracking the Achaemenid Persians in Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/40025699 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=109 |hejmar=4 |rr=789–792 |issn=0002-9114 }}</ref> Îskenderê ku ber bi hundirê Anatolyayê ve pêş ket; Digihîşt heta [[Frîgya]], [[Kapadokya]] û herî dawî jî [[Kîlîkya]]. Piştre, di Şerê Issosê de, ku li dora [[Îskenderûn]]ê ([[Entakya]]) bû, û piştre di şerê Gaugamela de, ku li dora [[Iraq]]ê bû, desthilatdarê Hexamenî III. Daryûs wêran kir. Paşê, Padişahê Fars III. wî Daryûs hilweşand û [[Împeratoriya Hexamenişî]] bi temamî bi dest xist.<ref name="iranianstudies2017">{{Jêder-malper |url=https://iranianstudies.wordpress.com/2017/07/20/achaemenid-anatolia-persian-presence-and-influence-in-the-western-satrapies-546-330-bc/ |sernav=Achaemenid Anatolia: Persian Presence and Influence in the Western Satrapies 546–330 BC |paşnav=iranianstudies |tarîx=2017-07-20 |malper=Scandinavian Society for Iranian Studies |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 |tarîxa-arşîvê=2023-08-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230812163439/https://iranianstudies.wordpress.com/2017/07/20/achaemenid-anatolia-persian-presence-and-influence-in-the-western-satrapies-546-330-bc/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/ |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica |paşnav=Foundation |pêşnav=Encyclopaedia Iranica |malper=iranicaonline.org |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> Daryûsê ku şikestinek mezin xwar, sirgûnî [[Firat|rojhilatê Firatê]] hate kirin û bi vî awayî serdestiya [[Persan]] a li Anatolyayê bi dawî bû.<ref name="iranianstudies2017" /> [[Wêne: Turkey-3019 - Hagia Sophia (2216460729).jpg|thumb|Kîlisê Hagia Sophia ji waxtên Bizansê, wekî îroyen ê Misîlmana ye.]] [[Wêne: Campidoglio statue.jpg|thumb| Statûya Canpidoglio]] Damezrênerê bajarê [[Konstantînopolîs|Konstantînopolisê]] û [[Împeratoriya Bîzansê|Împeratoriya Romaya Rojhilat]], ku bi navê "Mezin" tê naskirin, Konstantîn I. Têkiliya çandî û tevgera Helenîzasyonê di serdema Îskenderê Mezin de hat destpêkirin.<ref name=":1" /> Piştî mirina ji nişka ve Îskender li [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] di sala 323 berî zayînê de, Anatolya hat parçekirin û padîşahiyan biçûk ên [[Helenîstîk]] derketin holê. Ev hemû padîşah di nîvê sedsala 1ê berî zayînê de bûne beşek ji komara Romayê.<ref name="Sayar2014">{{Jêder-kitêb |url=https://doi.org/10.1007/978-1-4419-0465-2_1120 |sernav=Hellenistic and Roman Anatolia, Archaeology of |paşnav=Sayar |pêşnav=Mustafa Hamdi |tarîx=2014 |weşanger=Springer |isbn=978-1-4419-0465-2 |paşnavê-edîtor=Smith |pêşnavê-edîtor=Claire |cih=New York, NY |rr=3236–3247 |ziman=en |doi=10.1007/978-1-4419-0465-2_1120#:~:text=during%20the%20hellenistic%20and%20roman,pisidians,%20cappadocians,%20and%20paphlagonians }}</ref> Tevgera Helenîzasyonê ya ku ji hêla Îskenderê Makedonî ve bi serketinên wî ve hatibû destpêkirin, di dema [[Împeratoriya Romê]] de zûtir bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter-abstract/318719074?redirectedFrom=fulltext&login=false |malper=academic.oup.com |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> Ji ber vê sedemê ziman û çandên Anatolyayê yên ku di sedsalên berê de hebûn ji holê rabûn û cihê xwe ji ziman û çanda yewnanî re hiştin.<ref name=":4" /> Di sala 324an de, Împeratorê Romayê [[Konstantînê Mezin]] paytexta împeratoriyê bar kir Bîzans û navê bajêr guhert û kir Nova Roma. Du kurên împerator [[Teodosius I|Theodosius I]] (379-395) piştî mirina bavê wan di sala 395 de, Împeratoriya Romê li Rojhilat û Rojava dabeş kirin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Anatolia/Roman-Byzantine-and-Seljuq-rule |sernav=Anatolia - Roman, Byzantine, Seljuq {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> [[Împeratoriya Romê ya Rojava]] ku paytexta wê [[Roma]] ma, di sala 476 de hilweşiya.<ref name="Sayar2014" /> Bajarê ku di nav gel de wek [[Konstantînopolîs]] ([[Stembol]]) navdar bû, bû paytexta Împeratoriya Romaya Rojhilat.<ref name="Selkirk2018">{{Jêder-malper |url=https://www.world-archaeology.com/books/byzantine-anatolia/ |sernav=Byzantine Anatolia |paşnav=Selkirk |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-02-13 |malper=World Archaeology |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> Împeratoriya Romaya Rojhilat di salên paşerojê de dest bi navê Împeratoriya Bîzansê kir, li beşeke giring a xaka Tirkiyeyê ya îroyîn serdest bû û heya sala 1453, dema ku Tirkên [[Împeratoriya Osmanî]] Stembol girtin, hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.cambridge.org/core/books/new-cambridge-history-of-islam/turks-in-anatolia-before-the-ottomans/90B41FA530A69D7C0AA13E772F95D307 |sernav=The Turks in Anatolia before the Ottomans |paşnav=Leiser |pêşnav=Gary |tarîx=2010 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-83957-0 |paşnavê-edîtor=Fierro |pêşnavê-edîtor=Maribel |series=The New Cambridge History of Islam |cild=2 |cih=Cambridge |rr=299–312 }}</ref><ref name=":4" /><ref name="Selkirk2018" /> === Serdema Selcûqî û Împeratoriya Osmanîyan === Piştî ku Tirkên [[Tirkên oxizî|oxizî]] bûn Misilman,<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Seljuq |sernav=Seljuq {{!}} History & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> nêzî alema [[Îslam]]ê bûn û di sedsala 9an de li bakurê [[Deryaya Qezwînê]] û [[Gola Aralê]] dest bi bicihbûna xwe kirin.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Anatolia/Seljuq-expansion |sernav=Anatolia - Seljuq, Expansion, Conquest {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> Di sedsala 10an de, [[Selcûqî|Selçûqiyan]] ji welatê bav û kalên xwe, [[Asyaya Navendî]], bi tevlêkirina axa Farisan di nav sînorên xwe de, dest bi koça rojava kirin û [[Dewleta Selcûqîyan|Dewleta Selçûqiyan]] ava kirin.<ref name=":7" /><ref name=":6" /> Di nîvê duyem ê sedsala 11an de Selçûqiyan dest bi niştecihbûnê kirin û êrîşî herêmên [[Bakurê Kurdistanê|rojhilatê Anatolyayê]] kirin.<ref name="Rogers1969" /> Di sala 1071ê de, di serdema Siltan Alp Arslan de, bi serketina Selçûqiyan re piştî [[şerê Milazgirê]] yê di navbera [[Tirk]]ên Selçûqî û Împeratoriya Bîzansê de, tevgera [[Tirknasî]] û îslamiyetê li ser axa Anatolyayê dest pê kir.<ref name=":7" /> Bi vê tevgerê re zimanê tirk derbasê Anatolyayê bûn û belav bûn. Ji ber vê yekê [[Xiristiyanî]] û [[Yewnanî]] ku li herêmê belav bûbûn, hêdî hêdî misilmantî û çanda tirkan li şûna xwe girtin.<ref name="Rogers1969">{{Jêder-kovar |paşnav=Rogers |pêşnav=J. M. |tarîx=1969 |sernav=Recent Work on Seljuk Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/20752392 |kovar=Kunst des Orients |cild=6 |hejmar=2 |rr=134–169 |issn=0023-5393 }}</ref> Piştî belavbûna Împaratoriya Mezin a Selçûqiyan, [[Selcûqiyên Romê|Siltanên selcûqîyen ya Anatolyayê]] ku li ser mîrekiyên din ên Tirk ên li Anatoliyê desthilatdar bû, demeke dirêj li Anatoliyê desthilatdarî kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lindner |pêşnav=Rudi Paul |tarîx=2013 |sernav=Review of The Seljuks of Anatolia: Court and Society in the Medieval Middle East, A.C.S. Peacock and Sara Nur Yıldız, editors |url=https://www.jstor.org/stable/10.1163/18785328-13040212 |kovar=Bustan: The Middle East Book Review |cild=4 |hejmar=2 |rr=190–195 |doi=10.1163/18785328-13040212 |issn=1878-5301 }}</ref> Selçûkiyên Anatoliyê ku paytexta wan bajarê [[Îznîk]] e, piştî ku bajarê Îznîkê di dema [[Sefera xaçperestan a yekem]] de ji aliyê Bîzansiyan ve hat girtin, di sala 1097an de ji aliyê siltan Kiliçarslan I ve paytexta xwe birin [[Qonye]]yê û ji vê rojê û vir ve paytexta Dewleta Selçûqiyan e.<ref name=":7" /> Selçûqiyên ku serdema xwe ya zêrîn di serdema siltan [[Elaedîn Keyqubadê Selcûqî]] Yekem de jiyaye, piştî mirina I. Elaeddîn ketiye dewra rawestanê.<ref>https://www.researchgate.net/publication/285750373_The_Seljuks_of_Anatolia_Court_and_Society_in_the_Medieval_Middle_East_Edited_by_A_C_S_Peacock_and_Sara_Nur_Yildiz</ref><ref name=":7" /> [[Împeratoriya Mongolan]] ji mirina Elaedîn Keykubad sûd werdigirin, bi êrîşa li ser sînorê rojhilatê Selçûqiyan hewl didin ku bikevin Anatoliyê. Bi rastî, bi têkçûna ku di encama Şerê Kosedagê de di navbera Dewleta Selçûqiyên Anatoliyê û Mongolan de di bin fermandariya Baycu Noyan de di sala 1243 de hat, Anatolya ket bin desthilatdariya Mongolan û Dewleta Selçûqiyan a Anatoliyê qels bû û dev ji xwe berda li ser cihê mîrekiyên tirkan de.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-turkey/anatolia-under-the-mongols/73C5FC788C55900D12455E170F5535C8 |sernav=Anatolia under the Mongols |paşnav=Melville |pêşnav=Charles |tarîx=2009 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-05596-3 |paşnavê-edîtor=Fleet |pêşnavê-edîtor=Kate |series=Cambridge History of Turkey |cild=1 |cih=Cambridge |rr=51–101 }}</ref> Di nav van mîrektiyan de, Mîrektiya Osmanoğulları, ku li derdora Söğut û Bilecikê hatibû damezrandin, di dawiya sedsala 13an de serxwebûna xwe ragihand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/question/When-did-the-Mongols-rule-Anatolia |sernav=When did the Mongols rule Anatolia? {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> [[Wêne: Kusatma Zonaro.jpg|thumb|Şere Konstantinopolîse navbera Tîrken Osmanîyan û Yewnanên Bizansê.]] Mîrektiya [[Împeratoriya Osmanî|Osmanî]] ya ku [[Osman I.]] serokatiya wê dikir, di salên pêş de gav bi gav mezin bû û li ser [[Anatolya]], [[Balkan]], [[Afrîkaya Bakur]] û [[Şam (herêma erdnîgarî)|Şam]] serdestiya xwe ava kir. Di 1453 de, II. Di bin serokatiya Mehmed de paytextê Împeratoriya Bîzansê Konstantînopolis hate fetihkirin û împeratorî ji holê rabû. Piştî vê bûyerê Osmanî bûne împeratorî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=İlter |pêşnav=Fügen |tarîx=1993 |sernav=The Main Features of the Seljuk, the Beylik and the Ottoman Bridges of the Turkish Anatolian Architecture From the XII th to the XVI th Centuries |url=https://belleten.gov.tr/tam-metin/2263/eng |kovar=Belleten |cild=57 |hejmar=219 |rr=481–494 |doi=10.37879/belleten.1993.481 |issn=0041-4255 }}</ref> Di sala 1514an de [[Selîm I]] bi têkbirina Mîrê Sefewî [[Şah Îsmaîl]] di [[Şerê Çaldiranê]] de sînorên împeratoriyê ber bi rojhilat ve berfireh kir. Di sala 1517an de [[Şam (herêma dîrokî)|Şam]], [[Misir]] û [[Cezayir]] bi dest xist û li Misirê [[Dewleta Memlûkan|siltanatiya Memlûkan]] hilweşand û hişt ku [[Xanedana Ebasiyan|xelîfetiya Îslamê]] derbasî Împeratoriya Osmanî bibe.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Ottoman-Empire |sernav=Ottoman Empire {{!}} Facts, History, & Map {{!}} Britannica |tarîx=2023-07-03 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> Dûv re çend şerên deryayî di navbera împeratoriyên Osmanî û [[Portûgal]]î de li ser [[Deryaya Sor]], [[Deryaya Erebî]] û [[Kendava Farsê]] hatin kirin da ku di [[Okyanûsa Hindî]] de serweriyê bi dest bixin. Serdestiya Portûgalî ya li ser [[Hindistan]]ê ji hêla Osmaniyan ve wekî xeteriyek hate dîtin.<ref name=":9" /> Ji ber ku vedîtina Cape of Good Hope û [[Amerîkî]], bi saya Vedîtinên Erdnîgarî yên di dawiya sedsala 15an de, bû sedem ku rêyên bazirganiyê yên kevn ên ku bazirganiya di navbera [[Asyaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Rojava]] de, ku di destê Osmaniyan de bûn, winda bikin. giringiya wan û bandoreke neyînî li aboriya Osmanî kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/summary/Ottoman-Empire |sernav=The rise and fall of the Ottoman Empire {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> [[Wêne: Battle of Preveza (1538).jpg|thumb|Şere Prevezayê di sala 1538.]] Împeratoriya Osmanî di sedsalên 16an û 17an de, bi taybetî di serdema Siltan Silêmanê Qanûnî de gihîştiye lûtkeya xwe. Di vê serdemê de, tevahiya Balkanan, [[Ewropaya Navendî]] û başûrê [[Polonya]]yê bi dagirkirina erdên ber bi [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] a li rojava ve hatin girtin.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/Ottoman_wars_in_Europe |sernav=Ottoman wars in Europe - New World Encyclopedia |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> Hêzên deryayî yên Osmanî bi ketina pêşbirkên curbicur ên li behrê bi ser ketin. Piştî ku Barbaros Hayreddîn Paşa di Şerê Prevezayê de di sala 1538an de Xaçperestan têk bir, kontrola împeratoriyê li [[Deryaya Navîn]] zêde bû.<ref name="Guilmartin1988">{{Jêder-kovar |paşnav=Guilmartin |pêşnav=John F. |tarîx=1988 |sernav=Ideology and Conflict: The Wars of the Ottoman Empire, 1453-1606 |url=https://www.jstor.org/stable/204822 |kovar=The Journal of Interdisciplinary History |cild=18 |hejmar=4 |rr=721–747 |doi=10.2307/204822 |issn=0022-1953 }}</ref> Li rojhilat hin nakokiyên bi [[Dewleta Sefewiyan]] re, ku ji ber nakokiyên mezhebî û nakokiyên erdnîgarî derketine, carnan veguheriye şer û di navbera sedsalên 16 û 18an de berdewam kiriye.<ref name="Guilmartin1988" /> Împeratoriya Osmanî li paş zemanê ma û nikarîbû pêşketinên nû yên wekî Ronesans, [[Şoreşa Zanistî]], [[Serdema Ronahîdariyê]] û [[Şoreşa pîşesaziyê]] ku li [[Ewropaya Rojava]] pêk hatin, bîne welatê xwe.<ref name=":10" /> Piştî [[Peymana Karlowitzê]] ku di sala 1699an de hat îmzekirin, bi dawîbûna Şerên Îttîfaqa Pîroz re, Împeratoriya Osmanî hêdî hêdî dest bi paşveçûnê kir. Gelek reform û Fermana [[Tenzîmat]]ê ya ku di sedsala 19an de hat ragihandin, bi armanca nûjenkirina welat; lê bi ser neket.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.deutschlandfunk.de/tanzimat-aera-im-osmanischen-reich-der-erste-versuch-einer-100.html |sernav=Tanzimat-Ära im Osmanischen Reich - Der erste Versuch einer Reform in der Türkei |paşnav=deutschlandfunk.de |malper=Deutschlandfunk |ziman=de |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref><ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/Tanzimat |sernav=Tanzimat {{!}} Modernization, Reforms & Reorganization {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> [[Wêne: Negotiation of the peace of Karlowitz.jpg|thumb|Tekîliyen Aşîtî ya Karlowitzê.]] Bi ser de jî, tevgera Osmanî ya ku ji bo parastina yekparebûna axa welêt hatibû pêşxistin û tê de fikira mirovên ji eslê xwe yên olî û etnîkî yên cuda bi hev re dijîn, bi ser neket û nekarî pêşî li perçebûnê bigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Ottoman-Empire/The-Tanzimat-reforms-1839-76 |sernav=Ottoman Empire - Tanzimat Reforms, Modernization, Equality {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> Di sala 1854an de, di dema [[Şerê Krîmê]] de, Împeratoriya Osmanî cara yekem ket nav deynên biyanî; lê deyn nehatin dayîn.<ref name=":12" /> Di nava 20 salên pêş de gihîşt asta bilind û bû sedem ku aborî ber bi îflasê ve biçe û dewleta Osmanî bikeve rewşeke dijwar.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Russo-Turkish-wars |sernav=Russo-Turkish wars {{!}} Causes, Consequences & Impact {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> Piştî vê yekê felaketên wek Krîza Rojhilat a 1875-78 û Şerê Osmanî-Rûsya yên 1877-78 de çêbûn. Di encamê de dema ku aboriya Osmanî ji ber nekarî deynên xwe bide wêrankirin, di sala 1881ê de Düyun-u Umumiye ji aliyê welatên deyndêr ve ji bo misogerkirina berhevkirina deynan hate avakirin.<ref name=":13" /> Bi vî awayî kontrola dahatên Împeratoriya Osmanî derbasî destên welatên deyndêr bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prlib.ru/en/history/619605 |sernav=The Russo-Turkish War of 1768-1774 broke out |malper=Presidential Library |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aksan |pêşnav=Virginia |tarîx=1993 |sernav=The One-Eyed Fighting the Blind: Mobilization, Supply, and Command in the Russo-Turkish War of 1768-1774 |url=https://www.jstor.org/stable/40106664 |kovar=The International History Review |cild=15 |hejmar=2 |rr=221–238 |issn=0707-5332 }}</ref> Di destpêka sedsala 20an de Împeratoriya Osmanî li gorî hêzên ewropî bûye welatekî pîşesazî û kêm pêşketî.<ref name=":13" /> Lê dîsa jî, ew li Asyaya Başûr-rojhilatê jî bibandor bûn ji ber ku osmaniyan leşker şandin ber vasalê xwe yê herî dûr, Siltanatiya Aceh li [[Sumatra]], [[Îndonezya]]. Hêzên wî yên li Aceh li hember Portekîzên ku derbazî [[Okyanûsa Atlantîk]] û Hindistanê bûn, Sîltanatên Malacca dagir kirin, û [[Spanya]] ku ji [[Amerîkaya Latînî]] derbas bûn û Manîla misilmanên berê li [[Filîpîn]]ê dagir kirin, ji ber ku ev hêzên Îberî mijûl bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamdani |pêşnav=Abbas |tarîx=1981 |sernav=Ottoman Response to the Discovery of America and the New Route to India |url=https://www.jstor.org/stable/602594 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=101 |hejmar=3 |rr=323–330 |doi=10.2307/602594 |issn=0003-0279 }}</ref> di şerên Osmanî-Habsburgan de ku bi navê Şerên Osmanî-Habsburgî dihatin binavkirin. Erîşên ewropî li şerê cîhanê li dijî Xelîfetiyê kirin.<ref name=":14" /> Împeratoriya Osmanî li aliyê hêzên navendî ket [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] û di şer de têk çû.<ref name=":14">{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/topics/middle-east/ottoman-empire |sernav=Ottoman Empire - WWI, Decline & Definition |tarîx=2020-02-28 |malper=HISTORY |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref><ref name="Karpat2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Karpat |pêşnav=Kemal H. |tarîx=2004 |sernav=The Entry of the Ottoman Empire into World War I |url=https://belleten.gov.tr/tam-metin/37/eng |kovar=Belleten |cild=68 |hejmar=253 |rr=687–734 |doi=10.37879/belleten.2004.687 |issn=0041-4255 }}</ref> Bi Qanûna Dersînorkirinê ya ku ji ber zêdebûna rageşiya etnîkî ya bi Ermeniyan re di dema şer de hat derxistin, Ermenî ji aliyê dewletê ve ji Herêma Rojhilatê Anatolyayê koçî Sûriyeyê kirin. Li gorî çavkaniyên cuda, hate îdîakirin ku di dema koçberiyê de ji 300.000 heta 1.500.000 Ermenî jiyana xwe ji dest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/Armenian-Genocide |sernav=Armenian Genocide {{!}} History, Causes, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-08-09 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> Ev mirin ji aliyê gelek çavkaniyên cuda ve wekî Qirkirina Ermeniyan hatine pênasekirin.<ref name="Karpat2004" /> Li aliyê din aliyê tirk jî diyar kir ku bûyer ne jenosîd in û diyar kir ku ermenî tenê hatine veguhestin.<ref name="Gürbüz2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Gürbüz |pêşnav=M. Vedat |tarîx=2003 |sernav=Genesis of Turkish Nationalism |url=https://belleten.gov.tr/tam-metin/3552/eng |kovar=Belleten |cild=67 |hejmar=249 |rr=495–518 |doi=10.37879/belleten.2003.495 |issn=0041-4255 }}</ref> Di dema şerê li împeratoriyê de ji bilî Ermeniyan, Yewnan û Asûrî jî hatin kuştin û ev bûyer ji aliyê hin çavkaniyan ve weke jenosîd hatin pênasekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aksan |pêşnav=Virginia H. |tarîx=2005 |sernav=Ottoman to Turk: Continuity and Change |url=https://www.jstor.org/stable/40204127 |kovar=International Journal |cild=61 |hejmar=1 |rr=19–38 |doi=10.2307/40204127 |issn=0020-7020 }}</ref><ref name="Gürbüz2003" /> [[Wêne: Mesopotamian campaign 6th Army Siege of Kut.png|thumb| Kampanyayê Mezopotamyayê, Şere Kûtê.]] Piştî şer, neteweyên girêdayî împeratoriyê ji hev cuda bûn û dewletên nû yên cuda ava kirin. Di 30ê Cotmeha 1918an de Împeratoriya Osmanî bi Hêzên Antant re Agirbesta Mudrosê îmze kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/Armistice-of-Mudros |sernav=Armistice of Mudros {{!}} Ottoman Empire, WWI, Allies {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> Peymana Sêvrê ku di 10ê tebaxa 1920an de hat îmzekirin, axa Osmanî di nav Hêzên Antantê de hat parvekirin, lê nekarî bikeve meriyetê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/fromparistosevre0000helm |sernav=From Paris to Sèvres: the partition of the Ottoman Empire at the Peace Conference of 1919-1920 |paşnav=Helmreich |pêşnav=Paul C. |tarîx=1974 |weşanger=Columbus, Ohio State University Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-8142-0170-1 }}</ref> === Komara Tirkiyeyê === Piştî Peymana Mudrosê ku di dawiya [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de hat îmzekirin, bi dagirkirina Stembol, [[Îzmîr]] û welatên din ên Osmaniyan ji aliyê hêzên Antantê ve Tevgera Milî ya Tirk derket holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rustow |pêşnav=Dankwart A. |tarîx=1959 |sernav=The Army and the Founding of the Turkish Republic |url=https://www.jstor.org/stable/2009591 |kovar=World Politics |cild=11 |hejmar=4 |rr=513–552 |doi=10.2307/2009591 |issn=0043-8871 }}</ref> Di 19ê gulana 1919an de bi çûna [[Mustafa Kemal Atatürk]], yek ji navdarên [[Şerê Dardanellê]], bo [[Samsun|Samsûnê]], [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê]], bi armanca betalkirina şert û mercên [[Peymana Sevrê|Peymana Sêvrê]] û parastina yekitiyê, dest pê kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Turkey/Declaration-of-the-Turkish-republic |sernav=Turkey - Republic, Mustafa Kemal, 1923 {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> Ji axa welat di nav sînorên Peymana Neteweyî de ye. [[Wêne: Sultanvahideddin.jpg|thumb|Padişahiya Mehmed VI. Vahidettin lî Stembolê.]] Di 18ê Îlona 1922an de hemû hêzên dijmin li welêt hatin dersînorkirin û rejîma Tirkiyeyê ya Enqereyê ku ji nîsana 1920an ve xwe wek hikûmeta rewa ya welêt îlan kiribû, bi qanûnîkirina sîstemê dest bi pergala nû ya siyasî ya komarê kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Van Wyck |pêşnav=Brian |paşnav2=Uzer |pêşnav2=Umut |tarîx=2016 |sernav=Review of An Intellectual History of Turkish Nationalism: Between Turkish Ethnicity and Islamic Identity, UzerUmut |url=https://www.jstor.org/stable/26300464 |kovar=Insight Turkey |cild=18 |hejmar=4 |rr=228–230 |issn=1302-177X }}</ref> ji Împeratoriya Osmanî ya kevn. Di 1ê mijdara 1922an de Meclisa Mezin a Tirkiyeyê siltanet betal kir û Împeratoriya Osmanî ya padîşah a 623 salî bi awayekî fermî ji qada dîrokê hat rizgar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.studentsofhistory.com/ataturk-nationalism-in-turkey |sernav=Ataturk and Nationalism in Turkey |malper=www.studentsofhistory.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> [[Peymana Lozanê]] ku di 24ê tîrmeha 1923an de hat îmzekirin, naskirina navneteweyî ya Komara Tirkiyeyê ya nû, ku berdewamiya Împeratoriya Osmanî ye, misoger kir û di 29ê Çiriya Pêşîn a 1923an de, paytexta nû [[Enqere]]yê bi fermî wek komarê hat îlankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/item/2012648221/ |sernav=Capital of modern Turkey This photo shows one of the main streets of Ankara, the capital of Turkey since 1923. This is one of the cities President Eisenhower will visit on his forthcoing good-will tour of ten countries. The sweeping lines of Ankara's new buildings and its well-planned thoroughfares exemplify the dynamic, progressive spirit of modern Turkey. Three decades ago, Ankara was a small, slumbering provincial town with two thousand years of history behind it. Now it is a modern city with a population of 350,000 and is still growing. Situated in the center of the country, Ankara is snow-covered in winter and has dry, invigorating summers. |malper=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> Piştî Peymana Lozanê 1,1 milyon Yewnanên li Tirkiyeyê û 380 hezar Tirkên li Yewnanistanê di çarçoveya danûstandina nifûsa Tirkiye û Yewnanistanê de li gorî bendên peymanê ji cih û warên xwe bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt1x76f3x |sernav=Crossing the Aegean: An Appraisal of the 1923 Compulsory Population Exchange between Greece and Turkey |tarîx=2008 |weşanger=Berghahn Books |isbn=978-1-57181-767-9 |çap=1 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780199796953/obo-9780199796953-0236.xml |sernav=The Turkish-Greek Population Exchange and International Law |malper=obo |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> === Mustafa Kemal Atatürk damezrîner û yekem serokkomarê Komara Tirkiyê ye. === [[Wêne:Atatürk şapkasıyla selam verirken.jpg|thumb|Wêneyên Mustafa Kemal Atatürk.]] Mustafa Kemal, damezrîner û serokkomarê yekem ê Komara Tirkiyê, bi armanca ku dewleta Osmanî-Tirkî ya berê veguherîne komara nû ya laîk, gelek şoreş pêk anî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt1j1nsq7 |sernav=Becoming Turkish: Nationalist Reforms and Cultural Negotiations in Early Republican Turkey 1923-1945 |paşnav=Yilmaz |pêşnav=Hale |tarîx=2013 |weşanger=Syracuse University Press }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eissenstat |pêşnav=Howard |tarîx=2003 |paşnavê-edîtor=Aktar |pêşnavê-edîtor=Ayhan |paşnavê-edîtor2=Copeaux |pêşnavê-edîtor2=Étienne |paşnavê-edîtor3=Heper |pêşnavê-edîtor3=Metin |paşnavê-edîtor4=Mango |pêşnavê-edîtor4=Andrew |paşnavê-edîtor5=Özyürek |pêşnavê-edîtor5=Esra |paşnavê-edîtor6=Yildiz |pêşnavê-edîtor6=Ahmet |sernav=History and Historiography: Politics and Memory in the Turkish Republic |url=https://www.jstor.org/stable/20081142 |kovar=Contemporary European History |cild=12 |hejmar=1 |rr=93–105 |issn=0960-7773 }}</ref> Di çarçoveya van şoreşan de siltanî û piştre jî xelîfetî hatin rakirin, mafê dengdanê û hilbijartinê ji jinan re hat dayîn, [[Alfabeya latînî]] hate danîn û gelek guhertinên din hatin kirin. [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] bi Qanûna Paşnavê ku di sala 1934an de hat derxistin paşnavê "Atatürk" da wî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.umass.edu/gso/tgsa/turkey/ataturk.htm |sernav=Ataturk |malper=www.umass.edu |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 |roja-arşîvê=2023-08-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230812171348/https://www.umass.edu/gso/tgsa/turkey/ataturk.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Eşîrên federâlên [[Kurd]] û [[Zaza]] bi serokatiya axayên bi navê Axa û hin komên bi giranî îslamîst li deverên din li dijî van şoreşan derketin û serhildanên Şêx Seîd û Menemen ku ji ber dijberiya li dijî laîktiyê derketin û serhildana Dêrsimê ku şikand. Ji ber reforma axê, hêzên ewlekarî yên Tirk, ji hêla ve hat tepisandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.encyclopedia.com/humanities/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/kurdish-revolts |sernav=Kurdish Revolts {{!}} Encyclopedia.com |malper=www.encyclopedia.com |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] (1939-1945) de, Tirkiyê bêalîbûna xwe demeke dirêj parast; lê belê di mehên dawî yên şer de, di 23ê Sibata 1945an de, li kêleka Hevalbendan cih girt. Di 26ê hezîrana 1945an de bû yek ji endamên damezrîner ên Neteweyên Yekbûyî.<ref>https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/19448953.2021.1987764</ref> II. Zehmetiyên ku di tepisandina serhildana komunîst a Yewnanistanê de piştî Şerê Cîhanî yê Duyem û daxwaza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst]] ya ji bo baregeheke leşkerî di Tengava Tirkiyê de derketin, di sala 1947an de ji aliyê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ve [[Doktrîna Truman]] hate ragihandin.<ref name="MacFie1989">{{Jêder-kovar |paşnav=MacFie |pêşnav=A. L. |tarîx=1989 |sernav=The Turkish Straits in the Second World War, 1939-45 |url=https://www.jstor.org/stable/4283302 |kovar=Middle Eastern Studies |cild=25 |hejmar=2 |rr=238–248 |issn=0026-3206 }}</ref> Doktrînê ji bo ewlekariya Tirkiye û Yewnanistanê desteka leşkerî û aborî da. Her du welat di sala 1948 de ji bo ji nû ve avakirina aboriya Ewropî di nav [[Plana Marshall]] û OEEC de cih girtin, û paşê di 1961 de bûn endamên damezrîner ên OECD.<ref name="MacFie1989" /> Tirkiye tevî hêzên [[Neteweyên Yekbûyî]] beşdarî şerê Koreyê (1950-1953) bû, di sala 1952an de li dijî Yekîtiya Sovyetê tevlî [[NATO]] bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aral |pêşnav=Berdal |tarîx=2004 |sernav=Fifty Years On: Turkey's Voting Orientation at the UN General Assembly, 1948-97 |url=https://www.jstor.org/stable/4289902 |kovar=Middle Eastern Studies |cild=40 |hejmar=2 |rr=137–160 |issn=0026-3206 }}</ref> Di encama derbeya ku di 15ê Tîrmeha 1974an de li Kîprosê pêk hat, çalakiyên EOKA-B, planên Enosîs (yekkirina giravê bi Yewnanistanê re) û gurbûna nakokiyên di nav civatan de, Tirkiyê leşkeran davêje ser sînor. girav di 20ê tîrmeha 1974an de.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayaoğlu |pêşnav=Barin |tarîx=2008 |sernav=Not Too Far: The Cyprus Crises of 1963-74 and Lessons for Present Day Iraq |url=https://www.jstor.org/stable/26328678 |kovar=Insight Turkey |cild=10 |hejmar=2 |rr=101–116 |issn=1302-177X }}</ref> Piştî 9 salan, [[Bakurê Kîprosê|Komara Tirkî ya Kîpros a Bakur]] hat damezrandin û giravê bû du par, lê welat tenê ji aliyê Tirkiyê ve hat naskirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Camp |pêşnav=Glen D. |tarîx=1980 |sernav=Greek-Turkish Conflict over Cyprus |url=https://www.jstor.org/stable/2149584 |kovar=Political Science Quarterly |cild=95 |hejmar=1 |rr=43–70 |doi=10.2307/2149584 |issn=0032-3195 }}</ref> Di sala 1946an de serdema komara tirk a yekpartî bi dawî bû. Di salên 1960, 1971, 1980 û 1997an de dema demokrasiya pir-partî bi destwerdanên leşkerî hat qutkirin. Ji sala 1980an û vir ve ku aboriya Tirkiyê serbest hat berdan, welatê wî gihîştiye mezinbûna aborî û aramiya siyasî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Turkey/The-Kurdish-conflict |sernav=Turkey - Kurdish Conflict, Ethnicity, Borders {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> Ji sala 1984an ve [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] dest bi kampanyayên serhildan û êrîşan li dijî hikûmetên Tirk kir; Li gorî daneyên fermî di encama nakokiyên di navbera partiyan de zêdetirî 40 hezar kes mirine.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.americanprogress.org/article/state-turkish-kurdish-conflict/ |sernav=The State of the Turkish-Kurdish Conflict |malper=Center for American Progress |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> Di sala 2012 de danûstandinên aştiyê di navbera partiyan de dest pê kirin, lê danûstandin di 2015 de bi dawî bûn û nakokî dîsa veguherî pevçûnê. Xwepêşandanên ku di sala 2013an de ji ber rêziknameya Parka Gezî dest pê kirin, piştre veguherî xwepêşandanên li dijî hikûmetê, li gelek parêzgehan derketin, lê ji aliyê hikûmetê ve hatin tepeserkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.deutschlandfunk.de/fuenf-jahre-nach-den-protesten-was-von-gezi-bleibt-100.html |sernav=Fünf Jahre nach den Protesten - Was von Gezi bleibt |paşnav=deutschlandfunk.de |malper=Deutschlandfunk |ziman=de |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref> Her wiha di 15ê tîrmehêa 2016an de li Tirkiyeyê hewldana derbeya têkçûyî pêk hat.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tagesschau.de/ausland/asien/tuerkei-putsch-jahrestag-101.html |sernav=Fünf Jahre nach Türkei-Putsch: Für Erdogan "ein Geschenk Gottes" |paşnav=Baumgarten |pêşnav=Reinhard |malper=tagesschau.de |ziman=de |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurier.at/amp/politik/ausland/wie-der-putsch-versuch-2016-die-tuerkei-veraenderte/[node:path] |sernav=Wie der Putsch-Versuch 2016 die Türkei veränderte |tarîx=2020-07-14 |malper=kurier.at |tarîxa-gihiştinê=2023-08-12 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2024 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2023 }}</ref> === Tevlîbûna tirkî di şerê naxweyî yê Sûriyê === Tevlîbûna Tirkiyê di [[şerê navxweyî yê Sûriyê]] de ji aliyê dîplomatîk ve dest pê kir û piştre ji aliyê leşkerî ve zêde bû. Di destpêkê de, dewleta tirk hikûmeta Sûriyê bi derketina aloziyên sivîl li Sûriyê di bihara 2011an de şermezar kir;<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2012/jun/22/syria-opposition-led-astray-by-violence |sernav=Syria's opposition has been led astray by violence |paşnav=Manna |pêşnav=Haytham |tarîx=2012-06-22 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/syria/8569383/Turkey-condemns-violence-as-Assads-helicopters-open-fire.html |sernav=Turkey condemns violence as Assad's helicopters open fire |malper=www.telegraph.co.uk |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> û destwerdanên leşkerî yên rasterast di 2016-17,<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.wsj.com/articles/turkey-launches-fresh-incursion-into-syria-1472911575 |sernav=Turkey Launches Fresh Incursion Into Syria |paşnav=Coker |pêşnav=Margaret |tarîx=2016-09-03 |malper=Wall Street Journal |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> di 2018 de,<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-turkey-idUSKBN1F80XX |sernav=Turkey shells Syria's Afrin region, minister says operation has begun |tarîx=2018-01-19 |malper=Reuters |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> di 2019, 2020, û di 2022 de<ref name="McKernan2019">{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2019/oct/09/turkey-launches-military-operation-in-northern-syria-erdogan |sernav=Turkey unleashes airstrikes against Kurds in north-east Syria |paşnav=McKernan |pêşnav=Bethan |paşnav2=Borger |pêşnav2=Julian |tarîx=2019-10-09 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 |paşnav3=Sabbagh |pêşnav3=Dan }}</ref> di encama operasyonên leşkerî de ji Tebaxa 2016an û vir ve dewleta tirk a dagirker li ser [[rojavaya Kurdistanê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/syrien-willkommen-in-der-tuerkischen-besatzungszone-a-1172804.html |sernav=Syrien: Willkommen in der türkischen Besatzungszone |paşnav=Sydow |pêşnav=Christoph |tarîx=2017-10-14 |malper=Der Spiegel |ziman=de |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/a/skirmishes-mar-fight-against-islamic-state-in-northern-syia/3747121.html |sernav=Skirmishes Mar Fight Against IS in Northern Syria |tarîx=2017-03-02 |malper=VOA |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> Di [[Berxwedana Efrînê|dagirina Efrînê]] û paşê jî dagirinên din ên Rojavayê Kurdistanê de Tirkiyê bi eşkere dixwaze ku demografiya kurdan biguherîne û etnîsîteyê din li van herêmen Rojavayê Kurdistanê bi cih bike ku jê re dibêjin qirkirina etnîkî ku pêkanîna van herêman divê piranîya [[Ereb]]an hebe.<ref name="Institute2022">{{Jêder-malper |url=https://dckurd.org/2022/04/28/erdogan-wars-on-kurds/ |sernav=Erdogan launches new ethnic cleansing campaign against the Kurds |paşnav=Institute |pêşnav=Washington Kurdish |tarîx=2022-04-28 |malper=Washington Kurdish Institute |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> Erdogan ditirse ku eger bi awayekî fermî rêveberiyeke xweser a kurdî bê avakirin, ev yek ji bo gelek kurdên Tirkiyê dibe nimûne, her wiha Erdogan tawanbar kir ku ew li Sûriyê paqijiya etnîkî dike,<ref name="McKernan2019" /> argumana wî rexne kir û got ku rojavayê Kurdistanê ne ji aliyê dîrokî ve ne jî îro xaka Kurdan e.<ref name="Institute2022" /> Li gor hinek nivîskaran ev gotin pir rexnegir e, nezanîbûn û pir eşkere li dijî kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newsweek.com/syria-turkey-erdogan-trump-kurds-1466506 |sernav=Kurdish Commander Condemns Turkey's Attack as 'Ethnic Cleansing Operation' |paşnav=Cole |pêşnav=Brendan |tarîx=2019-10-20 |malper=Newsweek |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> == Dabeşên îdarî == Tirkiye di warê rêveberiyê de xwediyê pêkhateyeke yekîtî e û ev aliyê yek ji faktorên herî giring e ku rêveberiya giştî ya Tirkiyeyê ava dike. Dema ku sê desthilatdarî (îcrakar, qanûndanîn û dadwerî) wekî erkên sereke yên dewletê bêne hesibandin, rêveberiyên herêmî xwedî hêzek hindik in. Tirkiye sîstemeke yekîtî a pir navendî ye û parêzgeh jî di bin serweriya navendê de ne. Rêveberiyên herêmî ji bo xizmetên di cih de pêşkêş bikin hatin avakirin û hikûmet ji aliyê qeymeqam û qeymeqamên bajaran ve tê temsîlkirin. Ji xeynî walî û qeymeqamên bajaran, karbidestên din ên payebilind jî ji hêla hikûmeta navendî ve têne tayîn kirin ne ku ji hêla şaredaran ve an jî ji hêla pêkhateyan ve têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.justice.gov.tr/judicialsystem.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 |tarîxa-arşîvê=2016-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160521012919/http://www.justice.gov.tr/judicialsystem.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di vê çarçeweya yekîtî de Tirkiye ji bo mebestên îdarî li ser 81 parêzgehan hatiye dabeşkirin. Di hemî parêzgehên tirkî de bi giştî 973 navçe hatin dabeşkirin.<ref> {{Jêder-malper |url=http://www.statoids.com/ytr.html |sernav=Turkey Districts |malper=www.statoids.com |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Tirkiye jî ji bo mebestên erdnîgarî, gelhenasî û aborî di nav 7 herêm û 21 herêman de hatiye dabeşkirin; ev nayê wateya dabeşkirina îdarî. [[Wêne: Map of the administrative divisions of Turkey.svg|thumb|320px|Nexşeya parêzgeh û navçeyên Tirkiyeyê û Bakurê Kurdistanê.]] == Reverberî û Siyaset == [[Wêne: TBMM, October 2021.jpg|thumb|Meclîsa mezin a neteweyî ya Tirkiyeyê li Enqere.]] [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] 600 endamên dengdanê hene, ku her yek ji bo heyamek pênc salan nûneratiya navçeyekê dike. Kursiyên parlamenê li gorî serjimêrî li parêzgehan li gorî nifûsê têne dabeş kirin. Serok bi dengdana rasterast tê hilbijartin û heyama pênc salan kar dike.[[Serokkomarê Tirkiyê|Serokkomar]] nikare piştî du dewreyên 5 salan careke din bibe namzedê hilbijartinan, heya ku parlamen di heyama duyem a serokkomariyê de hilbijartinên serokomariyê pêşwext neke. Hilbijartinên parlamenê û hilbijartinên serokkomariyê di heman rojê de tên kirin. Endamek ji bo heyama diwanzdeh salan tê hilbijartin û ji nû ve nayê hilbijartin. Endamên Dadgeha Destûra Bingehîn dema ku temenê wan di ser şêst û pêncê re derbas bibe, mecbûr in ku xanenişîn bibin.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.anayasa.gov.tr/en/legislation/law-on-constitutional-court/ |sernav=Law on Constitutional Court {{!}} Anayasa Mahkemesi |malper=www.anayasa.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-08-19 }}</ref> Di sîstema yekkirin a Tirkiyeyê de welatî di bin sê asta desthilatdariyê de ne: neteweyî, parêzgehî û herêmî. Erkên hikûmeta xwecihî bi gelemperî di navbera şaredarî û navçeyan de têne dabeş kirin, ku tê de karbidestên cîbicîkar û yasadanîn bi dengdana pirjimar a welatiyan li gorî navçe têne hilbijartin. Tirkiye ji bo mebestên îdarî li ser 81 parêzgehan hatiye dabeşkirin. Her parêzgeh li ser navçeyan, bi giştî 973 navçeyan hatiye dabeşkirin. === Partî û hilbijartinan === [[Wêne: Recep Tayyip Erdogan in Ukraine.jpg|thumb|Serokkomar [[Recep Tayyip Erdoğan]].]] [[Wêne: Kemal Kılıçdaroğlu in March 2023 (cropped).png|thumb|[[Kemal Kılıçdaroğlu]], oposisyona herî mezin ya hikûmetê.]] Her hevwelatekî tirkî ku 18 saliya xwe derbas kiriye mafê dengdanê heye û di hilbijartinan de bibe namzet. Ji sala 1934an û vir ve û beriya pirraniya welatan ji bo her du zayendan mafê dengdana gerdûnî li tevahiya Tirkiyeyê tê sepandin. Li Tirkiyê rêjeya beşdarbûna hilbijartinên herêmî û giştî li gorî gelek welatên din bilind e, ku bi gelemperî ji sedî 80 bilindtir e.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.hurriyetdailynews.com/turkish-women-celebrate-85th-anniversary-of-suffrage-149490 |sernav=Turkish women celebrate 85th anniversary of suffrage - Türkiye News |tarîx=2019-12-05 |malper=Hürriyet Daily News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-19 }}</ref> 600 endamên meclîsê hene ku ji bo heyama 5 salan ji 88 navçe û navçeyan bi sîstema nûnertiya rêjeyî ya bi lîsteyên partiyan têne hilbijartin. Dadgeha Destûra Bingehîn dikare fînansmana giştî ya partiyên siyasî yên ku li dijî laîk an jî têkiliyên wan bi terorîzmê re hene, ji holê rake, an jî hebûna wan bi tevahî qedexe bike.<ref> {{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1466160.stm |sernav=Euro court backs Turkey Islamist ban |tarîx=2001-07-31 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-19 }}</ref><ref> {{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2850601.stm |sernav=Turkey's Kurd party ban criticised |tarîx=2003-03-14 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-19 }}</ref> Wezareta Navxweyî dikare partiyên nû ji hilbijartinan re asteng bike jî, eger dadgeh ji bo partiyê biryara xwe bide.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/sedat-ergin/mahkeme-yesiller-ile-icisleri-bakanligi-arasindaki-kritik-davada-kimi-hakli-buldu-42236146 |sernav=Mahkeme, Yeşiller ile İçişleri Bakanlığı arasındaki kritik davada kimi haklı buldu? |tarîx=2023-03-18 |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-08-19 }}</ref> Baraja hilbijartinê ya partiyên siyasî li ser asta neteweyî ji sedî heftê dengan e.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.dailysabah.com/politics/legislation/ak-party-mhp-announce-draft-for-turkeys-new-election-law |sernav=AK Party, MHP announce draft for Turkey's new election law |paşnav=SABAH |pêşnav=DAILY |tarîx=2022-03-14 |malper=Daily Sabah |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-19 }}</ref> Partiyên biçûk dikarin ji benda hilbijartinê dûr bikevin, bi rêya pêkanîna tifaqekê bi partiyên din re, ku tê de dengên giştî yên hevpeymaniyê ji %7 derbas bibin, bes e. Namzedên serbixwe di bin benda hilbijartinê de ne. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]], ji sala 1946an û pê de Tirkiye di bin sîstemeke pirpartî de xebitî. Li aliyê rastê yê aliyên siyasî yên Tirkiyê, partiyên wekî [[Partiya Demokratîk (Tirkiye)|Partiya Demokratîk]] (DP), [[Partiya Dad (Tirkiye)|Partiya Dad]] (AP), [[Partiya dayîkê]] (ANAP) û Partiya Dad û Geşepêdanê (AKP) bûne partiyên siyasî yên herî navdar ên Tirkiyê û di gelek hilbijartinan de bi ser ketin. Partiyên rastgir ên tirk îhtîmal e ku prensîbên îdeolojiyên siyasî yên wekî kevneperestî, netewperestî an îslamparêziyê qebûl bikin.<ref> {{Jêder-malper |url=https://esiweb.org/pdf/esi_turkey_tpq_vol7_no1_HakanYilmaz.pdf |sernav=Convertism in Turkey }}</ref> Li aliyê çepê yê spektrumê, partiyên wekî Partiya Gel a Komarî (CHP), [[Partiya Populîst a Sosyal Demokrat]] (SHP) û [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) carekê serkeftina herî mezin a hilbijartinê bi dest xistin. Partiyên çepgir zêdetir prensîbên [[sosyalîzm]], [[kemalîzm]] an jî [[sekulerîzm]] dipejirînin.<ref> {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=iOoGH4GckQgC&pg=PA357&redir_esc=y |sernav=The Cambridge History of Turkey |paşnav=Fleet |pêşnav=Kate |paşnav2=Kasaba |pêşnav2=Reşat |paşnav3=Faroqhi |pêşnav3=Suraiya |tarîx=2008 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-62096-3 |ziman=en }}</ref> Serokkomarê 12emîn [[Recep Tayyip Erdoğan]] ([[Partiya Dad û Geşedanê|AKP]]) yê ku di [[Hilbijartina serokomariya Tirkiyê 2023|hilbijartina serokomariyê ya 2023an]] da serketî bû û serokwezîrê berê ye, niha wek serokê dewletê û serokê hikûmetê dixebite. [[Kemal Kılıçdaroğlu]] ([[Partiya Gel a Komarî|CHP]]) serokê Giştî yê Opozîsyona Tirkiyê ye. [[Devlet Bahçeli]] Serokê Demî yê Meclisa Mezin e. === Hêz === [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê]] ji serfermandariya Giştî, Hêzên Bejayî, Hêzên Deryayî û Hêzên Esmanî pêk tê. Serokê Sererkaniyê ji aliyê Serokkomar ve tê tayînkirin. Serok ji bo meselên ewlekariya netewî û amadehiya têr a hêzên çekdar ji bo parastina welat li ber parlamenê berpirsiyar e. Lê desthilata ragihandina şer û şandina Hêzên Çekdar ên Tirkiyê bo welatên derve yan jî hiştina hêzên çekdar ên biyanî li Tirkiyê bi cih bibin, tenê di destê parlamenê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.tsk.mil.tr/eng/genel_konular/savunmaorganizasyonu.htm |sernav=Turkish General Staff |tarîx=2009-02-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-19 |tarîxa-arşîvê=2009-02-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090218082358/http://www.tsk.mil.tr/eng/genel_konular/savunmaorganizasyonu.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Fermandariya Giştî ya cendirmeyan û fermandariya Ewlekariya Peravê saziyên înfazê yên bi organîzasyona leşkerî û di bin rayeya Wezareta Karên Hundir de ne. Di dema şer de, serokkomar dikare ferman bide hin yekîneyên Fermandariya giştî ya cendirmeyan û fermandariya Ewlekariya Peravê ku di bin Fermandariya Hêzên Bejahî û Hêzên Deryayî de tevbigerin. Cendirmeyan û Ewlekariya Peravê yên mayî yên di bin serweriya Wezareta Karên Hundir de wezîfeyên xwe yên hiqûqê didomînin. Tirkiye di nav [[NATO]]yê de, piştî [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] (DYA) duyem hêza leşkerî ya domdar e, ku ji Sibata 2022an vir ve 890,700 leşkerî hene.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/de/search?q=n2:0459-7222 |sernav=n2:0459-7222 - Treffer |malper=www.worldcat.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-19 }}</ref> Tirkiye ji [[Şerê Korêyê]] û vir ve beşdarî mîsyonên navneteweyî yên di bin banê [[Neteweyên Yekbûyî]] û NATOyê de bûye, di nav wan de mîsyonên aşitiyê yên li [[Somalya]], [[Yûgoslavya]] û Kevana Afrîkayê. Di Şerê Kendavê yê Yekem de piştgirî da hêzên koalîsyonê, personelên leşkerî beşdarî Hêza alîkariya Ewlekariya Navneteweyî li [[Efxanistan]]ê kir, û di Hêza [[Kosova]]yê, Eurocorps û Komên Şer ên [[Yekîtiya Ewropayê]] de çalak dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iss.europa.eu/uploads/media/cp097.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-19 |tarîxa-arşîvê=2016-03-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304001035/http://www.iss.europa.eu/uploads/media/cp097.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.tsk.tr/20_ingilizce_tsktr/5_international_relations/contribution-of-the-turkish-armed-forces-to-peace-support-operations.html |sernav=Türk Silahlı Kuvvetleri Genelkurmay Başkanlığı |tarîx=2015-02-19 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-19 |tarîxa-arşîvê=2015-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150219001301/http://www.tsk.tr/20_ingilizce_tsktr/5_international_relations/contribution-of-the-turkish-armed-forces-to-peace-support-operations.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di van salên dawî de Tirkiyê di warê ewlehî û perwerdeyê de alîkariya hêzên [[Pêşmerge]] li başûrê Kurdistanê û Hêzên Çekdar ên Somaliyê kiriye.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.hurriyetdailynews.com/turkey-finalizes-military-training-base-in-somalia-104468 |sernav=Turkey finalizes military training base in Somalia - Türkiye News |tarîx=2016-10-03 |malper=Hürriyet Daily News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-19 }}</ref><ref> {{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-turkey-iraq-idUSKCN0J60B720141122 |sernav=Turkey trains Kurdish peshmerga forces in fight against Islamic State |tarîx=2014-11-22 |malper=Reuters |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-19 }}</ref> Hêzên Çekdar ên Tirk li dervayê welat bi baregehên leşkerî<ref> {{Jêder-nûçe |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-03-07/mapping-the-turkish-military-s-expanding-footprint-quicktake |sernav=Mapping the Turkish Military’s Expanding Footprint: QuickTake |tarîx=2019-03-07 |malper=Bloomberg.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-19 }}</ref> wekî yên li [[Albanya]],<ref> {{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/turkishforeignpo00larr |sernav=Turkish Foreign Policy in an Age of Uncertainty |paşnav=F. Stephen Larrabee |tarîx=2003-02-25 |weşanger=RAND Corporation |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-8330-3281-2 }}</ref> [[Iraq]],<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.hurriyetdailynews.com/opinion/verda-ozer/what-is-turkey-doing-in-iraq-104733 |sernav=What is Turkey doing in Iraq? |tarîx=2016-10-08 |malper=Hürriyet Daily News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-19 }}</ref> [[Qeter]],<ref> {{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/article/us-qatar-turkey-military-idUSKCN0XP2IT |sernav=Seeing shared threats, Turkey sets up military base in Qatar |tarîx=2016-04-28 |malper=Reuters |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-19 }}</ref> û Somalya<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trtworld.com/turkey/turkey-to-open-it-s-largest-military-base-in-somalia-10967 |sernav=Turkey to open it's largest military base in Somalia |paşnav=Reporter |pêşnav=Staff |malper=Turkey to open it's largest military base in Somalia |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-19 |roja-arşîvê=2022-09-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220909055110/https://www.trtworld.com/turkey/turkey-to-open-it-s-largest-military-base-in-somalia-10967 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> hebûneke leşkerî ya nisbeten giring heye. Hêzek ji 36,000 leşkeran li [[Bakurê Kîprosê]] ji sala 1974 ve digire.<ref> {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=_6wRdE2ZH4gC&pg=PA260&redir_esc=y |sernav=Mediating in Cyprus: The Cypriot Communities and the United Nations |paşnav=Richmond |pêşnav=Oliver P. |tarîx=1998 |weşanger=Psychology Press |isbn=978-0-7146-4877-4 |ziman=en }}</ref> === Têkiliyên derve === {{Gotara bingehîn|Têkiliyên derve yên Tirkiyeyê}} Têkilîyên derve yên komara Tirkîyeyê bi rêya Wezareta Derve ya Tirkiyeyê tên meşandin. Têkiliyên Tirkiyeya modern bi taybetî piştî avakirina komarê li sala 1923yê hatin destpê kirin. Lê di bingehê de berdewamiya Împeratoriya Osmanî ya perçebûyî bû. Piştî Şerê cîhanî yê yekem, têkiliyên împeratoriya Osmaniyan hêdî hêdî ket bin destê avakerên Tirkiyeya modern. Ji ber ku dewletên Ewropayî împeratoriya Osmanî dagir kir, di serî de têkiliyên dewleta Tirkiyeyê û yên Ewropayî li ser bingeheke hejîyayî ye. Bi taybetî jî rola Brîtanya li ser perçebûna Osmaniyan gelek mezin e, ji ber vê têkilîyen van dewletan bi awayekî baş destpê nekir. ==== Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê ==== {{Gotara bingehîn|Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê}} Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê li salên 1960an bi rêya partiyên kurd û rêxistinên dewleta tirk dest pê dike. Lê berî statûbûna Başûrê Kurdistanê, têkiliyên Tirkiyeyê bi taybetî li gel dewleta Iraqê hebûn. Berî avabûna Iraqê jî li Başûrê Kurdistanê car car serhildanên kurdan çêdibûn. Tirkiyeyê ji ber hebûna pirsgirêka kurd di nav axa xwe de nedikarî di pirsgirêka kurd de alîkariya kurdan bike. Li hemî Rojhilata Navîn dijayetiya kurdan dikir. Nedixwast kurd bibin xwedî [[statû]]. Jixwe piştî [[Serhildana Şêx Seîdê Pîranî]] li Tirkiyeyê li dijî kurdan înkara kurdbûnê destpê kir. Li sala 1963yê dewleta Iraqê û yên kurdnişîn li dijî [[Şoreşa Îlonê]] givaş li ser kurdan da destpê kirin. Di encamê de zilmeke mezin li ser kurdan peyda bû. 9ê tîrmeha 1963yê Sovyetan li dijî van dewletên Tirkiye, Îran û Iraqê daxuyandinek da ku dixwest ev dewlet dest ji karûbarên Iraqê vekêşin. Rasterast nekarî lê bi rêya dewleta [[Mongolya]] mijara kurdan bir [[Neteweyên Yekgirtî]]. Ev piştî [[Peymana Sevrê]] duyem care ku mijara kurdan dibe mijareke navneteweyî <ref>Türki Korkunun Antomisi, Irak Kürdistanı ve Etkileri, Zeyne Abidin Yaprak, Weşanên Doz 2005, r:112</ref>. Her wiha Tirkiyeyê û Îranê bihevra dixwast operesyoneke bi navê ''Hereketa Piling'' li Başûrê Kurdistanê lidar bixin. Armancê vê hereketê ew bû ku Îranê dixwast Silêmaniyê, Tirkiyeyê jî dixwast Mûsilê dagir bike <ref>Barzan'dan Bağdat'a Kürtler, Ekrem Sunar, Weşanên Dozê, r: 5</ref> Lê ji ber givaşa navneteweyî bi taybetî ji ber bertekê Sovyetan ev plan nehate bicîh anîn. ==== Têkiliyên Îran û Tirkiyeyê ==== {{Gotara bingehîn|Têkiliyên Îran û Tirkiyeyê}} [[Wêne:رضاشاه و مصطفی کمال آتاترک Reza Shah and Mustafa Kemal Atatürk.jpg|thumb|Reza Şah Pehlewî û Mustafa Kemal Atatürk]] [[Wêne:President Hassan Rouhani welcomes Turkish President Recep Tayyip Erdoğan in Saadabad Palace 02.jpg|thumb|Serokkomarê Komara Tirkiyeyê Recep Tayyip Erdoğan û serokkomarê Komara Îslamî ya Îranê Hesen Ruhanî]] Di wextê Osmaniyan û Sefewiyan ta niha gelek têkiliyên van herdu welatan çêbûyê. Piştî [[Peymana Zehabê]] ku di sala 1639ê ji aliyê Sefewî û Osmaniyan hatiye destnîşan kirin heta niha hidûd bi hindek guherînan wek hev ma ye. Lê têkiliyên van herdu welatan çi caran jî li dijî dewleteke biyanî wek hev nebûye. Piştî peymana Zehabê welatê kurdan an ku [[Kurdistan]] ji aliyê van her du dewletan ve hatiye parçe kirin û ji hîngê heta niha di hidûdên van her du dewletan de pirsgirêkên mezin yên girêdayî kurdan qewimî ne. Her çend malbatên Osmaniyan û Sefewiyan tirk bûne jî têkiliyên wan ji ber cudabûna mezheban çi caran di asteke de baş de nebû. Gelek caran li herêmê di navbera van herdu dewletan de şer û pevçûn çêdibûn. Hemû şer jî li Kurdistanê dihatin kirin. Ji ber van şeran li herdu rexan jî dûrxistin û bicîhkirina eşîrên kurd di polîtîkaya van herde dewletan de hebûye. Ev têkiliya van herdu welatan heta salên 1900an jî bi vî awayî berdewam kir. Piştî van salan ev herdu dewlet her çend sîstemên guherandibin netewe-dewlet jî hêj jî giraniya mezheban di navbera wan de heye. Bi dûçûna dîroknas û sîyasetnasê tirk Atay Akdevelioğlu 4 sedemên giring di navbera têkiliyên Tirkîyeyê û Îranê de dilîze; {{Jêgirtin| #Hevrikîya van herdu şaristanan yên sedsalane ku ji wextê têkiliyên Sefewiyan û Osmaniyan destpê dike û heta niha. Ev hevrikiya van herdu dewletan bêbaweriyeke mezin xistiye navbera van herdu civakan. Çûnkî civaka Osmanî bi giştî sunîmezheb, Sefewî jî bi giştî şîîmezheb bûn. #Polîtîkayên pan-tûranî jî di navbera têkiliyan de xwedî roleke mezin e. Piştî hijyana dewleta Osmaniyan, bi rêya partîya Îtihad û Tereqiyê polîtîkayên pantûranî li Rojhilata navîn heta Asyaya Navîn hatin meşandin ku Îtihad û Tereqiyê dixwast hemû tirkên dinyayê bike yek dewlet. Li Îranê hejmareke zêde tirk/azerî hebûn ku potensîyela tesîra pantûraniyan li vir hebû. Ev polîtîka dibû sedema bêbaweriyê dijî dewleta tirkan. #Tesîra Brîtanyayê vî wextî li Îranê pir zêde bû ku pişttî [[şerê cîhanî yê yekem]] gelek zêdetir lêhat. Brîtanya li gel tirkan jî di nav şer û pevçûnan de bû. Ji ber vê sedemê Îranê nedikarî bêyî Brîtanyayê têkiliyên baş li gel Tirkiyeya nû biafirîne. Lê tesîra vê sedemê niha nemaye. #Pirsgirêka eşîrên kurd jî vî wextî di navbera van herdu dewletan de ji pirsgirêkên herî mezin bû. Dema eşîreke kurd li tirkîyeyê an jî li îranê serhildanek kiriba, ji bo revînê dikarî biçin dewleta din. Ev jî dibû pirsgirêkek mezin.|çavkanî=Türk Dış Politikası,Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar- Baskın Oran, r:205}} '''Faktorên tesîrê li têkiliyên Komara Tirkiyeyê û Komara Îslamî ya Îranê dike:''' # Têkiliyên Tirkiyeyê li gel [[DYA]] û [[Îsraêl]]ê gelek tesîran li têkiliyên Îran û Tirkiyeyê dike. Wek tê zanîn têkiliyên Komara Îslamî piştî şoreşa îslamî ber bi xirabbûnê ve diçin. Ji ber vê jî ev diyarde yek ji giringtirîn diyardeye di têkiliyên Îran û Tirkiyeyê de. Nêzîkbûna Tirkiyeyê bo Îsraêlê jî nerazîbûneke mezin li Îranê peyda dike. Jixwe Komara Îslamî ya Îranê dewleta Îsraêlê nasnake # Polîtîkayên Îranê yên li Rojhilata Navîn jî tesîrê li têkiliyan dike. Alîkariya Îranê bo komên tundrew yên îslamî ku giştî Şîî ne, nerazîbûnê li Tirkiyeyê peyda dike. # Pêşvebirina çekên komelkuj yên Îranê wekî her dewleteke dinyayê li Tirkiyeyê jî nerazîbûnê nîşan dide. # Polîtîkayên Tirkiyeyê li [[Asyaya Navendî]] û [[Qefqasya]]yê tesîrê li têkiliyên herdu dewletan dike. Jixwe li van herêman û di Îranê de gelheyeke zêde tirk(azerî,tirkmen, qirgiz hwd..) hene. Îran ditirse ku Tirkiye bi rêya neteweyetî tesîrê di nav van gelên nijadtirk de bike. Jixwe li Qefkasyayê Îran ji Azerbaycanê bêhtir têkiliyên xwe li gel Ermenistanê xurt dike. Piştî xirabûna têkiliyên Îran û DYAyê piştî şoreşa Îslamî, dagirkirina DYAyê li Iraqê jî tesîrên gelek mezin têkiliyên navneteweyî yên dewletên Rojhilata Navîn kirin. Piştî vê dagirkirinê Iraq ber bi parçebûnê ve diçe. Di Iraqa nû de Tirkiye dixwaze Iraq perçenebe û kurdên li vir nebin xwedî statû lê her çend armanca Îranê jî neperçebûna Iraqê be jî her wisa dixwaze ku Şîiyên Iraqê bixe nav tesîra xwe de û destê xwe li Iraqê bihêz bike û îdeolojiya xwe belavî Iraqê bike. Jixwe gelheya Iraqê bêhtir Şîî ne. Her wisa tirsa Îranê jî ew e ku Tirkiye li Iraqê dixwaze Mûsil û Kerkûkê dagir bike. Li Iraqê pozîsyona Tirkiyeyê û Îranê her çend wek hev be jî li dijî vê rewşa ku statû standina kurdan, pozîsyon û siyasetên xwe yên girêdayî ewlehiyê guhertin. Niha di navbera Tirkiyeyê û Îranê de li nav [[Başûrê Kurdistanê]] û [[Iraq]]ê de pêşbazî heye. Lê ev rewş hêj jî ji bo kurdan rewşeke ewle nîne, çûnkî ev herdu hêz jî ji hebûna DYAyê ditirsin. Hebûna PKKê jî di navbera herdu dewletan de dibe pirsgirêkeke mezin. Tirkiye îdîa dike ku Îran alîkariya PKKê dike û ji wî aliyê hidûd êrîşî Tirkiyeyê dike. Lê piştî dagirkirina DYAyê li Iraqê rewşa herêmê hat guhertin û statûya kurdan ji bo Îranê jî ji bo Tirkiyeyê jî bû pirsgirêkek mezin. Jixwe paşî ji aliyê PKKê ve rêxistina [[PJAK]]ê hate ava kirin û gelek pêvçûn û şer di navbera PJAK û Îranê de qewimîn lê di sala 2011ê de ev şer û pevçûn sekinîn.Di 27ê tîrmehê 2004ê serokwezîrê Tirkiyeyê çû Îranê û li wir hevpeymanek hate destnîşan kirin. Bi dûçûna wê hevpeymanê Îranê PKK/Kongra Gel, Tirkiyeyê jî Micahîdên Gel wek rêxistinên terorîst binavkirin û nasandin<ref>Bütün Boyutları ile İran ve Türkiye İlişkileri-Arif Keskin, r:13</ref>. ==== Têkiliyên Iraq û Tirkiyeyê ==== {{Gotara bingehîn|Têkiliyên Iraq û Tirkiyeyê}} Piştî çareserkirina hidûdên Îran û Tirkîyeyê, pirsgirêkên hidûdî yên Îran û Iraqê jî li 4ê tîrmeha 1937ê bi taybetî pirsgirêka [[Şetelereb]] hate çareser kirin. Her wiha hindek pirsgirêkên hidûdî di navbera Îran û Efxanistanê jî de hebûn. Ev xebatên han, rê da van welatan ku piştî pirsgirêkên hidûdî, di pirsgirêkên din de jî çareser bikin. Bi taybetî Kurdistan di navbera Îran, Tirkîye û Iraqê de hatibû parçe kirin û xetera avabûna Kurdistanê di nav dilê van her sê dewletan de hebû. Ji ber vê sebebê, van hersê dewletan û efxanistanê xwestin bi hevra hevpeymaneke din destnîşan bikin. Li 8ê tîrmeha 1937ê de di navbera van hersê dewletan de Hevpeymana Neêrişkirina Hev hate destnîşan kirin. Ji ber ku ev hevpeyman li qesra Sadabadê hatîye destnîşan kirin, jê re dibêjin [[Peymana Seedabadê]] an jî Pakta Sadabadê. Ji bilî Efxanistanê, endîşeyên dewletên din ya esas pirsgirêka kurdan bû. 10 madeyên hevpeymanê hebûn û çar ji wan rasterast behsê kontrolkirina kurdan dike <ref>Kürt Meselesi ve Türkiye-İran İlişkileri, Robert Olson, r:48</ref> Li sala 1946ê van herdu dewletan [[Peymana Hevkariyê ya Tirkiyeyê û Iraqê 1946]] destnîşan kir. ==== Têkiliyên Sûrî û Tirkiyeyê ==== {{Gotara bingehîn|Têkiliyên Sûrî û Tirkiyeyê}} Piştî [[şerê cîhanî yê yekem]] dewleta Osmanî belav bû û gelek herêmên erebziman ji aliyê dewletên rojavayî ve hatin dagir kirin. Bi dûçûna [[peymana Sykes–Picot]] û [[Peymana Sevrê]] axa welatê Osmaniyan ji alîyê dewlet û rêxistinên din ve hate parve kirin. Axa dewleta Sûrî jî di bin mandaterîya [[Fransa]]yê de bû. Bi dûçûna wan peymanan jî herêma Îskenderûn an jî [[Xetay (parêzgeh)]] ketibû bin destê Fransayê û di paşeroja têkiliyên Sûrî û Tirkiyeyê jî ev bû pirsgirêka sereke. 20ê cotmeha 1921ê de di navbera Fransayê û hikûmeta Enqereyê de hevpeymanek hate destnîşan kirin. Bi dûçûna wê hevpeymanê parêzgeha Xetayê wek xweser ma, heta ku giştpirsîyekê dikin ku tevlî kîjan dewletê bibe. === Qanûn === [[Wêne: PalaceOfJusticeIstanbul (1).jpg|thumb|[[Qesra bealî ya Stembolê]].]] Bi damezrandina Komarê re, Tirkiyê pergala hiqûqa medenî pejirand û li şûna qanûnên osmanî yên ku ji [[Şerîet]]ê derketî de cih girt. Zagona Medenî, ku di sala 1926an de hatî pejirandin, li ser bingeha Qanûna Medenî ya Swîsre ya 1907an û Qanûna Swîsre ya Peywiran a 1911an bû. Her çend ew di sala 2002an de gelek guhertin derbas bû jî, ew pir ji bingeha Qanûna bingehîn diparêze. Qanûna Cezayê, ku bi eslê xwe li ser bingeha Qanûna Cezayê ya Îtalyayê ye, di sala 2005an de bi zagonek bi prensîbên mîna Qanûna Cezayê ya Alman û bi gelemperî qanûnên Alman ve hate guheztin. Hiqûqa îdarî li ser bingehê wekheviya fransî ye û qanûnên prosedurê bi gelemperî bandora pergalên hiqûqî yên Swîsre, alman û fransî nîşan dide.<ref> {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=y_otpAA1EIoC&dq=Turkish+legal+system+european+civil+law&pg=PA940&redir_esc=y#v=onepage&q=Turkish%20legal%20system%20european%20civil%20law&f=false |sernav=Elgar Encyclopedia of Comparative Law, Second Edition |paşnav=Smits |pêşnav=J. M. |tarîx=2012-01-01 |weşanger=Edward Elgar Publishing |isbn=978-1-78100-610-8 |ziman=en }}</ref> Prensîbên îslamî di pergala hiqûqî de cih nagirin.<ref> {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=y_otpAA1EIoC&dq=Turkish+legal+system+european+civil+law&pg=PA940&redir_esc=y |sernav=Elgar Encyclopedia of Comparative Law, Second Edition |paşnav=Smits |pêşnav=J. M. |tarîx=2012-01-01 |weşanger=Edward Elgar Publishing |isbn=978-1-78100-610-8 |ziman=en }}</ref> === Mafên mirovan === [[Mafên mirovan li Tirkiyeyê|Rewşa mafên mirovan li Tirkiyeyê]] bû cihê nîqaş û şermezarkirina navneteweyî. Di navbera salên 1959 û 2011an de [[Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê]] zêdetirî 2400 biryar li dijî Tirkiyeyê ji ber binpêkirina mafên mirovan di mijarên wekî [[mafên kurdan]], [[mafên jinan]], [[Mafên kesên LGBT li Tirkiyê|mafên LGBT]] û [[Azadiya medyayên tirkî|azadiya medyayê]] de da. Rewşa mafên mirovan a Tirkiyeyê ji bo endambûna welat di [[Yekîtiya Ewropayê]] de dibe asteng. [[Wêne: Abdullah Öcalan.png|thumb|[[Abdullah Öcalan]], damezrînerê PKK û xebatkarê mafên kurdan.]] Di nîvê paşîn ên salên 1970an de, Tirkiye rastî tundûtûjiya siyasî di navbera komên çekdar ên [[Siyaseta çepgir|çepgir]] û [[Rastgiriya tund|rastgir ên tund]] de, ku di derbeya leşkerî ya 1980 de derket holê. [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] (bi kurtasî PKK) di sala 1978an de ji aliyê komek çekdarên kurd ve bi serokatiya [[Abdullah Öcalan]] ve hatiye damezrandin û daxwaza avakirina dewleta kurdî ya serbixwe ku xwe dispêre îdeolojiya [[Marksîzm-Lenînîzm|Marksîst û Lenînîst]] dike. Sedema destpêkê ya vê yekê ji aliyê PKKê ve, zext û zordariya li ser kurdan li Tirkiyeyê bû. Di sala 1984an de dema ku PKKê serhildana kurdan îlan kir, serhildaneke berfireh dest pê kir. Bi demê re PKK daxwazên xwe guhert û kir mafên wekhev ên etnîkî yên Kurdan û otonomiya parêzgehan ku bi pirranî kurd lê dijîn di nava Tirkiyê de bibe. Ji sala 1980an de, parlamenê Tirkiyeyê parêzbendiya endamên xwe ji dozgeriyê derxist, ku di nav wan de 44 parlamenterên ku piraniya wan ji partiyên alîgirê kurdan bûn. Di 20ê Gulan 2016an de, parlamenê Tirkiyeyê hema ji çaryeka endamên xwe ji dozgeriyê parêzbendî betal kir, di nav de 101 parlamenterên partiya alîgirê kurdan [[Partiya Demokratîk a Gelan]] û partiya opozîsyona sereke [[Partiya Gel a Komarî]]. Di sala 2020an de, bi hinceta bersivdana hewldana derbeya têkçûyî ya 2016an, rayedaran zêdetirî 90,000 hemwelatiyên tirk girtin an jî avêtin girtîgehê. Li gorî Komîteya Parastina Rojnamegeran, hikûmeta [[Partiya Dad û Geşedanê]] li dijî azadiya medyayê zextan pêk aniye. Gelek rojnameger bi sûcdariya "terorîzm" û "çalakiyên dij-dewletê" hatin girtin. Di sala 2020an de, CPJ-ê 18 rojnamevanên girtî yên li Tirkiyeyê tespît kirin (di nav wan de karmendê edîtoriya [[Cumhuriyet (rojname)|Cumhuriyet]], rojnameya herî kevn a Tirkiyeyê ku hîn jî aktîv e). === Mafên LGBT === {{Gotara bingehîn|Mafên kesên LGBT li Tirkiyê}} == Aborî == Tirkiye endamê damezrîner ê [[OECD]] û [[G20]] e û di nav welatên [[E7 (welatan)|E7]] û [[EAGLE]] de cih digire. Ew welatek nû-pîşesazkirî ye ku xwedan aboriya dahata jorîn-navîn e, ku ji hêla GDPya binavkirî ve di cîhanê de 19emîn mezin e, û ji hêla PPP-ê ve ya 11emîn mezin e. Li gorî texmînên IMFê, di sala 2023an de serê mirovekî ji aliyê PPP'yê ve hilberîna hilberîna navokî ya Tirkiyeyê 41 hezar û 412 dolar e, serê şexsekî jî 11 hezar û 932 dolar e.<ref name=":38"> {{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |malper=IMF |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Li gorî sala 2019an ji sedî 11,7ê tirkan di bin metirsiya xizanî û dûrketina civakî de ne.<ref name=":38" /> Di sala 2021ê de li Tirkiyê bêkarîbûn %12 ji xelkan bû.<ref name=":39" /> Li gorî daneyên Banka Cîhanê, di navbera salên 1993-2010an de nifûsa çîna navîn li Tirkiyeyê ji sedî 18 derketiye ji sedî 41ê nifûsa giştî.<ref name=":39">{{Jêder-malper |url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2014/12/10/new-world-bank-report-looks-at-turkey-rise-to-threshold-of-high-income-and-challenges-remaining |sernav=New World Bank Report Looks at Turkey’s Rise to the Threshold of High-Income Status and the Challenges Remaining |malper=World Bank |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 |archive-date=2021-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211026061802/https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2014/12/10/new-world-bank-report-looks-at-turkey-rise-to-threshold-of-high-income-and-challenges-remaining |url-status=dead }}</ref> Di cotmeha sala 2021ê de, depoyên diravên biyanî yên hemwelatî û niştecîhan di bankên Tirkiyê de 234 milyar dolar bû, ku bi qasî nîvê hemî depoyan e.<ref> {{Jêder-nûçe |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-10-14/the-fate-of-turkey-s-battered-lira-hangs-with-local-investors |sernav=The Fate of Turkey’s Battered Lira Hangs With Local Investors |tarîx=2021-10-14 |malper=Bloomberg.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref><ref> {{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/economy/2021/10/14/turkish-lira-falls-out-of-favour-with-local-investors-again |sernav=Turkish lira falls out of favour with local investors again |malper=www.aljazeera.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Ji adara 2023an vir ve rezerva diravê biyanî ya Bankaya Navendî ya Tirkiyeyê 62,6 milyar dolar bû (li gorî meha borî ji sedî 2,3 zêde bû), rezerva zêr jî 52,2 milyar dolar bû (li gorî meha berê ji sedî 7,2 zêde bû). Hebûnên rezervan 122,4 milyar dolar bû (ji sedî 4,3 zêdebûnek li gorî meha borî).<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.tcmb.gov.tr/wps/wcm/connect/EN/TCMB+EN/Main+Menu/Statistics/Balance+of+Payments+and+Related+Statistics/International+Reserves+and+Foreign+Currency+Liquidity/ |sernav=TCMB - International Reserves and Foreign Currency Liquidity |malper=www.tcmb.gov.tr |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> [[Wêne: Togg T10X (cropped).jpg|thumb|Togg T10X SUV, [[Bakû]], [[Azerbaycan]].]] [[Wêne: Togg Sedan Back.jpg|thumb|Togg Sedan SUV, [[Stembol]].]] Pîşesaziya [[otomobîl]]yayê li Tirkiyê mezin e, û di sala 2022an de 1,352,648 wesayîtên motor hilberandine, ku di rêza 13emîn hilberînerê herî mezin de di cîhanê de ye (hilberîn di sala 2017 de bi 1,695,731 wesayîtên motorê bilind bû, dema ku Tirkiye jî di rêza 13emîn de bû).<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oica.net/category/production-statistics/2022-statistics/ |sernav=2022 statistics {{!}} www.oica.net |malper=www.oica.net |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 |roja-arşîvê=2023-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230408125523/https://www.oica.net/category/production-statistics/2022-statistics/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Şîrketên otomotîv ên Tirk ên mîna TEMSA, Otokar û BMC di nav mezintirîn hilberînerên van, otobus û kamyonan de ne. [[Togg]], an jî Automobile Joint Venture Group Inc., yekem pargîdaniya wesayîtên hemî elektrîkî ya Tirkiyê ye. Kargehên keştiyê yên Tirkiyeyê hem ji bo hilberîna tankerên kîmyewî û neftê yên heya 10,000 dwt û hem jî ji bo mega yatên wan pir têne hesibandin. Marqeyên tirkî yên mîna Beko û Vestel di nav hilberînerên herî mezin ên elektronîkên xerîdar û alavên malê de li Ewropayê ne, û ji bo lêkolîn û pêşkeftinê di teknolojiyên nû yên têkildarî van qadan de gelek fonan veberhênan dikin.<ref> {{Jêder-malper |url=http://arsiv.ntv.com.tr/news/129703.asp |sernav=Beko Avrupa’da üçüncülüğe oynuyor |malper=arsiv.ntv.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref><ref> {{Jêder-malper |url=https://www.beko.co.uk/about-beko |sernav=About {{!}} One Of UK's Leading Home Appliance Brand {{!}} Beko |malper=www.beko.co.uk |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Sektorên din ên sereke yên aboriya Tirkiyê ev in: banking, avahî, alavên malê, elektronîk, tekstîl, parzûnkirina neftê, berhemên petrokîmyayî, xurek, maden, hesin û pola û pîşesaziya makîneyê. Li gorî anketa Saziya Statîstîkê ya Tirkiyeyê ya sala 2021an ku daneyên berdest ên sala 2020'an bi kar anîne, tê texmînkirin ku ji sedî 46,7ê dahata giştî ya bidestxistî ji sedî 20'ê herî zêde yên dahatiyê werdigirin, ji sedî 20ê herî hindik jî ji sedî 6,1an werdigirin.<ref> {{Jêder-malper |url=https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Income-and-Living-Conditions-Survey-2021-45581&dil=2 |sernav=TURKSTAT Corporate |malper=data.tuik.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> === Geştyarî/Tûrîzm === [[Wêne: Ölüdeniz on the Turquoise Coast, Turkey.jpg|thumb|Berava [[Ölüdeniz]]ê.]] [[Geştyarî|Geştyarî li Tirkiyeyê]] di sedsala 21ê de hema her sal zêde bûye û beşeke giring a aboriyê ye.<ref name=":40" /> Wezareta Çand û Tûrîzmê ya Tirkiyeyê niha di çarçoveya projeya "Turkey Home" de tûrîzma Tirkiyeyê pêş dixe.<ref name=":40" /> Tirkiye di cîhanê de yek ji deh welatên mebesta sereke ye, ku rêjeya herî zêde ya mêvanên biyanî ji Ewropayê tên; bi taybetî di salên dawî de Almanya û Rûsya. Di sala 2019an de Tirkiye di warê hejmara geştiyarên navneteweyî de li pişt Îtalyayê di rêza şeşem a cîhanê de cih girt û 51,2 milyon tûrîstên biyanî serdana wî welatî kirin.<ref name=":40">{{Jêder-malper |url=https://www.blueflag.global/all-bf-sites |sernav=Blue Flag sites |malper=Blue Flag |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 |roja-arşîvê=2020-05-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200514190326/https://www.blueflag.global/all-bf-sites |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Tirkiye 19 Cihên [[Kelepora Cîhanê ya UNESCO]]yê û 84 Cihên Mîrateya Dinyayê di lîsteyê de hene. Li Tirkiyeyê 519 plajên Ala Şîn hene, ku ew di cîhanê de di rêza sêyemîn de ye. Stembol di sala 2018an de bi 13,433,000 ziyaretvan salane di rêza dehem de ye.<ref> {{Jêder-malper |url=https://go.euromonitor.com/white-paper-travel-2019-100-cities.html |sernav=Top 100 City Destinations: 2019 Edition {{!}} Euromonitor |malper=Euromonitor International |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> [[Antalya]] di sala 2021ê de bi zêdeyî 9 milyon tûrîstên Tirkiyeyê duyem bajarê herî zêde tê ziyaretkirin e.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.hurriyetdailynews.com/antalya-hosts-over-9-million-tourists-in-2021-170495 |sernav=Antalya hosts over 9 million tourists in 2021 - Türkiye News |tarîx=2022-01-02 |malper=Hürriyet Daily News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> === Binesaziyê === Di sala 2013 de li Tirkiyê 98 balafirgeh hebûn, ji wan 22 balafirgeh navneteweyî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkey |sernav=Turkey - The World Factbook |tarîx=2021-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 |tarîxa-arşîvê=2021-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210110073821/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkey |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Balafirgeha Stembolê]] tê plankirin ku bibe balafirgeha herî mezin a cîhanê, bi kapasîteya ku salê 150 mîlyon rêwî xizmet bike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dhmi.gov.tr/haberler.aspx?HaberID=1451 |sernav=Devlet Hava Meydanları İşletmesi Genel Müdürlüğü |tarîx=2013-01-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 |tarîxa-arşîvê=2013-01-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130129004331/http://www.dhmi.gov.tr/haberler.aspx?HaberID=1451 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Turkish Airlines]] Balafirgeha Stembolê, ku kapasîteya wê ya salane ya xizmetkirina 90 mîlyon rêwiyan heye, wekî navenda xwe ya sereke bikar tîne û çend xetên din ên hewayî li welêt kar dikin. Turkish Airlines seferên xwe ji bo 315 mebestan li [[Ewropa]], [[Asya]], [[Afrîka]], û [[Amerîka]] destnîşan kiriye, ku ew dike mezintirîn keştiya sereke ya cîhanê ji hêla hejmara welatên ku têne xizmet kirin.<ref name=":41">{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/ugur-cebeci/yeni-ucuslar-yakinda-41307550 |sernav=Yeni uçuşlar yakında - Uğur CEBECİ |tarîx=2019-08-23 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 |tarîxa-arşîvê=2019-08-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190823174243/http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/ugur-cebeci/yeni-ucuslar-yakinda-41307550 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Tora otobanê li gorî sala 2020an 3,523 kîlometre (2,189 mîl) vedigire. Tê pêşbînîkirin ku tor di sala 2023an de bigihîje 4,773 kîlometre (2,966 mîl) û heya 2035an 9,312 kîlometre (5,786 mîl).<ref name=":41" /> Metroya Stembolê bi 495 mîlyon siwarî salane şebekeya metroya herî mezin a welêt e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metro.istanbul/Content/assets/uploaded/Y%C4%B1llara-G%C3%B6re-Hat-Bazl%C4%B1-Ayl%C4%B1k-Yolcu-Say%C4%B1lar%C4%B1.pdf |sernav=Metro Istanbul |roja-gihiştinê=2023-08-15 |roja-arşîvê=2020-07-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200727060224/https://www.metro.istanbul/Content/assets/uploaded/Y%C4%B1llara-G%C3%B6re-Hat-Bazl%C4%B1-Ayl%C4%B1k-Yolcu-Say%C4%B1lar%C4%B1.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> 9 xetên metroyê di bin xizmetê de ne û 6 xetên din jî di bin çêkirinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metro.istanbul/Hatlarimiz/TumHatlarimiz |malper=www.metro.istanbul |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-arşîvê=2022-09-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220922073335/https://www.metro.istanbul/Hatlarimiz/TumHatlarimiz |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Tûnela Mermarayê ku di sala 2013an de hat vekirin, di bin [[Tengava Stembolê]] de xetên trenê û metroyê yên aliyên Ewropî û Asyayî yên Stembolê girêdide; dema ku Tumûnela Eurasia ya nêzîk (2016) ji bo wesayîtên motorê girêdanek rê ya binê behrê peyda dike.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/en/economy/istanbuls-13bn-eurasia-tunnel-prepares-to-open/709440 |sernav=Istanbul's $1.3BN Eurasia Tunnel prepares to open |malper=www.aa.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> [[Wêne: 1915 Çanakkale Bridge 20220327.jpg|thumb|[[Pira Çanakkale 1915]] li ser [[tengava Çanakkaleyê]], pira direjtirîn ya cîhanê]] Pira Bosforê (1973), Pira Fatîh Siltan Mehmet (1988) û Pira Yawiz Siltan Selîm (2016) sê pirên daleqandî ne ku peravên Ewropa û Asyayê yên Tengava Bosforê li Stembolê bi hev ve girê didin. [[Pira Çanakkale 1915]] (2022) li ser [[tengava Çanakkaleyê]] ye, ku Ewropa û Asyayê bi xwe re girêdide, û ew pir ji têr dirêjtirîn pira daleqandî ya cîhanê ye. Pira Osman Gazî (2016) peravên bakur û başûrê Kendava Îzmîtê bi hev ve girêdide. Rêhesinên dewleta tirkî bi dirêjahiya 12.532 kîlometre trênên bi lez û bez bi rê ve dibe. Şîrketa rêyên hesinî ya milî ya hikûmetê di sala 2003an de dest bi çêkirina xetên hesinî yên bilez kir. Xeta Enqere-Qonye di sala 2011an de dest bi xebatê kir, xeta Enqere-Stembol di sala 2014an de ket xizmetê. Xeta Enqere-Sêwasê (252 mi) dirêj di 2023 de vebû.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.hurriyetdailynews.com/groundbreaking-ceremony-for-bridge-over-dardanelles-to-take-place-on-march-18-110948 |sernav=Groundbreaking ceremony for bridge over Dardanelles to take place on March 18 - Latest News |tarîx=2017-03-17 |malper=Hürriyet Daily News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> [[Wêne: TCDD Taşımacılık HT65000 at Ankara Tren Gari.jpg|thumb|Trêna lezî bilind, [[Enqere]]]] Gelek boriyên gaza siruştî li ser xaka welêt dikevin. Herrokê hêşîn, xeta boriya gazê ya mezin a trans-Berya Reş, gaza xwezayî ji [[Rûsya]]yê digihîne Tirkiyê, wekî xeta boriya binê behrê bi Herrokê tirkî.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2020/08/21/turkey-s-erdogan-announces-discovery-of-large-natural-gas-reserve-off-its-black-sea-coast |sernav=Turkey announces discovery of large natural gas reserve in Black Sea |tarîx=2020-08-21 |malper=euronews |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Xeta boriya Bakû-Tiflîs-Ceyhanê ku duyem dirêjtirîn boriya petrolê ya cîhanê ye, di sala 2005an de hatibû vekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://enerji.gov.tr/info-bankenergynatural-gas |sernav=enerji.gov.tr |roja-gihiştinê=2023-08-15 |roja-arşîvê=2021-12-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211219133227/https://enerji.gov.tr/info-bankenergynatural-gas |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di dawiya kanûna 2022an de, hejmara giştî ya gaza xwezayî ya ku Tirkiyeyê li Deryaya Reş keşf kiribû, bû 710 milyar metrekup piştî ku zevîyek nû hat dîtin û vedîtina berê ji nû ve zêde bû.<ref> {{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/business/energy/turkeys-natural-gas-found-black-sea-now-comes-710-bcm-erdogan-2022-12-26/ |sernav=Turkey's natural gas find in Black Sea now comes to 710 bcm -Erdogan |tarîx=2022-12-26 |malper=Reuters |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> === Zanist û teknolojî === [[Wêne: Istanbul asv2020-02 img69 Maçka Armory.jpg|thumb|Dibistana amadeyî a teknîkî li [[Stembol]]]] [[TÜBITAK]] ji bo pêşxistina polîtîkayên zanist, teknolojî û nûjeniyê li Tirkiyeyê saziya sereke ye.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.tubitak.gov.tr/en/about-us/content-who-we-are |sernav=Who We Are? {{!}} THE SCIENTIFIC AND TECHNOLOGICAL RESEARCH COUNCIL OF TÜRKİYE |malper=www.tubitak.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref> [[TÜBA]] civakeke zanistî ya xweser e ku ji bo pêşxistina xebatên zanistî li Tirkiyeyê tevdigere.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.tuba.gov.tr/content/amac/id/212/pid/43/mid/49/ |sernav=Türkiye Bilimler Akademisi |tarîx=2014-02-21 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 |tarîxa-arşîvê=2014-02-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140221214423/http://www.tuba.gov.tr/content/amac/id/212/pid/43/mid/49/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[TAEK]] saziya fermî ya enerjiya navokî ya welêt e, ku li ser lêkolînên akademîk, pêşkeftin û pêkanîna teknolojiya nukleerî ya aştiyane ye.<ref name=":42">{{Jêder-malper |url=http://www.taek.gov.tr/en/institutional/mission-of-taek.html |sernav=Turkish Atomic Energy Authority - Mission of TAEK |tarîx=2014-06-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 |tarîxa-arşîvê=2014-06-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140608145555/http://www.taek.gov.tr/en/institutional/mission-of-taek.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ew çavdêriya avakirina yekemîn tesîsa nukleerî ya Tirkiyeyê, Santrala Nukleerî ya Akkuyu ya Mêrsînê, bi bihayê 20 milyar dolarî dike; santrala di 27ê nîsana 2023an de dest bi xebatê kir û tê pêşbînîkirin ku dora 10% ji hewcedariya elektrîkê ya welat bicîh bîne.<ref name=":42" /> Hikûmeta Tirkiyeyê di lêkolîn û pêşdebirina teknolojiyên leşkerî de, di nav de Pîşesaziya Hewayî ya Tirk, [[Aselsan]], [[Havelsan]], [[Roketsan]] û [[MKE]], gelek veberhênan dike. Tirkiye di warê balafirên bêmirov (UAV) de pêşengek cîhanî ye; [[Bayraktar TB2]] ku ji aliyê şîrketa berevaniya taybet Baykar ve tê çêkirin, ji zêdetirî dehan welatan re hatiye hinardekirin û di gelek pevçûnan de roleke diyarker lîstiye, di nav wan de [[Şerê Qerebaxê (2020)|şerê Qerebaxa 2020an]] û [[Dagirkirina Ûkraynayê ji aliyê Rûsyayê ve 2022|dagirkirina Rûsyayê ya sala 2022an a Ûkraynayê.]]<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/features/2020/10/11/nagorno-karabakh-conflict-ushering-in-new-age-of-warfare |sernav=The Nagorno-Karabakh conflict is ushering in a new age of warfare |paşnav=Gatopoulos |pêşnav=Alex |malper=www.aljazeera.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref> Tirkiye di sedsala 21ê de di warê teknolojiya hewayî de gavên giring avêtiye. Di sala 2013an de, wê bi roketa Roketsan Şimşek-1, Pergala Avêtina Fezayê ya Tirkî (UFS) dest pê kir<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.roketsan.com.tr/products/micro-satellite-launching-system-msls |sernav=Roketsan - Micro-Satellite Launching System (MSLS) |paşnav=Roketsan |malper=Roketsan |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2023 }}</ref><ref> {{Jêder-malper |url=https://www.savunmasanayist.com/roketsan-550-kilometreye-cikacak-simsek-icin-calisiyor/ |sernav=Roketsan 550 Kilometreye Çıkacak ŞİMŞEK İçin Çalışıyor |tarîx=2022-09-23 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref> ku kapasîteya avêtina satelaytê ya serbixwe heta bilindahiya 550 km (342 mi) bi pêş bixe. Heta sala 2027, û heta sala 2028an dirêjtir Şîmşek-2 di nav wan de avakirina fezayê pêşxistina wesayîtên avêtina satelaytan, û avakirina stasyonên Erdê yên dûr.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.defensenews.com/article/20130728/DEFREG04/307280004/Turkey-s-Sat-Launcher-Plans-Raise-Concerns |sernav=Turkey-Sat Launcher plans Raise Concerns |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 |tarîxa-arşîvê=2013-08-30 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20130830224731/http://www.defensenews.com/article/20130728/DEFREG04/307280004/Turkey-s-Sat-Launcher-Plans-Raise-Concerns |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Türksat]], tekane operatora peywendiyên peywendiyên welat, rêze satelaytan avêt orbitê; Bi heman awayî, Navenda Meclisa Satelîtan, Entegrasyon û Testê ya Tirk (UMET) - tesîseke hilberîn û ceribandina keştiyên fezayê ya ku xwediyê Wezareta Parastina Neteweyî ye û ji hêla TAI-yê ve tê xebitandin - ji bo keşfê rêzeya peykên çavdêriya Erdê ya Göktürk da destpêkirin; BILSAT-1 û RASAT satelaytên çavdêriya Erdê yên zanistî ne ku ji hêla Enstîtuya Lêkolînê ya Teknolojiyên Fezayê TÜBİTAK ve têne xebitandin. [[Wêne: Aziz Sancar 0176.jpg|thumb|Aziz Sancar, pisporekî tirk]] Di sala 2015an de, [[Aziz Sancar]], profesorekî tirk li [[Zanîngeha Karolînaya Bakur]], Xelata Nobelê ya Kîmyayê wergirt ji ber xebata xwe ya li ser çawaniya tamîrkirina şaneyên DNA yên xisardar; ew yek ji du xelatgirên xelata Nobelê ya Tirk e, û di zanistan de yekem e.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.dailysabah.com/science/2015/10/07/turkish-professor-aziz-sancar-part-of-the-team-that-wins-nobel-chemistry-prize |sernav=Turkish professor, Aziz Sancar, part of the team that wins Nobel Chemistry Prize |paşnav=Agencies |pêşnav=Daily Sabah with |tarîx=2015-10-07 |malper=Daily Sabah |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref> Zanyarên din ên navdar ên tirk bijîjk [[Hulusi Behçet]] ku nexweşiya Behçet keşf kiriye; matematîkzan [[Cahit Arg]], ku Arf guherbar diyar kir; û pispor [[Uğur Şahin]] û [[Özlem Türeci]], ku pargîdaniya wan a biyoteknolojiya Alman, [[BioNTech]], yek ji yekem derziyên bi bandor li dijî [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|Covid-19]] çêkir. Tirkiye di nav pêncî welatên herî nûjen ên cîhanê de cih digire, di sala 2021ê de di Endeksa Nûjeniya Gerdûnî de di rêza 41emîn de ye; ev yek ji sala 2011an vir ve zêdebûnek berbiçav nîşan dide, ku ew di rêza 65emîn de bû.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.wipo.int/edocs/pubdocs/en/wipo_pub_gii_2021/tr.pdf |sernav=Turkey national technolical ranking }}</ref> == Gelhenasî == {{Nifûsa tarîxî/wd|align=right}} Li gorî Sîstema Qeydkirina Nifûsê ya Navnîşan a Tirkiyê, nifûsa welêt di sala 2022an de 85,279,553 bû,<ref name=":32" /> 93,4% ji wan li navenda parêzgehan û navçeyan dijiyan,<ref name=":32" /> tenê 6,6% li bajarok û gundan dijiyan.<ref name=":32"> {{Jêder-malper |url=https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=The-Results-of-Address-Based-Population-Registration-System-2022-49685&dil=2 |sernav=TURKSTAT Corporate |malper=data.tuik.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> Di sala 2022an de, nifûsa Tirkiyê di her km2 de 111 kes bû.<ref name=":32" /> Kesên di nav koma temenê 15-64 salî de ji sedî 68,1ê nifûsa giştî pêk tînin; koma temenê 0-14 ji sedî 22,0; dema ku hemwelatiyên bi temen 65 salî û mezintir ji sedî 9,9 bûn.<ref name=":32" /> Di navbera salên 1950-2020an de nifûsa Tirkiyeyê ji 20,9 milyonî çar qat zêde bûye û derketiye bi 83,6 milyonî.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.tuik.gov.tr/Home/Index |sernav=Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) |malper=www.tuik.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> === Dîn === [[Wêne: Turkey-3019 - Hagia Sophia (2216460729).jpg|thumb|Mizgefta [[Ayasofya]], [[Stembol]].]] [[Wêne: Ahmet Hamdi Akseki Mosque, Ankara 02.jpg|thumb|Mizgeftekî nûjên li paytext, [[Enqere]].]] [[Wêne: The Church of the Holy Cross on Akhtamar Island.JPG|thumb| Dêra xaçaya pîroz li [[Wan]], [[Bakurê Kurdistanê]], Tirkiye.]] Derbarê ayîna gelê Tirkiyeyê de 96,1% [[misilman]]ên (80% [[suni]] û 16,1% [[elewî]]) ne; 0,6% jî [[xiristiyan]] û 3,2% [[ateîst]] û [[Agnostîsîzm|agnostîk]] in.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.konda.com.tr/html/dosyalar/ghdl%26t_en.pdf |tarîxa-gihiştinê=2009-03-25 |tarîxa-arşîvê=2009-03-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090325005232/http://www.konda.com.tr/html/dosyalar/ghdl%26t_en.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Tirkiye dewleteke laîk e ku oleke fermî lê nîne. Azadiya olî û wijdanî bi destûra bingehîn a welat hatiye misogerkirin. Lê belê bi damezrandina gelek partiyên îslamî li welêt, nîqaşên li ser rola dîn di hikûmetê de derketin holê. Li welatî ji ber ku bi salan e li welat wek sembola siyaseta Îslamê tê dîtin girtina serjê li sazî û mektebên fermî hatiye qedexekirin. Ev qedexe di sala 2011an de li zanîngehan, di sala 2013an de li saziyên giştî û di sala 2014an de li dibistanên din bi dawî bû. Li Tirkiyeyê ola serdest Îslam e. Mezheba belavbûyî Henefîtî ye ku yek ji mezhebên Sunnî ye. Rayedariya herî bilind a Îslamê ya li welêt Serokatiya Karên Diyanetê ye û olê li gorî rêgezên mekteba Henefî şîrove dike. Di heman demê de berpirsiyariya zêdetirî 90,000 mizgeftên li welêt û îmamên ku li wir dixebitin berpirsiyar e. Herwiha elewîtî jî li welêt belav bûye û akademîsyen dibêjin ku hejmara elewiyan di navbera 15-20 milyonan de ye. Di sala 1914an de rêjeya Xiristiyanan li Tirkiyeyê %25-20 bû, di sala 1927an de daket %5-3an û îro di navbera %0.4-0.3 de diguhere. Îro li wî welatî gelek xirîstiyanên ji mezhebên cihê hene, di nav wan de Yewnan Ortodoks, Katolîk, Protestan û Mormon jî hene, ku bi qasî %0.3ê nifûsa Tirkiyeyê ye. Hejmara dêrên vekirî li welêt 398 e. Stembol ji sedsala 4an vir ve navenda Dêra Ortodoks a Rojhilat e. Li Tirkiyeyê 15.000 cihû hene, ku piraniya wan bi eslê xwe Sefardî ne. Ji sedsala 5an berî zayînê, civatên cihûyan li Anatolyayê dest pê kir û bîst sedsal şûnda, bi derxistina cihûyên spanî û portûgalî ji Spanyayê di dawiya sedsala 15an de, Împeratoriya Osmanî destûr da ku van cihûyan li Tirkiyeya îroyîn bi cih bibin. Bi vî awayî nifûsa Cihûyan li Anatolyayê zêde bû. Tevî koçberiya di sedsala 20an de, nifûsa hindik a Cihû îro jî li Tirkiyê heye. === Komên gel === Li Tirkiyeyê [[tirk]], [[kurd]], [[çerkez]], [[Gurcî]], [[Bosnak|bosnî]], [[ereb]], [[alban]], [[laz]], û gelek gelên din wek [[ermenî]] ([[Hamşen]]), bulgar ([[pomak]]), [[suryanî]], [[Çeçen]], [[yewnan]] ([[Pontos|pontî]]), [[tirkên cihû]] û [[Roman (wêje)|roman]].{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} [[Wêne:Ethnic Structure of Turkish Repuclic.png|thumb|Nexşeya gelên Tirkiye.]] Li gorî çapa 2016 ya CIA World Factbook, 70-75% ji nifûsa Tirkiyê ji tirkên etnîkî pêk tê, ku [[Kurd]] %19 û hindikahiyên din jî di navbera 7 û %12 de ne.<ref name="cia">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html Turkey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170702111626/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |date=2017-07-02 }}. The World Factbook. CIA</ref> Li gorî [[Milliyet]], di rapora 2008an de ku ji hêla akademîsyenên sê zanîngehên Tirkiyeyê yên li rojhilatê Anatolyayê ve ji bo Konseya Ewlehiya Neteweyî ya [[Tirkiyê]] hat amadekirin, tê pêşniyarkirin ku bi qasî 55 milyon tirkên etnîkî, 9,6 milyon [[kurd]], 3 milyon [[zaza]], 2,5 milyon [[çerkez]], 2 milyon [[bosnak]], 500,000-1,3 milyon [[Albanya|alban]], 1 milyon [[gurcî]], 870.000 [[ereb]], 600.000 [[pomak]], 80.000 [[laz]], 60.000 [[ermenî]], 30.000 [[brîtanî]], 25.000 [[asûrî]] / suryanî, 20.000 cihû û 15.000 [[grek]] û 500 [[êzdî]] li Tirkîyê dijîn.<ref name="Milliyet">{{Jêder-nûçe |sernav=Türkiyedeki Kürtlerin Sayısı! |xebat=[[Milliyet]] |tarîx=2008-06-06 |tarîxa-gihiştinê=2008-06-07 |ziman=tr |url =http://www.milliyet.com.tr/default.aspx?aType=SonDakika&Kategori=yasam&ArticleID=873452&Date=07.06.2008 }}</ref> Kurd komê herî mezin a ne-tirk in ku ji sedî 17 heya 25ê nifûsê ne.<ref> {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=pbmTC-Nm8nEC&pg=PA129&redir_esc=y |sernav=Boundaries and Belonging: States and Societies in the Struggle to Shape Identities and Local Practices |paşnav=Migdal |pêşnav=Joel S. |tarîx=2004-05-03 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-45236-6 |ziman=en }}</ref><ref> {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=zdT9AQAAQBAJ&pg=PA119&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |sernav=The Kurdish Question and Turkey: An Example of a Trans-state Ethnic Conflict |paşnav=Kirisci |pêşnav=Kemal |paşnav2=Winrow |pêşnav2=Gareth M. |tarîx=2013-11-05 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-135-21770-9 |ziman=en }}</ref> Hejmara rastîn mijara nîqaşê dimîne; Li gorî Servet Mutlu, "pir caran ev nirxandin, ne ji rastiyên zanistî û nezaniyê, sempatî û helwestên tirkparêz nîşan didin".<ref> {{Jêder-kovar |paşnav=Mutlu |pêşnav=Servet |tarîx=1996-11 |sernav=Ethnic Kurds in Turkey: A Demographic Study |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/abs/ethnic-kurds-in-turkey-a-demographic-study/690C9730D65FA10C4D3D9C30546097CB |kovar=International Journal of Middle East Studies |ziman=en |cild=28 |hejmar=4 |rr=517–541 |doi=10.1017/S0020743800063819 |issn=1471-6380 }}</ref> Kurd li parêzgehên [[Agirî (parêzgeh)|Agirî]], [[Batman (parêzgeh)|Batman]], [[Bîngol (parêzgeh)|Bîngol]], [[Bidlîs (parêzgeh)|Bidlîs]], [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekir]], [[Hekarî (parêzgeh)|Hekarî]], [[Îdir (parêzgeh)|Îdir]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]], [[Mûş (parêzgeh)|Mûş]], [[Sêrt (parêzgeh)|Sêrr]], [[Şirnex (parêzgeh)|Şirnex]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] û [[Wan]]ê piranîya xwe pêk tînin; li parêzgeha [[Riha (parêzgeh)|Riha]] (% 47); û hindikahiyek mezin li parêzgeha Qersê (45%).<ref> {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=YAUhAwAAQBAJ&pg=PA126&redir_esc=y |sernav=Regimes of Ethnicity and Nationhood in Germany, Russia, and Turkey |paşnav=Aktürk |pêşnav=Şener |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-85169-5 |ziman=en }}</ref> Herwiha, ji ber koçberiya navxweyî, civakên kurdên dîasporayê li hemû bajarên mezin ên navend û rojavayê Tirkiyê hene. Li Stembolê, bi texmînî sê heya çar milyon kurd hene, ku ew dike bajarê ku herî zêde nifûsa kurdan li dinyayê lê heye.<ref> {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=Xxp61eBvGzMC&pg=PA90&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |sernav=Turkey: Facing a New Millennium : Coping with Intertwined Conflicts |paşnav=Nachmani |pêşnav=Amikam |tarîx=2003 |weşanger=Manchester University Press |isbn=978-0-7190-6370-1 |ziman=en }}</ref> Tê bawer kirin ku hindikahiyên ne kurd ji sedî 15 - 20 ê nifûsê pêk tînin.<ref name="cia" /> Beriya destpêkirina [[şerê navxweyî yê Sûriyê]] di sala 2011an de, hejmara [[Ereb]]an li Tirkiyê ji 1 milyon heya zêdetirî 2 milyon diguherî.<ref> https://www.aljazeera.com/opinions/2016/2/18/turkeys-demographic-challenge/</ref> Ji nîsana 2020an vir ve, 3.6 milyon penaberên Sûrî li Tirkiyê hene, ku piraniya wan Ereb in, lê di nav wan de [[Rojavaya Kurdistanê|Kurdên Sûriyê]], [[Tirkmen (denonîm)|Tirkmen]] û komên din ên etnîkî yên Sûriyê jî hene. Piraniya van bi destûra rûniştina demkî li Tirkiyeyê dijîn. Hikûmeta Tirkiyeyê mafê welatîbûna Tirkiyê da penaberên ku tevlî Artêşa Niştimanî ya Sûriyê bûne.<ref> {{Jêder-malper |url=https://data2.unhcr.org/en/situations/syria/location/113 |sernav=Situation Syria Regional Refugee Response |malper=data2.unhcr.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref><ref> {{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2020/jan/15/exclusive-2000-syrian-troops-deployed-to-libya-to-support-regime |sernav=Exclusive: 2,000 Syrian fighters deployed to Libya to support government |paşnav=McKernan |pêşnav=Bethan |paşnav2=Akoush |pêşnav2=Hussein |tarîx=2020-01-15 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> '''Herwiha:''' * [[Gelhenasiya Kurdistanê]] * [[Tirk]] * [[Kurdên Anatolyayê]] * [[Kurdên Stembolê]] * [[Çerkez li Tirkiyeyê|Çerkezên Tirkiye]] * [[Gurcî li Tirkiyeyê|Gurcîyen Tirkiyeyê]] * [[Bosnakên Tirkiyeyê]] * [[Serbên Tirkiyeyê]] * [[Erebên Tirkiyeyê|Erebên Tirkiye]] * [[Albanên Tirkiyeyê]] * [[Lazên Tirkiyeyê]] * [[Azeriyên Tirkiyeyê]] * [[Teterên Krîmê li Tirkiyeyê]] * [[Çeçenên Tirkiyeyê]] === Zimanên wêlet === {{Gotara bingehîn|Zimanên Tirkiyeyê}} Zimanê fermî yê Tirkiyê têne [[Zimanê tirkî|tirkî]] ye ku ji sedî 75ê nifûsê ku di nav wan de gelek kesên ne-tirk jî hene wek zimanê dayikê bi tirkî diaxivin.<ref name=":33"> {{Jêder-malper |url=https://www.ktb.gov.tr/EN-117846/language.htmlLanguage#:~:text=Turkish%20is%20the%20mother%20tongue,,%20Greek,%20Ladino%20and%20Armenian |sernav=Language |malper=www.ktb.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> Piştî vê yekê duyemîn zimanê herî zêde li welêt tê axaftin, [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e, ku ji aliyê derdora %15ê nifûsê ve tê axaftin,<ref name=":33" /> lê hejmara kurdan derdora %24ê nifûsê ye.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |ziman=fr |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> Ji destpêka şerê Sûriyê ve civakeke mezin a bi [[Zimanê erebî|erebîaxiv]] jî di encama penaberên Tirkiyê de ava bûye, ku bi rêjeya %4-5ê zimanên neteweyî pêk tê.<ref> {{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1279749.pdf |sernav=Turkish Language in the Perspective of Syrian Refugee Students: A Metaphor Study |paşnav=Boylu |pêşnav=Emrah }}</ref> Her wiha derdora 70 zimanên din jî hene ku bi kêmanî bi dehan kes li welêt diaxivin, di nav de [[Zimanên kabardinî|çerkezî]], [[Zimanê gurcî|gurcî]], [[Zimanê albanî|albanî]], [[Zimanê bosnî|bosnî]], [[Zimanê serbî|serbî]], [[Zimanê ermenî|ermenî]] û gelekên din.<ref name=":33" /> === Perwerde === [[Wezareta Perwerdehiya Neteweyî ya Tirkiyeyê|Wezareta Perwerdehiya Neteweyî]] berpirsiyariya perwerdeya pêşdibistanê ye.<ref> {{Jêder-malper |url=https://wenr.wes.org/2017/04/education-in-turkey |sernav=Education in Türkiye |tarîx=2017-04-04 |malper=WENR |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> Ev mecbûrî ye û diwanzdeh salan dom dike: her yek çar sal ji bo dibistana seretayî, dibistana navîn û lîseyê.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.studyinturkiye.gov.tr/StudyinTurkey/ShowDetail?rID=Ec/rgHEN8Zg=&&cId=PE4Nr0mMoY4= |sernav=Turkish Higher Education System - Study in Turkey |malper=www.studyinturkiye.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> Hemî 12 sal perwerdehiya mecburî di dibistanên dewletê de bêpere ye.<ref> {{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/latitude.blogs.nytimes.com/2012/03/23/turkeys-education-reform-bill-is-about-playing-politics-with-pedagogy/ |sernav=What's 4 + 4 + 4? |paşnav=Finkel |pêşnav=Andrew |tarîx=2012-03-23 |malper=Latitude |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> Tê gotin ku perwerdehiya bingehîn li Tirkiyeyê li paş welatên din ên OECD-ê ye û di navbera kesên xwedî performansa bilind û kêm de ferqên girîng hene.<ref name=":34">{{Jêder-malper |url=http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2013/02/20/000333037_20130220112531/Rendered/PDF/541310SR0P107700Quality0Report02011.pdf |sernav=Turkish Education |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 |tarîxa-arşîvê=2013-10-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131016062736/http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2013/02/20/000333037_20130220112531/Rendered/PDF/541310SR0P107700Quality0Report02011.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Gihîştina dibistanek bi kalîte bi giranî bi performansa azmûnên têketina dibistana navîn ve girêdayî ye, heya wê astê ku hin xwendekar dema ku deh salî dibin dest bi dersên hîndekariya taybet dikin.<ref name=":34" /> Di sala 2023an de li Tirkiyeyê 207 [[zanîngeh]] hebûn.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/student/best-universities/best-universities-turkey |sernav=Best universities in Turkey 2023 |tarîx=2023-04-17 |malper=Student |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> Tirkiye di van salên dawî de bûye navendeke xwendekarên biyanî. Di sala 2016an de hejmara xwendekarên biyanî li Tirkiyeyê 795.962 bû.<ref name=":35"> {{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/egitim/turkiyedeki-yabanci-ogrenci-sayisi-795-bin-962ye-ulasti,OpnWuWDZLkyNsTNv5cZTpg |sernav=Türkiye'deki yabancı öğrenci sayısı 795 bin 962'ye ulaştı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> Hikûmetê planek ragihand ku bi pêşkêşkirina bûrsên balkêş, dora 500,000 xwendekarên biyanî li zanîngehên xwe bikişîne.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/en/education/turkey-offers-huge-opportunities-for-foreign-students/1383640 |sernav=Turkey offers huge opportunities for foreign students |malper=www.aa.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> [[Bûrsên Tirkiyeyê]] bernameyek navneteweyî ye ku ji hêla Hikûmeta Tirkiyê ve tê fînanse kirin. Di sala 2021 de, Bûrsên Tirkiyeyê li 178 welatan 165,000 serlêdan ji xwendekarên paşerojê wergirtin.<ref name=":35" /> === Parastina saxlemiyê === Wezareta Tenduristiyê ji sala 2003an vir ve pergala lênihêrîna giştî ya gerdûnî dimeşîne. Bi navê Bîmeya Tenduristiyê ya Gerdûnî (Genel Sağlık Sigortası) tê zanîn, ew bi lêzêdekirina bacê li ser kardêran tê fînanse kirin, ku niha %5 e.<ref name=":36" /> Fînansekirina sektora giştî bi qasî ji sedî 75,2 ji lêçûnên tenduristiyê digire.<ref name=":36" /> Tevî lênihêrîna tenduristî ya gerdûnî, lêçûnên giştî yên tenduristiyê wekî parê GDPê di sala 2018an de di nav welatên OECD de ji % 6,3 ê GDPyê herî hindik bû, li gorî navîna OECD 9,3% Xercên lênihêrîna tenduristiyê kêmtir dibe sedema kêmbûna temenê navîn li Tirkiyeyê ku 32,4 sal e, li gorî Îtalya ku 47,3 e.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.sozcu.com.tr/2020/gundem/son-dakika-turkiyenin-nufusu-belli-oldu-5605478/ |sernav=Türkiye’nin nüfusu (2020) belli oldu |tarîx=2020-02-05 |malper=www.sozcu.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Pîrbûna nifûsê sedema sereke ya lêçûnên lênihêrîna tenduristî yên li cîhana pêşkeftî ye.<ref name=":36"> {{Jêder-kovar |paşnav=Ciccone |pêşnav=John |tarîx=2021-12-13 |sernav=Current Health Care System Cannot Survive Aging Population |url=https://www.psychiatrictimes.com/view/current-health-care-system-cannot-survive-aging-population |series=Vol 38, Issue 12 |ziman=en }}</ref> Hêviya jiyanê li Tirkiyeyê bi 78,6 sal e (75,9 ji bo mêran û 81,3 ji bo jinan), li gorî navîneya Yekîtiya Ewropayê 81 sal e.<ref name=":36" /> Li Tirkiyê rêjeyên qelewbûnê zêde ye, ji sedî 29,5 ê nifûsa wê ya mezin xwedî nirxek indeksa girseya laş (BMI) ya 30 an jî jortir e.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.who.int/data/gho/data/themes/topics/topic-details/GHO/ncd-risk-factors |sernav=Noncommunicable diseases: Risk factors |malper=www.who.int |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Germbûna hewayê li Tirkiyeyê sedema sereke ya mirina zû ye.<ref> {{Jêder-kovar |paşnav=Akyuz |pêşnav=Ezgi |paşnav2=Samavati |pêşnav2=Mehrdad |paşnav3=Kaynak |pêşnav3=Burcak |tarîx=2020-12-01 |sernav=Spatial distribution of health risks associated with PM2.5 in Turkey and Iran using satellite and ground observations |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1309104220302312 |kovar=Atmospheric Pollution Research |series=World Clean Air Congress 2019 |cild=11 |hejmar=12 |rr=2350–2360 |doi=10.1016/j.apr.2020.08.011 |issn=1309-1042 }}</ref> Li welêt gelek nexweşxaneyên taybet hene. Di van salên dawî de Tirkiye ji tûrîzma bijîskiyan sûd werdigire ku di sala 2019an de zêdetirî 1 milyar dolar dahat bi dest xistiye.<ref name=":37"> {{Jêder-malper |url=https://www.dailysabah.com/business/tourism/health-tourism-earns-above-1b-to-turkey-in-2019-under-spotlight-with-covid-19 |sernav=Health tourism earns above $1B to Turkey in 2019, under spotlight with COVID-19 |paşnav=AA |pêşnav=DAILY SABAH WITH |tarîx=2020-09-20 |malper=Daily Sabah |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Ji sedî 60ê dahatê ji emeliyata plastîk hatiye bidestxistin û di sala 2019an de li welêt di çarçoveya tûrîzma tenduristiyê de bi giştî 662 hezar û 87 nexweşan xizmet kirine.<ref name=":37" /> == Erdnîgarî == Li herêmên curbicur ên Tirkiyeyê avhewayên cuda hene, li peravan pergala hewayê bi ya ku li hundir serdest e berovajî dike.<ref> {{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/turkey/18.htm |sernav=Turkey - Geography |malper=countrystudies.us |tarîxa-gihiştinê=2023-08-13 }}</ref> Li [[Deryaya Egeyî|peravên ege]] û [[Deryaya Navîn]] zivistanên hênik, baranbar û havînên germ û bi nermî hişk in. Barîna salane li wan deveran ji 580 heta 1,300 mîlîmetre (22,8 heta 51,2 in) diguhere, li gorî cîhê. Bi gelemperî, barîna baranê li rojhilat kêm e. Beravên Deryaya Reş herî zêde baran dibare û yekane herêma Tirkiyeyê ye ku di tevahiya salê de barîna zêde lê dibare. Beşa rojhilatê wê peravê salane 2,500 mîlîmetre (98,4 in) digihîje ku herî zêde barîna welat e. [[Wêne: Turkey topo.jpg|thumb| Nexşeya cihêrengên Anatolyayê]] Dîmenên cihêreng ên Tirkiyeyê berhema gelek pêvajoyên tektonîkî ne ku bi mîlyonan salan Anatolyayê şekil dane û îro jî berdewam dikin ku bi erdhejên pir caran û car caran teqînên [[volkan]]îk diyar dibe. Ji xeynî beşeke kêm ji axa xwe ya li ser sînorê Sûriyê ku berdewamiya [[Platforma erebî]] ye, Tirkiye ji hêla jeolojîk ve beşek ji kembera Alpide ya mezin e ku ji [[Okyanûsa Atlantîk]] heya [[Hîmalaya|Çiyayên Hîmalayayê]] dirêj dibe. Ev kember di Serdema Paleogene de pêk hat, ji ber ku lewheyên parzemînê yên Erebî, [[Afrîka]] û [[Hindistan]]ê dest pê kir ku bi plakaya Avrasyayê re li hev ketin. Ev pêvajo îro jî li ser kar e ji ber ku Deşta Afrîkayê bi Deşta Ewrasyayê re digihêje hev û Deşta Anatolyayayê jî ber bi rojava û başûrrojavayê ve bi qisûrên lêdanê direve. Ev herema Xelqê ya Bakurê Anatolyayê ku sînorên pîta yên îroyîn ên Ewrasyayê li nêzî peravên Deryaya Reş pêk tîne û Herêma Xalê ya Rojhilatê Anatolyayê ku li başûrrojhilat beşek ji sînorê Plaka Erebistana Bakur pêk tîne. Di encamê de Tirkiye dikeve yek ji herêmên herî aktîv ên erdhejê. [[Wêne: Pamukkale 30.jpg|thumb|[[Pamukkale]]]] [[Wêne: View of Cappadocia edit.jpg|thumb|[[Kapadokya]]]] [[Wêne: Salda Gölü 2.jpg|thumb|[[Gola Saldayê]]]] [[Wêne: Kelebekler Vadisi (1).jpg|thumb|[[Qozava bilbile]]]] [[Trakyaya rojhilat]], beşa Ewropayê ya Tirkiyeyê, li rojhilatê herî rojhilatê [[Balkan]] e. Ew sînorê di navbera Tirkiye û cîranên wê Yewnanistan û Bulgaristanê de pêk tîne. Parçeya Asyayê ya welêt bi piranî ji nîvgirava Anatolyayê pêk tê, ku ji deştek navendî ya bilind û deştên peravê yên teng, di navbera rêzeçiyayên çiyayên Köroğlu û [[Çiyayên Pontî|pontî]] li bakur û [[Toros]] li başûr pêk tê. Li Herêma Golan (bi tirkî : Göller Yöresi ) golên herî mezin ên Tirkiyeyê wek Gola Beyşehir, Gola Egirdir, Gola Burdur, Gola Akşehir, Gola Eber û Gola Işikli. Gola Tûz, Gola Nemrûdê, Gola Çildırê, Gola Îznikê, Gola Uluabat, Gola Manyas, Gola Sapanca, Gola Salda, Gola Meke û Gola Uzunggolê di nav golên din ên Tirkiyeyê de ne. Piraniya Tirkiyeyê ji ber erdhejan metirsîdar e.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.ipkb.gov.tr/wp-content/uploads/2019/07/ISMEP4_GUCLENDIRME_EN140214.pdf |sernav=Reconstruction work in Turkey }}</ref> === Cureyên jîyannasî === [[Wêne: Odd-eyed Turkish Angora cat - 20080830.jpg|thumb|Pisikî spî a Angora bi [[Çavên heterokromî yên pisîkan|çavên heterokromî]].]] Helwesta Tirkiyê ya li xaçerêya rêyên bejayî, deryayî û hewayî yên di navbera her sê parzemînên Cîhana Kevin de û cihêrengiya jîngehên li seranserê herêmên wê yên erdnîgarî, cihêrengiya cureyên curbicur û ekosîstemek jîndar çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://iucn.org/about/union/secretariat/offices/europe/?9778/Biodiversity-in-Turkey |sernav=IUCN - Biodiversity in Turkey |tarîx=2016-04-07 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-13 |tarîxa-arşîvê=2016-04-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160407201045/http://iucn.org/about/union/secretariat/offices/europe/?9778/Biodiversity-in-Turkey |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Anatolya]] welatê gelek riwekên ku ji destpêka çandiniyê û vir ve ji bo xwarinê têne çandin e û bav û kalên kovî yên gelek kulîlk û nebatên ku niha ji bo mirovatiyê keresteyên bingehîn peyda dikin, hêj li Tirkiyê şîn dibin. Pirrengiya [[faunaya Tirkiyeyê]] ji ya flora wê jî zêdetir e. Li tevahiya Ewropayê jimara heywanan derdora 60.000 e, li Tirkiyeyê jî zêdetirî 80.000 cureyên heywanan hene (ji 100.000î zêdetir cureyên binecure hene).<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/fauna.html |sernav=Turkey's Fauna {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |tarîxa-gihiştinê=2023-08-13 }}</ref> Li Tirkiyeyê 40 parkên neteweyî, 189 parkên xwezayê, 31 herêmên parastina cewherî, 80 herêmên parastina jîngeha kovî û 109 abîdeyên xwezayê yên wekî Parka Neteweyî ya Dîrokî ya Nîvgirava Gallipoli, Parka Neteweyî ya Çiyayê Nemrûdê, Parka Neteweyî ya Troya Antîk, Parka Xwezayê ya Ölüdeniz û Parka Xwezayê ya Polonezköy hene.<ref name=":19">{{Jêder-malper |url=http://www.milliparklar.gov.tr/Anasayfa/istatistik.aspx?sflang=tr |sernav=İstatistikler: Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü |tarîx=2015-12-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-13 |tarîxa-arşîvê=2015-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151217050153/http://www.milliparklar.gov.tr/Anasayfa/istatistik.aspx?sflang=tr |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sedsala 21. de ji ber guherîna avhewayê ya li Tirkiyeyê çolbûna çolbûnê jî di nav de ye.<ref name=":19" /> Leopardê Anatolyayê hê jî li herêmên Bakurê Kurdistanê bi hejmareke pir kêm tê dîtin.<ref name=":20">{{Jêder-malper |url=http://www1.nina.no/lcie_new/pdf/635012243306881534_COE%20LCs%20in%20Turkey%202004.pdf |sernav=Status, Conservation and Management of Large Carnivores in Turkey |roja-gihiştinê=2023-08-13 |roja-arşîvê=2023-08-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230813161249/http://www1.nina.no/lcie_new/pdf/635012243306881534_COE%20LCs%20in%20Turkey%202004.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":21">{{Jêder-malper |url=http://www.trthaber.com/haber/bilim-teknik/diyarbakirda-oldurulen-leopar-iran-parsi-cikti-109086.html |sernav=Diyarbakır'da öldürülen leopar İran Parsı çıktı |tarîx=2016-10-23 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-13 |tarîxa-arşîvê=2016-10-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161023123101/http://www.trthaber.com/haber/bilim-teknik/diyarbakirda-oldurulen-leopar-iran-parsi-cikti-109086.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Linxên Ewrasyayê, pisîka kovî ya Ewropayê û Caracal cureyên din ên mêş in ku niha li daristanên Tirkiyeyê têne dîtin. Pilinga Xezerê ku niha tune bûye, heta nîvê dawiya sedsala 20an li herêmên herî rojhilatê Anatolyayê jiyan dikir.<ref name=":20" /><ref name=":21" /> === Avhewa === [[Wêne: Koppen-Geiger Map TUR present.svg|thumb|Nexşeya Avhewayê Köppen‘ê Tirkiyê nişan dide]] Deverên peravê yên Tirkiyê yên ku sînorên deryaya egeyî û deryaya navîn hene, avûhewaya xweya Behra Navîn a nerm, havînên germ û hişk û zivistanên nerm û hênik û şil hene.<ref name=":18" /> Herêmên peravê yên li ser sînorê [[Deryaya Reş|deryaya reş]] xwedî avûhewaya okyanûsê ya nerm û havînên germ û şil û zivistanên hênik û sar û şil in.<ref name=":18">{{Jêder-malper |url=http://www.dmi.gov.tr/files/en-US/climateofturkey.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-13 |tarîxa-arşîvê=2011-03-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110304072528/http://www.dmi.gov.tr/files/en-US/climateofturkey.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Beravên Tirkiyê yên Behra Reş herî zêde baran dibare û yekane herêma Tirkiyê ye ku di tevahiya salê de barîna zêde dibare. Beşa rojhilatê peravên deryaya reş salane 2200 mîlîmetre (87 în) dibare ku di welêt de barîna herî zêde ye.<ref name=":18" /> Deverên peravê yên li ser sînorê [[Deryaya Mermereyê|deryaya mermerê]], ku deryaya egeyî û deryaya reş bi hev ve girêdide, xwedan avhewayek veguhêz e di navbera avhewa nerm a deryaya navîn û avhewa nerm a okyanûsê de bi germ û germ, havînên bi nermî hişk û zivistanên sar û sar û şil. Berf hema hema her zivistan li deverên peravên deryaya marmara û Deryaya Reş dibare, lê bi gelemperî ji çend rojan zêdetir dihele.<ref name=":18" /> Lê belê berf li peravên deryaya egeyî kêm e û li peravên Deryaya Navîn jî pir kêm e.<ref name=":18" /> Zivistana li deşta Anatolyayê bi taybetî dijwar e. Germahiya li bakurê rojhilatê Anatolyayê di navbera -30 û -40&nbsp;°C (-22-40&nbsp;°F) de çêdibe û dibe ku salê herî kêm 120 rojên salê û di tevahiya salê de jî li ser lûtkeyan berf bibare. çiyayên herî bilind. Li Anatoliya navîn germahî dikare dakeve binê -20&nbsp;°C (-4&nbsp;°F) û çiya hê sartir in.<ref name=":18" /> == Galerî == <gallery class="center"> Wêne:Ankara Kizilay square.JPG|Meydana Kizilayê, li Enqerê Wêne:TaksimSquareIstanbul.jpg|Meydana Taksîmê, li Stembolê Wêne:Izmir coast.jpg|Perava [[Îzmîr]]ê Wêne:Alanya Turkey.JPG|Alanya Wêne:Pamukkale00.JPG|Pamukkale Wêne:Manavgat waterfall by tomgensler.JPG|Sûlava Manavgatê Wêne:Selimiye Camii.jpg|Mizgefta Selimiye, li Edîrnê Wêne:Whirling Dervishes, Konya, Turkey, RMO.jpg|Derwêşên zivîrok, li Qonyayê Wêne:Boulevard Bodrum.jpg|Bodrum Wêne:Turkey-3019 - Hagia Sophia (2216460729).jpg|[[Ayasofya]] </gallery> == Herwiha binêre == * [[Portal:Tirkiye|Portala Tirkiyeyê]] * [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] * [[Zimanên Tirkiyeyê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Giredanê Malper == {{Wîkîferheng|Tirkiye}} {{Commons|Türkiye}} * [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Turkey.pdf Country Profile of Turkey] (PDF, 28 S., August 2008), Library of Congress – Federal Research Division (162&nbsp;kB) {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1923an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Endamên Rêxistina Kooperasyona Îslamî]] [[Kategorî:Endamên Yekîtiya ji bo Behra Spî]] [[Kategorî:Tirkiye| ]] 843z6k6fp1wmwj040154aq4qjq0niup 14 3472 2087256 1961217 2026-08-25T14:49:36Z Avestaboy 34898 /* */ 2087256 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên honakê]] [[Kategorî:Wêje]] [[Kategorî:Wêje li gorî forman]] qcz9r8ncivcoo10ndkox0o4usmtfjh7 2087257 2087256 2026-08-25T14:50:10Z Avestaboy 34898 /* */ 2087257 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên honakê]] [[Kategorî:Wêje li gorî forman]] 2bfy5isueblf9jwgm9404y8emv5rn5b 0 4526 2087329 2085120 2026-08-25T21:29:41Z Penaber49 39672 /* Sedsala 20an û roja hemdem */ 2087329 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref>, bi navê '''Ewripa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[Ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portûgal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === [[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]] [[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]] Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.<ref name="Daly2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}</ref> Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.<ref name="Daly2013" /> Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}</ref> Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}</ref> Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû. Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}</ref> Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}</ref> Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}</ref> Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&pg=PA273 }}</ref> Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}</ref> === Serdema navîn a destpêkê === [[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]] [[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]] Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê "serdema koçberan" hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}</ref> Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê "serdema tarî" ya Ewropayê bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}</ref> Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}</ref> Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}</ref> Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}</ref> Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}</ref> Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine. [[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]] Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}</ref> Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê "[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]" hatiye erkdar kirin.<ref name="Gong2006">{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}</ref> Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}</ref> [[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism & Orthodox Christianity |url=https://archive.org/details/catholicismortho0000brow |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}</ref> Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}</ref> === Serdema navîn a bilind û dereng === [[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]] Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye. Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê. Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}</ref> Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.<ref name="Gong2006"/> Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.<ref name=":1" /> Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û "axên pîroz" dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}</ref> Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}</ref> Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&pg=PA330 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&pg=PA179 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&pg=PA136 }}</ref> Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}</ref> Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}</ref> [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}</ref> Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}</ref> Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}</ref><ref name="Dukes1998">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}</ref> Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya "serdestiya tataran" li ser Rûsyayê nîşan dide.<ref name="Dukes1998"/> Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Serdema nûjen a despêkê === [[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb| Li gorî Raphael dibistana Atînayê]] Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.<ref name="Barrett2004">{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&pg=PA14 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}</ref> Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}</ref> Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}</ref> Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}</ref> Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}</ref> Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}</ref> [[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]] Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}</ref> Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}</ref> Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}</ref> Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, & Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}</ref> Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}</ref> Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}</ref> Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&pg=PA51 }}</ref> Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}</ref> Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}</ref> Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye. [[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&pg=PA18 }}</ref> Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}</ref> Li gorî Peter Barrett, "Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin."<ref name="Barrett2004"/> === Sedsalên 18 û 19an === [[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]] Şerê heft salan dawî li "sîstema kevin" a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}</ref> Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}</ref> Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}</ref> Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}</ref> Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}</ref> Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}</ref> [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav "hêzên mezin" ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}</ref> Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}</ref> Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}</ref> Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}</ref> Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye. [[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]] Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}</ref> Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}</ref> Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By <scp>George Macaulay Trevelyan</scp>. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}</ref> Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}</ref> Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}</ref> Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Sedsala 20an û roja hemdem === [[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]] Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}</ref> Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}</ref> Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}</ref> Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}</ref> Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}</ref> û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). "The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland". The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}</ref> [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}</ref> Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&pg=PA167 }}</ref> Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}</ref> Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA373 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}</ref> [[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]] Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].<ref name="Eric1996">{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}</ref> Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin. Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact & Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon & Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}</ref> Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}</ref> Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye. Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}</ref> Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}</ref> Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}</ref> [[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&W).jpg|thumb| Di sala 1945an de "sê mezin" li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]] Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û şerê herî wêrankarê cîhanê bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema mirina 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}</ref> Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}</ref> Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}</ref> Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê "perdeya hesinî" hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}</ref> Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus "Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg" In: Die Welt 4 August 2015. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler "Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World", In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings "Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War", (2017), pp 244. }}</ref> Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}</ref> [[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]] Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows" (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}</ref> Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}</ref> Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.<ref name="Eric1996"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney "A Carnival of Revolution: Central Europe 1989" (2002) pp 109. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler "Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa" In: Die Presse 19.11.2015. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling "Teaching 20th-century European history" (2003), pp 61. }}</ref> Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}</ref> Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}</ref> Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}</ref> Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}</ref> Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br/> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br/> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref name=":3" /> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye. === Guherîna avhewayê === [[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]] Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}</ref> Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&nbsp;°C derbas nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435 }}</ref> Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere. Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne. === Jeolojî === [[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]] Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk ([[Fennoscandia]]) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna [[Kolombiya]]yê bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê [[Baltîka]] û [[Arktîka]] (wekê beşek ji bloka [[Lorentya]]) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê [[Ewroemarîka]] ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi [[Gondwana]] re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya [[Grînlenda|Grînlendê]] demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna [[Asya]]yê diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya [[serdema Tersîyerê]] ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe -- Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 }}</ref> Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |sernav=Geology map of Europe |roja-gihiştinê=2026-07-30 |roja-arşîvê=2019-08-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190811131707/http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên [[Pîrenê]] û [[Alp]]/[[Karpatan]] ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên [[Skandînavya]]yê û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin [[Deryaya Keltî]], [[Deryaya Bakur]], [[Deryaya Baltîk]]ê û [[Deryaya Barents]]ê ne. Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê "parzemîna sereke" were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a [[Avalonya]] hebû. === Flora === [[Wêne:Europe land use map.png|thumb|Nexşeya bikaranîna erdê Ewropayê. Erdên çandiniyê yên çandiniyê (zer), daristan (kesk tarî), mêrg (kesk vekirî) û tundra, an jî zozan, li bakur (zer tarî).]] Ji ber ku bi hezaran salan e li kêleka gelên çandiniyê dijîn, heywan û nebatên Ewropayê ji ber hebûn û çalakiyên mirovan bandorek kûr li ser wan çêbûye. Ji xeynî Fennoscandia û bakurê Rûsyayê, niha li Ewropayê, ji xeynî gelek parkên neteweyî, çend deverên çolî yên destnedayî hene. Veşartina nebatên xwezayî ya sereke yê li Ewropayê daristanên tevlihev in. Şert û mercên mezinbûnê pir guncaw in. Li bakur, Herikîna Kendavê û Derbasbûna Atlantîka Bakur parzemînê germ dike. Başûrê Ewropayê xwedî avhewayeke germ e lê ev avhewa nerm e. Qûntarên çiyayan jî bandorê li şert û mercan dikin. Hinek ji van, wekê Alp û Pîrenê ber bi rojhilat-rojava ve ne û bûne sedem ku bayên gur ên avê ji okyanûsê ber bi hundir ve werin. Çiyayên din ber bi başûr-bakur ve ne (Çiyayên Skandînavyayê, Dînarîd, Karpat, Apenîn) û ji ber ku baran bi piranî li aliyê çiyayan dibare ku ber bi deryayê ve ye, daristan li vî aliyê baş şîn bûne lê li aliyê din, şert û merc ên vê yekê zêde guncaw nînin. Çend goşeyên parzemîna Ewropayê di demekê de ji aliyê ajalan ve nehatine çêrandin û birîna jîngeha daristanên berî çandiniyê bûye sedema têkçûna ekosîstemên nebat û ajalan ên resen. Rûbera daristanên seretayî li Ewropayê bi rêjeya navînî ya salane ya 1990-2000 191 000 hektar, di salên 2000-2015 217 000 hektar û di salên 2015-2025 153 000 hektar zêde bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en }}</ref> Dibe ku heya roja îro carekê ji sedî 80 heta 90ê axa Ewropayê bi daristanan ve hatibe nixumandin ku ev daristan ji Deryaya Navîn heya [[Okyanûsa Arktîk]]ê dirêj bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.saveamericasforests.org/europages/history&geography.htm |sernav=European Forests |malper=www.saveamericasforests.org |roja-gihiştinê=2026-07-31 }}</ref> Her çiqas zêdetirî nîvê daristanên resen ên Ewropayê di nav sedsalan de ji ber birîna daristanan winda bûne jî, hê jî ji çaryeka erdê Ewropayê daristan e ku bi şêwazên daristanên pelfireh û daristanên tevlihev in ku di nav de taygayên Skandînavya û Rûsyayê, daristanên baran ên tevlihev ên Qefqasyayê û daristanên berûyên Corkê yên li rojavayê Deryaya Navîn hene. Lêbelê ji ber ku ev zûtir mezin dibin, di gelek rewşan de çandiniyên konîferan cihê daristanên xwezayî yên tevlihev ên resen girtine. Di roja îro de ev çandiniyên konîferan deverên berfireh ên erdê vedigirin lê ji bo gelek cureyên daristanên ewropî yên ku dijîn, jîngehên hejartir pêşkêş dikin ku hewceyê tevliheviyeke ji cureyên daran û avaniya daristana cihêreng in. Rêjeya daristanên xwezayî li Ewropaya Rojava tenê ji %2-3 an kêmtir e lê li Rojavayê Rûsyayê ev rêje ji %5-10 ye. Welatê Ewropayê yê ku rêjeya herî kêm a qada daristanî lê heye [[Îslenda]] ye (%1) û di heman demê de welatê herî daristanî jî Fînlenda ye ku ev rêje gihiştiye ji %77an.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mcpfe.net/system/files/u1/publications/pdf/state_of_europes_forests_2007.pdf |sernav=State of Europe's Forests 2007: The MCPFE report on sustainable forest management in Europe |roja-gihiştinê=2026-07-31 |roja-arşîvê=2008-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080624190612/http://www.mcpfe.net/system/files/u1/publications/pdf/state_of_europes_forests_2007.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li Ewropaya hênik daristanên tevlihev ên bi darên pelfireh û darên pelderzî serdest in. Cureyên herî girîng li [[Ewropaya Navendî]] û li [[Ewropaya Rojava]] darên behîv û darên berû ne. Li bakur, tayga daristaneke tevîhev a çamê ye; li bakurtir li [[Rûsya]]yê û bakurê dûr ê Skandînavyayê, tayga dema ku Arktîkê nêzîk dibe cihê xwe dide tundrayê. Li [[Deryaya Navîn]] gelek darên zeytûnê hatine çandin ku bi awayekê baş li gorî avhewaya wê ya hişk hatine adaptekirin; Çiprisê Deryaya Navîn li başûrê Ewropayê jî bi berfirehî hatiye çandin. Herêma nîv-hişk a Deryaya Navîn gelek daristanên deviyan vedigire. Deştên teng ê rojhilat-rojavaya çîmenên Ewrasyayê (step) ji Ûkraynaya û başûrê Rûsyayê ber bi rojava ve dirêj dibe û li Mecaristanê diqede û li bakur jî derbasê taygayê dibe. === Fauna === [[Wêne:Europe biogeography countries en.svg|thumb|Herêmên biyoerdnîgariyên Ewropayê û herêmên sinor ên Ewropayê]] Qeşagirtin di serdema qeşayê ya herî dawî de û hebûna mirovan bandor li belavbûna faunaya ewropî kiriye. Her çiqas ajal hebin jî, li gelek deverên Ewropayê piraniya ajalên mezin û cureyên nêçîrvanên sereke heta ku xilas bûne hatine girtin. Mamûtê bi hirî berî dawiya serdema Neolîtîkê de tune bûye. Di roja îro de li Ewropayê gur (goştxwer) û hirç (hemîxwer) hebûna wan di bin metirsiyê de ye. Berê ew li piraniya deverên Ewropayê dihatin dîtin. Lêbelê birîna daristanan û nêçîrvanî bûne sedema ku ev heywan hê jî zêdetir paşve vekişin. Di serdema navîn de jîngeha hirçan tenê bi çiyayên kêm-daristanê yên ku hirç nikarin xwe bigihîjin van deveran maye. Di roja îro de hirça qehweyî bi giranî li nîvgirava Balkanan, Skandînavyayê û Rûsyayê dijî. Hejmareke piçûk ê ji van hirçan li welatên din ên li seranserê Ewropayê jî (Awistirya, Pîrenê û hwd.) dijîn lê li van deveran nifûsa hirçên qehweyî ji ber wêrankirina jîngeha wan perçe perçe û kêm e. Di heman demê de hirçên polarî (hirçê spî) li Svalbardê ku giraveke Norwêcê ye û li bakurê Skandînavyayê ye, dikarin werin dîtin. Gur ku piştî hirçê qehweyî duyem nêçîrvanê herî mezin ê Ewropayê ye, bi giranî li Ewropaya Navendî û li Ewropaya Rojhilat û li Balkanan tê dîtin û çend ref ên guran jî li deverên Ewropaya Rojava (Skandînavya, Spanya, hwd.) hene. Goştxwerên din pisîka kovî ya ewropî, roviya sor û roviya arktîk, keftarê zêrîn, cureyên cuda yên kûze (marten), kirpizê ewropî, cureyên cuda yên xijende (wek marên margîs û marên giyayî) û amfîbî û her wiha çûkên cuda (qund, baz û çûkên din ên nêçîrvan) ne. Gihaxwerên girîng ên ewropî şemalok, kurmik, masî, çûk û memikên cûda, guştxwar, xezal, beraz û marmot ên li çiyayan dijîn, pezkovî û ajalên din in. Gelek kêzik û perperoka kîsoya piçûk, zêdeyî li biyolojîk cihêrengiya Ewropayê dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bryant |pêşnav=Simon |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Chris |paşnav3=Bale |pêşnav3=Jeffrey |tarîx=1997 |sernav=Nettle‐feeding nymphalid butterflies: temperature, development and distribution |url=https://resjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1365-2311.1997.00082.x |kovar=Ecological Entomology |ziman=en |cild=22 |hejmar=4 |rr=390–398 |doi=10.1046/j.1365-2311.1997.00082.x |issn=0307-6946 }}</ref> == Polîtîka == [[Wêne:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Europe.svg|thumb|çep|Li gorî endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an demokrasî ya li Ewropayê. Rengê şînê tarî welatên demokratîk in û rengê sora tarî jî welatên kêmdemokratîk in.]] Nexşeya siyasî ya Ewropayê bi giranî ji nû ve piştê şerên Napolyon di 1815an de hatiye amadekirin. Şêweya hikûmeta berbelav li Ewropayê demokrasiya parlemanî ye ku di pir rewşan de bi awayê komarê; di sala 1815an de, şêweya hikûmeta berbelav hê jî monarşî bû. Yanzdeh monarşiyên mayî yên Ewropayê jî destûrî ne. Entegrasyona ewropî pêvajoya entegrasyona siyasî, hiqûqî, aborî (û di hinek rewşan de civakî û çandî) ya dewletên ewropî ye ku wekê ji dawiya [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] vir ve ji aliyê hêzên ku sponsoriya Konseya Ewropayê dikin ve hatiye meşandin. [[Yekîtiya Ewropayê]] ji damezrandina xwe yê ji sala 1993an ve navenda entegrasyona aborî ya li parzemînê ye. Di demên dawî de, Yekîtiya aborî ya [[Ewrasya]]yê hatiye avakirin ku ji dewletên berê Sovyetê pêk hatine. 27 dewletên ewropî endamên Yekîtiya Ewropayê ya siyasî û aborî ye, 29 dewlet endamên herêma Schengen a bêsinor ev û 21 dewletên ewropî jî endamên yekîtiya pereyan a Eurozone ne. Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê di sala 2025an de welatên herî kêm demokratîk ên Ewropayê [[Belarûs]], [[Rûsya]] û [[Tirkiye]] bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://v-dem.net/documents/75/V-Dem_Institute_Democracy_Report_2026_lowres.pdf |sernav=Democracy Report 2026, Unraveling The Democratic Era? }}</ref> == Dewletên Ewropayê == === Dewletên Ewropayê === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Map of European countries by GDP (PPP) per capita.svg|thumb|GDP (PPP) ya serê nifûsa welatên ewropî {{legend|#00008a|>$60,000}} {{legend|#003c00|$50,000 – $60,000}} {{legend|#008f00|$40,000 – $50,000}} {{legend|#00f900|$30,000 – $40,000}} {{legend|#b3ff00|$20,000 – $30,000}} {{legend|#ffff00|$10,000 – $20,000}}]] Wekê parzemînekê, aboriya Ewropayê niha aboriya herî mezin ê Cîhanê ye û li gorî hebûnên di bin rêveberiyê de, parzemîn herêma herî dewlemend e ku li gorî daneyên sala 2008an mezinahiya aboriya parzemînê bi qasê 32,7 trilyon dolarê amerîkî hatiye pîvandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bloomberg.com/news/world |sernav=World - Bloomberg Business |malper=Bloomberg.com |roja-gihiştinê=2026-08-01 }}</ref> Ewropa di sala 2009an de jî wekê herêma herî dewlemend ê cîhanê hatiye destnîşankirin. Li gorî daneyên sala 2009an de bi 37,1 trilyon dolar ên hebûna di bin rêveberiya parzemînê de, wekê sêyeka dewlemendiya cîhanê hatiye destnîşankirin. Wekê parzemînên din, li Ewropayê jî di navbera welatan de cihêrengiyeke mezinê dewlemendiyê heye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pr-inside.com/global-wealth-stages-a-strong-comeback-r1942019.htm |sernav=Global Wealth Stages a Strong Comeback, but Wealth Managers Still See Performance Declines and Challenges Ahead, Says Study by The Boston Consulting Group Assets Under Management Rebound by 11.5 Percent to $111.5 Trillion, Just Shy of 2007 Peak; the Number of Millionaire Households Jump by 14 Percent; but Wealth Managers Grapple With Falling Revenues and Shrinking Margins |malper=www.pr-inside.com |roja-gihiştinê=2026-08-01 |roja-arşîvê=2011-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110520174617/http://www.pr-inside.com/global-wealth-stages-a-strong-comeback-r1942019.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dewletên dewlemend bi gelemperî li bakurê rojava û li rojavayê Ewropayê ne û piştre jî ev dewletên dewlemend li Ewropaya Navendî ne. Di heman demê de piraniya aboriyên Ewropaya Rojhilat û başûrê rojhilat hê jî hewl didin ku ji bandora hilweşîna Yekîtiya Sovyetê û hilweşîna Yugoslavyayê ku bandor li aboriya van welatan kiriye xilas bibin. Modela mûza şîn wekê nûnereke aborî û erdnîgarî ya hêza aborî ya herêman hatiye sêwirandin ku piştre veguherî mûza zêrîn an stêrka şîn. Bazirganiya di navbera rojhilat û rojava de û her wiha ber bi Asyayê ve ku ji ber her du şerên cîhanî, sinorên nû û şerê sar demek dirêj hatibû astengkirin, piştî sala 1989an bi tundî zêdetir bibû. Wekê din, ji înîsiyatîfa rê û kemberê ya Çînê ya ku di Kanala Suweyşê re ber bi Afrîka û Asyayê ve diçe, destkevtiyeke nû heye. Yekîtiya Ewropayê yekîneyeke siyasî ye ku ji 27 dewletên Ewropî pêk hatiye û mezintirîn qada aborî ya cîhanê pêk tîne. 21 welatên YE euroyê wekê diraveke hevpar bikar tînin (her wiha, 6 welatên ne-YE jî euro wekê diravê xwe bikar tînin). Çar welatên ewropî di nav deh welatên herî mezin ên aboriya neteweyî yên cîhanê de ne. Ev welat (li gorî rêza IMFê): Rûsya (4), Almanya (6), Fransa (9) û Keyaniya Yekbûyî (10) ye. Hinek welatên ewropî ji hinek welatên din pir dewlemendtir in. Ji aliyê GDPya nomînal ve welatê herî dewlemend Monako ye ku ji dahata giştî serê nifûsê 185.829 dolarê amerîkî (2018) dikeve û welatê herî xizan jî Ûkrayna ye ji dahata giştî serê nifûsê 3.659 dolarê amerîkî (2019) dikeve.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-01 }}</ref> Bi tevahî li gorî nirxandineke fona dirava navneteweyî ya sala 2016an, GDP ya serê nifûsa Ewropayê 21.767 dolarê amerîkî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?sy=2016&ey=2016&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512,672,914,946,612,137,614,546,311,962,213,674,911,676,193,548,122,556,912,678,313,181,419,867,513,682,316,684,913,273,124,868,339,921,638,948,514,943,218,686,963,688,616,518,223,728,516,836,918,558,748,138,618,196,624,278,522,692,622,694,156,142,626,449,628,564,228,565,924,283,233,853,632,288,636,293,634,566,238,964,662,182,960,359,423,453,935,968,128,922,611,714,321,862,243,135,248,716,469,456,253,722,642,942,643,718,939,724,644,576,819,936,172,961,132,813,646,199,648,733,915,184,134,524,652,361,174,362,328,364,258,732,656,366,654,734,336,144,263,146,268,463,532,528,944,923,176,738,534,578,536,537,429,742,433,866,178,369,436,744,136,186,343,925,158,869,439,746,916,926,664,466,826,112,542,111,967,298,443,927,917,846,544,299,941,582,446,474,666,754,668,698&s=NGDPDPC&grp=0&a=&pr.x=50&pr.y=13 |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en-US }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Demographics of Europe.svg|thumb|Li gorî daneyên sala 2021ê zêdebûna nifûsê li Ewropayê]] Li gorî texmînên Neteweyên Yekbûyî nifûsa Ewropayê di sala 2023an de nêzîkî 742 milyon hatiye texmin kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects |malper=population.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-01 }}</ref> Ev rêje hinek ji rêjeya yek ji nehê nifûsa cîhanê zêdetir e. Nifûsa Ewropayê (hejmara mirovan li gorî her deverê) piştî Asyayê di rêza duyem a herî bilind a hemî parzemînên cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/ |sernav=[default] Population Division Data Portal |malper=Population Division Data Portal |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en |paşnav=Division |pêşnav=United Nations Population }}</ref> Ji ber ku rêjeya jidayikbûnê ji rêjeya mirinan kêmtir e, nifûsa Ewropayê niha hêdî hêdî kêm dibe ku salane bi qasê ji %0,2 kêm dibe. Ewropaya Başûr û Ewropaya Rojava herêmên cîhanê ne ku rêjeya navînî ya herî zêde ya mirovên kal û pîr lê hene. Di sala 2021ê de rêjeya kesên ji 65 salî mezintir li Ewropaya Rojava û Ewropaya Başûr ji %21 bû ku li gorî ji %19 li tevahiya Ewropayê û %10 li cîhanê zêdetir bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://interactives.prb.org/2021-wpds/ |sernav=PRB's 2021 World Population Data Sheet |malper=Population Reference Bureau |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en-US }}</ref> Pêşbînî nîşan didin ku heta sala 2050an ev rêje dê li Ewropayê bigihêje ji %30an ku ji salên 1970î vir ve nifûsa zarokan di bin asta şûngirtina nifûda heyî de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eea.europa.eu/en/analysis/indicators |sernav=Indicators |malper=www.eea.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en }}</ref> Neteweyên Yekbûyî pêşbînî dike ku di navbera salên 2022 û 2050an de nifûsa Ewropayê dê bi rêjeya %7 kêm bibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/development/desa/pd/sites/www.un.org.development.desa.pd/files/wpp2022_summary_of_results.pdf |sernav=World Population Prospects 2022, Summary of Results }}</ref> Li gorî pêşbîniyek nifûsê ya Daîreya Nifûsê ya Neteweyên Yekbûyî, dibe ku nifûsa Ewropayê heta sala 2050an dakeve navbera 680 û 720 milyon kesan be ku ev jî di wî demê de ji %7ê nifûsa cîhanê pêk tîne. Di vê çarçoveyê de, di navbera herêman de di warê rêjeyên zayînê de newekheviyên girîng hene. Hejmara navînî ya zarokan ji bo her jineke di temenê zarokbûnê de 1,52 ye ku ji rêjeya guherînê pir kêmtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.travelwizard.com/luxurycruise/ |sernav=Cruise Vacations, Cruise Lines, Luxury Cruises, River Cruises, Adventure Cruises, Sailing Cruise Ships and World Cruises |malper=www.travelwizard.com |roja-gihiştinê=2026-08-01 |archive-date=2014-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140123210337/http://www.travelwizard.com/luxurycruise/ |url-status=dead }}</ref> Neteweyên Yekbûyî pêşbînî dike ku li Ewropaya Navîn û li Ewropaya Rojhilat kêmbûna nifûsê ya berdewam ji ber koçberî û rêjeyên zayînê yên kêm be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1545634/UN-predicts-huge-migration-to-rich-countries.html |sernav=UN predicts huge migration to rich countries }}</ref> === Komên nîjadî === Pan û Pfeil (2004) 87 "gelên cuda yên Ewropayê" dihejmêrin ku ji wan 33 kom an gel piraniya nifûsa herî kêm ên dewleteke serwer pêk tînin û di heman demê de 54ên mayî jî kêmneteweyên etnîkî pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.living-diversity.eu/Introduction.html |sernav=Nothing found for Introduction |malper=www.living-diversity.eu |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=de-DE }}</ref> Li gorî Komîsyona Ewropayê, romanî mezintirîn kêmneteweya etnîkî yê li Ewropayê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/policies/justice-and-fundamental-rights/combatting-discrimination/roma-eu/roma-equality-inclusion-and-participation-eu_en |sernav=Roma equality, inclusion and participation in the EU - European Commission |malper=commission.europa.eu |tarîx=2020-10-07 |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en }}</ref> === Koçberî === Li gorî rêxistina navneteweyî ya koçberiyê, Ewropa di nav hemî herêmên cîhanê de li gorî daneyên sala 2020an bi qasê 87 milyon koçberan herêma herî zêdeye ku mirov koçberên parzemînê bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Word migration report 2022. NEW YORK: International Organization for Migration (IOM). 2021. p. 87. ISBN 978-92-9268-078-7. }}</ref> Di sala 2005an de bi giştî 1,8 milyon kes ji koçberiyê li welatên Yekîtiya Ewropayê zêde bûne ku ev rêje nêzîkê ji %85ê mezinbûna giştî ya nifûsa Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?ID=402 |sernav=Migration Information Source - Europe: Population and Migration in 2005 |malper=www.migrationinformation.org |roja-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di sala 2021ê de 827.000 kesan hemwelatîbûna dewleteke endamê Yekîtiya Ewropayê wergirtine ku ev li gorî sala 2020an bi qasê ji %14 zêdetir e.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Migration_and_migrant_population_statistics |sernav=<span class="mw-page-title-main">EU population diversity by citizenship and country of birth</span> |malper=ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en }}</ref> Di sala 2021ê de 2,3 milyon koçber ji welatên derve derbasê welatên Yekîtiya Ewropayê bûne.<ref name=":4" /> Koçberiya serdema nûjen a destpêkê ji Ewropayê bi koçberên spanyayî û portûgalî di sedsala 16an de û koçberên fransî û îngilîzî di sedsala 17an de dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jus.com.br/artigos/2125/a-pena-do-degredo-nas-ordenacoes-do-reino |sernav=A pena do degredo nas Ordenações do Reino |malper=Jus.com.br |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=pt-BR }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ppghis.ifcs.ufrj.br/media/manolo_imigracao_lusa.pdf |sernav=Ensaio sobre a imigração portuguesa e os padrões de miscigenação no Brasil |roja-gihiştinê=2026-08-02 |roja-arşîvê=2012-03-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120310180429/http://www.ppghis.ifcs.ufrj.br/media/manolo_imigracao_lusa.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lê belê ev hejmar heta pêlên koçberiya girseyî di sedsala 19an de, dema ku bi milyonan malbatên xizan ji Ewropayê derketine bi kêmasî be jî kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Evans |pêşnav=Nicholas J. |tarîx=2001-12-01 |sernav=Work in progress: Indirect passage from Europe Transmigration via the UK, 1836–1914 |url=https://doi.org/10.1080/21533369.2001.9668313 |kovar=Journal for Maritime Research |cild=3 |hejmar=1 |rr=70–84 |doi=10.1080/21533369.2001.9668313 |issn=2153-3369 }}</ref> Îro li her parzemînên Cîhanê nifûsên mezin ên ku bi eslê xwe ewropî ne hene. Kesên ku bi eslê xwe ewropî ne li Amerîkaya Bakur û bi rêjeyek hindik jî li Amerîkaya Başûr serdest in (bi taybetî li Uruguay, Arjentîn, Şîlî û Brezîlê û di heman demê de piraniya welatên din ên Amerîkaya Latînî jî xwedî nifûseke girîng ê ku bi eslê xwe ewropî ne hene). Awistralya û Zelanda Nû xwedî nifûsên mezin ên bi eslê xwe ewropî ne. Li Afrîkayê welatên ku piraniya wan ji Ewropayê ne hene (an jî ji xeynî Pozikê Verdeyê û dibe ku São Tomé û Príncipe, li gorî rewşê) lê kêmneteweyên girîng hene ku ev nifûs ji mirovên spîyên Afrîkaya Başûr û mirovên spîyên Afrîkaya Başûr pêk tên. Li Asyayê, nifûsên ji Ewropayê, bi taybetî rûs, li bakurê Asyayê û li hinek deverên Bakurê Kazakistanê serdest in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-11-23 |sernav=Russians left behind in Central Asia |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4420922.stm |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-GB }}</ref> Her wiha li Asyayê ewropî bi taybetî spanî li Fîlîpînan nifûseke hindikahî ya bi bandor e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Reference Populations - Geno 2.0 Next Generation |url=https://genographic.nationalgeographic.com/reference-populations-next-gen/ |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=Genographic Project |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Go |pêşnav=Matthew C. |paşnav2=Jones |pêşnav2=Ansley R. |paşnav3=Algee-Hewitt |pêşnav3=Bridget F. B. |paşnav4=Dudzik |pêşnav4=Beatrix |paşnav5=Hughes |pêşnav5=Cris E. |tarîx=2019-12-05 |sernav=Classification Trends among Contemporary Filipino Crania Using Fordisc 3.1 |url=https://journals.upress.ufl.edu/fa/article/view/824 |kovar=Forensic Anthropology |ziman=en |cild=2 |hejmar=4 |rr=293–303 |doi=10.5744/fa.2019.1005 |issn=2573-5039 }}</ref> === Ziman === [[Wêne:Simplified Languages of Europe map.svg|thumb|Nexşeya zimanên ewropî]] Li Ewropayê nêzîkê 225 zimanên xwemalî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx |sernav=European Day of Languages > Facts > Language Facts |malper=edl.ecml.at |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-GB }}</ref> ku piraniya wan di nav sê komên zimanên hind û ewropî de ne. Di nav van zimanan de zimanên wekê zimanên romayî ku ji latînî ya Împeratoriya Romayê hatine wergirtin, zimanên germanî ku zimanê bav û kalên wan ê ji başûrê Skandînavyayê hatiye û zimanên slavî heye.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe -- Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Zimanên slavî bi piranî li Ewropaya Başûr, Ewropaya Navendî û li Ewropaya Rojhilat têne axaxtin. Zimanên romayî bi giranî li Ewropaya Rojava û li başûrê Ewropayê û her wiha li Swîsreyê li Ewropaya Navendî û li Romanya û Moldovayê li Ewropaya Rojhilat têne axavtin. Zimanên germanî li rojava, bakur û li Ewropaya Navendî û her wiha li Cîbraltar û li Maltayê li başûrê Ewropayê têne axavtin. Zimanên li deverên cîran wekêheviyeke girîng nîşan didin (wekê mînak di zimanê îngilîzî de).<ref name=":5" /> Zimanên din ên hind û ewropî yên li derveyî sê komên sereke koma Baltîk (letonî û lîtvanî), koma keltî (zimanê îrlendî, gaelîya skotî, manx, welşî, kornîşî û zimanê bretonî, yewnanî û albanî ne.<ref name=":5" /> Malbateke cuda ya zimanên ûralî (estonî, fînî, mecarî, erzyayî, komî, marî, mokşayî û ûdmurtî) bi piranî li Estonya, Fînlenda, Mecaristan û li hinek deverên Rûsyayê têne axavtin. Zimanên tirkî ji xeynî zimanên piçûktir ên li Ewropaya Rojhilat û başûrê rojhilat (tirkîya gagauzî ya balkanan, başkirî, çuvaşî, tatarîya qirimî, karaçay-balkari, kumikî, nogayî û tatarî) pêk tên. Zimanên kartvelî (gurcî, mingrelî û svanî) bi piranî li Gurcistanê têne axavtin. Du malbatên zimanî yên din li Qefqasyaya Bakur dijîn (li deverê bakurê rojhilatê Qefqasyayê ku bi taybetî çeçenî, avarî û lezgînî di nav de ne; û li bakurê rojavayê Qefqasyaya ku bi taybetî adigeyî di nav de ne). Zimanê maltayî tenê zimanê semîtîk e ku di nav Yekîtiya Ewropayê de fermî ye, di heman demê de baskî tenê zimanê îzolekirî ya ewropî ye Pirzimanî û parastina zimanên herêmî û kêmneteweyan îro li Ewropayê armancên siyasî yên pejirandî ne. Peymana çarçove ya Konseya Ewropayê ji bo parastina Kêmneteweyên neteweyî û karta ewropî ya Konseya Ewropayê ji bo zimanên herêmî an kêmneteweyan çarçoveyeke qanûnî ji bo mafên zimanan li Ewropayê ava dikin. Di heman demê de zimanê romanî li seranserê Ewropayê ji aliyê kêmneteweya romanan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.coe.int/t/dg4/education/roma/Source/RomaniEurope_EN.pdf |sernav=IN EUROPE |roja-gihiştinê=2026-08-02 |roja-arşîvê=2021-08-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210809135131/https://www.coe.int/t/dg4/education/roma/Source/RomaniEurope_EN.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Dîn === Dînê herî mezin ê li Ewropayê baweriya xiristiyanî ye ku ji %76,2ê ewropiyan xwe xiristiyan diyar kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2011/12/19/global-christianity-regions/ |sernav=Regional Distribution of Christians |malper=Pew Research Center |tarîx=2011-12-19 |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US |paşnav= |pêşnav= }}</ref> ku di nav wan de katolîk, ortodoksên rojhilat û gelek mezhebên protestan hene. Di nav protestanan de baweriyên herî populer luterî, anglikanî û baweriya reformî ne. Mezhebên protestan ên biçûktir anabaptîst û her wiha mezhebên navendî yên wekê pentekostalîzm, metodîzm û evanjelîkalîzm li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hene. Her çiqas xiristiyanî ji Rojhilata Navîn derketibe jî, di dema ku di dawiya sedsala 4an de bûye dînê fermî ya Împeratoriya Romayê, navenda girseyî xiristaniyê ber bi Ewropayê ve çûye. Di heman demê de xiristiyanî di pêşxistina çand û nasnameya ewropî de roleke giring lîstiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Byrnes, Timothy A.; Katzenstein, Peter J. (2006). Religion in an Expanding Europe. Cambridge: Cambridge University Press. p. 110. ISBN 978-0-521-67651-9. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hewitson, Mark; D'Auria, Matthew (2012). Europe in Crisis: Intellectuals and the European Idea, 1917–1957. New York; Oxford: Berghahn Books. p. 243. ISBN 978-0-85745-727-1. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nikodemos Anagnostopoulos, Archimandrite (2017). Orthodoxy and Islam. Taylor & Francis. p. 16. ISBN 978-1-315-29792-7. Christianity has undoubtedly shaped European identity, culture, destiny, and history. }}</ref> Di roja îro de zêdetirî ji %25ê xiristiyanên cîhanê li Ewropayê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2011/12/19/global-christianity-exec/ |sernav=Global Christianity – A Report on the Size and Distribution of the World’s Christian Population |malper=Pew Research Center |tarîx=2011-12-19 |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Baweriya îslamê duyem dînê herî belavbûyî li Ewropayê ye ku zêdetirî 25 milyon, an jî bi qasê ji %5ê nifûsa li Ewropayê pêbend ên baweriya îslamê ne.<ref name="Hackett2017">{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2017/11/29/5-facts-about-the-muslim-population-in-europe/ |sernav=5 facts about the Muslim population in Europe |malper=Pew Research Center |tarîx=2017-11-29 |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US |paşnav=Hackett |pêşnav=Conrad }}</ref> Li Albanya û Bosna û Herzegovînayê, du welatên li nîvgirava Balkanan li başûrê rojhilatê Ewropayê, li cihê xiristiyaniyê îslam dînê piranî ye. Ev yek li Tirkiyeyê, Kurdistan û li hinek deverên Rûsyayê, her wiha li Azerbaycanê û li Qezexistanê jî derbas dibe ku hemî li ser sinorê Asyayê ne.<ref name="Hackett2017" /> Gelek welatên Ewropayê malavaniya hindikahiyek giring ê misilmanam dikin û koçberiya ber bi Ewropayê ve di salên dawî de hejmara misilmanên li Ewropayê zêde kiriye. Hejmara cihûyan li Ewropayê di sala 2020an de nêzîkê 1,4 milyon (nêzîkî %0,2 ji nifûsê) kes bû.<ref name="Lipka2015">{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2015/02/09/europes-jewish-population/ |sernav=The continuing decline of Europe’s Jewish population |malper=Pew Research Center |tarîx=2015-02-09 |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US |paşnav=Lipka |pêşnav=Michael }}</ref> Dîrokeke dirêj a jiyana cihûyan li Ewropayê heye ku ji demên kevnar ve dest pê dike. Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, piraniya cihûyên cîhanê di nav sinorên Împeratoriya Rûsyayê de dijiyan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pittsburgh Press, 25 October 1915, p. 11 }}</ref> Li gorî hêjmara nifûsa Rûsyaya sala 1897an, di sala 1897an de, nifûsa giştî ya cihûyan li Rûsyayê bi qasê 5,1 milyon kes bû ku ji %4,13ê tevahiya nifûsê pêk dianî. Ji vê hejmarê, piraniya wan li herêmên niştecihbûna cihûyan dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grosfeld |pêşnav=Irena |paşnav2=Rodnyansky |pêşnav2=Alexander |paşnav3=Zhuravskaya |pêşnav3=Ekaterina |tarîx=2013 |sernav=Persistent Antimarket Culture: A Legacy of the Pale of Settlement after the Holocaust |url=https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/pol.5.3.189 |kovar=American Economic Journal: Economic Policy |ziman=en |cild=5 |hejmar=3 |rr=189–226 |doi=10.1257/pol.5.3.189 |issn=1945-7731 }}</ref> Di sala 1933an de, nêzîkê 9,5 milyon cihû li Ewropayê hebûn ku ev jî ji %1,7ê nifûsa Ewropayê pêk aniye lê piraniya wan di dema Holokostê de hatine kuştin û piraniya cihûyên mayî jî ji cih û warên xwe bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/jewish-population-of-europe-in-1933-population-data-by-country |sernav=Jewish Population of Europe in 1933: Population Data by Country |malper=Holocaust Encyclopedia |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sherwood |pêşnav=Harriet |tarîx=2020-10-25 |sernav=Europe's Jewish population has dropped 60% in last 50 years |url=https://www.theguardian.com/world/2020/oct/25/europes-jewish-population-has-dropped-60-in-last-50-years |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref name="Lipka2015"/> Di sedsala 21ê de Fransa xwediyê nifûsa herî mezin a cihûyên li Ewropayê ye, piştî Fransayê Keyaniya Yekbûyî, Almanya û Rûsya tên.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://assets.pewresearch.org/wp-content/uploads/sites/11/2014/01/global-religion-full.pdf |sernav=Global religious landscape }}</ref> Ji xeynî Komara Kalmîkiya ya Rûsyayê, ku budîzma tibetî dînê piranîyê ye, dînên din ên ku li Ewropayê têne dîtin hindûîzm û budîzm in ku dînên hindikahî ne. Di heman demê de hêjmareke mezin û zêde ya mirovên li Ewropayê bêdîn, ateîst û agnostîk in. Hatiye texmînkirin ku rêjeya van kesan niha nêzîkê ji %18,3ê nifûsa Ewropayê pêk tînin.<ref name=":7" /> === Bajarên sereke û deverên bajarî === Sê bajarên herî mezin ên Ewropayê [[Mosko]]w, [[London]] û [[Parîs]] in ku li van bajaran zêdetirî 10 milyon mirov dijîn û wekê bajarên mezin ên Ewropayê hatine wesifandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyetdailynews.com/istanbul-one-of-four-anchor-megacities-of-europe-research--92496 |sernav=Istanbul one of four anchor megacities of Europe: Research - Latest News |malper=Hürriyet Daily News |tarîx=2015-12-14 |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=http://www.un.org/en/development/desa/population/publications/pdf/urbanization/the_worlds_cities_in_2016_data_booklet.pdf |sernav=The World's Cities in 2016 }}</ref> Her çiqas Stenbolê xwediyê nifûsa giştî ya herî zêde be jî, qismek ji bajêr li [[Asya]]yê ye ku bi qasê ji %64,9ê nifûsa bajêr li aliyê Ewropayê û bi qasê ji %35,1ê ji nifûsa bajêr jî li aliyê Asyayî dijîn. Li gorî nifûsê bajarên herî mezin [[Madrîd]], [[Saint Petersburg]], [[Mîlano]], [[Barselona]], [[Berlîn]] û [[Roma]] ne ku her yek ji wan zêdetirî sê milyon mirov dijîn.<ref name=":8" /> Dema ku kemerên rêwiyan an deverên metropolîtan ên li Ewropayê têne nirxandin (ku daneyên berawirdî ji bo wan hene), Moskow xwedî nifûsa herî mezin e û li pêy Moskowê bajarên wekê [[Stembol]], London, Parîs, Madrîd, Mîlano, [[Herêma Ruhr]], [[Saint Petersburg]], [[Rhein-Süd]], Barselona û Berlîn hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/ |sernav=Major Agglomerations of the World - Population Statistics and Maps |malper=www.citypopulation.de |roja-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> {{multiple image | align = center | direction = square | caption_align = center | header = Bajarên mezin ên Ewropayê | header_align = left/right/center | image1 = Business Centre of Moscow 2.jpg | width1 = 200 | alt1 = Navenda Karsaziya Navneteweyî ya Moskowê | caption1 = [[Moskow]] | image2 = Super moon over City of London from Tate Modern 2018-01-31 4.jpg | alt2 = Bajarê Londonê | width2 = 237 | caption2 = [[London]] | image3 = GrandeArche.jpg | alt3 = | width3 = 230 | caption3 = [[Parîs]] | image4 = View of Levent financial district from Istanbul Sapphire.jpg | alt4 = Levent | width4 = 189 | caption4 = [[Stembol]]{{ref label|footnote_b|b}} }} == Binêre == * [[Welatên Rojavayê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] lp04itu9rmlwqh1kpfv6iy91zk14stg 0 5007 2087354 1770878 2026-08-26T05:02:24Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2087354 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Anthony Quinn''' ({{Dîrok|21|nîsan|1915}} - {{Dîrok|3|hezîran|2001}}) şanogerekî meksîkî yê bi nav û deng e. Ew bi di [[21ê nîsanê|21ê nîsana]] sala 1915an li bajarê Chihuahua li [[Meksîk]]ê hatiye cîhanê. 4 xwişk û 8 birayên wî hebûn. Diya wî Meksîkî û bavê wî jî Irlandî bû. Anthony Quinn bi malbata xwe re pêşiyê li Amerîka li bajarê El Paso ku girêdayî eyaleta Texasê ye bi cih bû, piştre çûne Los Angelesê, li wê derê derbasî dibistaneke dramayê bû û ji wir dest bi meşa hunerî kir. Ji ber ku ew ji malbateke xizan bû, pereyên dibistanê ji paqijkirina camên erebe û malan derdixist. Sala 1952 ji ber rola xwe ya di fîlma Viva Zapata, ku şoreşa Meksîkê tîne ziman û di wê fîlmê de rola birayê rêberê meksîkî [[Emiliano Zapata]] dilîst, xelata Oskarê qezenc kir. Sala 1956 jî dîsa ji ber rola xwe ya di fîlma Lust for Life (Însanên Nemir) ku tê de rola resamê fransî [[Paul Gauguin]] dilîze, xelata Oskarê bi dest xwe ve tîne. Her wiha rola wî ya di fîlma Zorba de tu caran ji bîr nabe. Anthony Quinn di 60 salên xwe yên aktoriyê de di zêdetirî 100 fîlmên sînemayê rolên sereke lîstin. Jiyana Anthony Quinn ji macerayên aşqê dagirtîne. Ew bi 6 jinan re zewicî bû û bavê 13 zarokan bû. Ew roja [[3ê hezîranê|3ê hezîrana]] '2001ê de saet li 9:30 (li gor dema herêmî) li nexweşxaneya Brigham and Women's ya amerîkî çû ser dilovaniya xwe. == Çavkanî == * Malpera Avesta/Hejmar 12-tîrmeh 2001 {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1915]] [[Kategorî:Mirin 2001]] [[Kategorî:Şanoger|Quinn, Anthony]] [[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Aktorên fîlman ên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên sahneyê yên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên televîzyonê yên amerîkî yên mêr]] iukmbr7k6jtghghhp3285qc288ivdwh 0 6490 2087333 2027413 2026-08-26T02:41:36Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2087333 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarên mezin | nexşeya_reptiyeyê = Rojhilata Kurdistanê | welat = [[Rojhilata Kurdistanê]] }} '''Kirmaşan''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: کرمانشاه ''Kermânšâh''; bi [[soranî]]: کرماشان ''Kirmaşan'') bajarê herî mezin ê [[rojhilata Kurdistanê]] ye. Kirmaşan merkeza îdarî a [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]] ye.<ref name="Kermanshah Province Structure">{{cite report|title=Approval of the organization and chain of citizenship of the elements and units of the national divisions of Bakhtran province, centered in the city of Bakhtran|language=fa|website=rc.majlis.ir|via=Research Center of the System of Laws of the Islamic Council of Farabi Mobile Library|url=https://rc.majlis.ir/fa/law/show/113024|archive-url=https://web.archive.org/web/20130206215420/https://rc.majlis.ir/fa/law/show/113024|publisher=Ministry of the Interior, Defense Political Commission of the Government Board|last=Habibi|first=Hassan|archive-date=6 February 2013|date=19 November 2013|orig-date=Approved 21 June 1369|id=Proposal 3233.1.5.53; Letter 93808/907; Notification 82832/T122K|access-date=29 January 2024}}</ref> Bajar 525 kîlometre ji [[Tehran]]ê li rojavayê welêt dûr e. Serjimêriya Neteweyî ya 2016an nifûsa bajêr wekî 946,651 (2021 texmîna 1,047,000) pîvan kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/cities/21502/kermanshah/population |sernav=Kermanshah, Iran Metro Area Population 1950-2021 |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2021-07-23 }}</ref> == Navname == ''Kermânšah'' ji sernavê Kirmanşah yê serdema [[Împeratoriya Sasanî|sasaniyan]], ku tê wergerandin "Qiralê Kermanê" tê.<ref name="Kia">{{Jêder-kitêb |sernav=The Persian Empire: A Historical Encyclopedia [2 volumes] |paşnav1=Kia |pêşnav1=Mehrdad |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2016 |rr=236–237 |isbn=978-1610693912 |url=https://books.google.com/books?id=B5BHDAAAQBAJ&q=false }}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Kermanshah-London_illustrated_news_1.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kermanshah-London_illustrated_news_1.jpg|çep|thumb|220x220px|Nêrîneke li ser Kirmaşanê di sedsala 19an]] Kirmaşan ji ber kevnariya xwe, dîmenên balkêş, çanda xwe ya dewlemend û gundên [[neolîtîk]], yek ji dergûşên çandên pêşdîrokî tê dîtin. Li gorî lêkolînên arkeolojîk û kolandinê, herêma Kirmaşanê ji serdema paleolotîka jêrîn ve ji aliyê gelên pêşdîrokî ve hatiye dagirkirin û heta serdema [[paleolîtîk]] a paşîn heta serdema [[Pleyîstosen]] ya dawî berdewam kiriye. Delîlên paleolîtîka jêrîn ji hin axînên destan pêk tên ku li herêma Gakiya ya li rojhilatê bajêr hatine dîtin. Bermahiyên paleolîtîka navîn li gelek deverên parêzgehê, nemaze li derdora bakurê bajêr li Tang-e Kenesht, Tang-e Malaverd û li nêzî Taq-e Bostan hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://s18.picofile.com/file/8440107476/Tehran_Times_Aug_2021_Yawan_Neanderthal.pdf.html |sernav=New study sheds light on second Neanderthal tooth found in western iran |malper=Tehran Times - 29 August 2021 |roja-gihiştinê=5 çiriya paşîn 2021 |weşanger=Tehran Times |roja-arşîvê=3 adar 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250303191641/https://s18.picofile.com/file/8440107476/Tehran_Times_Aug_2021_Yawan_Neanderthal.pdf.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di gulan a 2009an de, li ser bingeha lêkolînên zanîngeha [[Hemedan]]ê û Koleja New Yorkê, serokê Navenda Lêkolînên Arkeolojiyê ya Rêxistina Mîrasa Çandî û Tûrîzmê ya Îranê ragihand ku yek ji kevintirîn gundên pêşdîrokî yên [[Rojhilata Navîn]] ku dîroka wê vedigere 9800 berî zayînê li [[Sehne]] ya dikeve rojavayê Kirmaşanê hat dîtin.<ref name="ISNA">{{Jêder-malper |url=http://www.isna.ir/ISNA/NewsView.aspx?ID=News-1344672&Lang=E |sernav=Most ancient Mid East village discovered in western Iran |roja-gihiştinê=2009-05-23 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100201033414/http://www.isna.ir/ISNA/NewsView.aspx?ID=News-1344672&Lang=E |roja-arşîvê=2010-02-01 |sal=2009 }}</ref> Bermahiyên dagirkirina gundan ên paşerojê û destpêka [[serdema bronzî]] li gelek cihên girên li bajêr bi xwe têne dîtin. === Kirmaşanê sasaniyan === [[Wêne:Bistoon_Kermanshah.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bistoon_Kermanshah.jpg|thumb|220x220px|Teswîra heyama helenîstîk a Bahram wekî Hercules di sala 153an de hatî çêkirin]] Kirmaşan di serdema sasaniyan de bajarek birûmet bû ku di sedsala 4an piştî zayînê di dema ku ew bû paytexta [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişî]] û navendek tenduristiyê ya girîng ku wekî havîngeha padîşahên sasanî xizmet dikir.<ref>[http://www.loghatnaameh.com/dehkhodaworddetail-3dad73773a1c4e78844374111c1a94fb-fa.html Dehkhoda: Kermanshah] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511180623/http://www.loghatnaameh.com/dehkhodaworddetail-3dad73773a1c4e78844374111c1a94fb-fa.html|date=2011-05-11}}.</ref> Di sala 226an de, piştî şerekî du salan bi pêşengiya împeratorê faris [[Erdeşêrê Yekê]], li dijî eşîrên kurd ên li herêmê,<ref>J. Limbert. (1968). The Origins and Appearance of the Kurds in Pre-Islamic Iran. ''Iranian Studies'', 1.2: pp. 41-51.</ref><ref>G. Asatrian. (2009). Prolegemona to the Study of Kurds. ''Iran and the Caucasus'', 13.1: pp. 1-58.</ref> împeratoriyê mîrekî herêmî kurd bi navê Kayusê Medyayî ji bo desthilatdariya Kirmaşanê vegerand.<ref>James, Boris. (2006). Uses and Values of the Term Kurd in Arabic Medieval Literary Sources. ''Seminar at the American University of Beirut'', pp. 6-7.</ref> Di nav xanedana ku bi navê Mala Kayus (herweha Kâvusakân) tê zanîn, padîşahiyek nîv-serbixwe ma ku heya 380an piştî zayînê dom kir berî ku Erdeşêrê duyem endamê paşîn ê desthilatdariya xanedanê rakir. === Serdema îslamî === Kirmaşan di 629an de ji aliyê xilafetên ereban ve hatiye dagirkirin. Di bin desthilatdariya [[Selcûqî|selcûqiyan]] de di sedsala yanzdehemîn de, bajar bû navenda çandî û bazirganî ya sereke li [[Kurdistan]] û rojavayê Îranê û herêmên başûr ên kurd lê dijîn. Di sala 1257an de, demeke kin berî xistina [[Bexda]]yê, bajar ji aliyê Mongolan ve hat dagir û talankirin. Desthildarên [[Dewleta Sefewiyan|sefewiyan]] bajar bi hêz kirin û [[Îrana Qacarî|qacaran]] di dema desthilatdariya Feth Elî Şah (1797–1834) de êrîşa osmaniyan pûç kirin. Kirmaşan di navbera 1723-1729an û 1731-1732an de ji aliyê osmaniyan û mîrektiyên pro-osmanî ên kurd ve hatiye dagirkirin. === Serdema nû === Bajar di 1914an de ji aliyê artêşa [[Împeratoriya Rûsî|împeratoriya rûsî]] ve hat dagirkirin, di 1915an de di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de ji aliyê arteşa osmanî û [[hengên Hemîdiye]] ve hat dagirkirin, di 1917an de dema ku hêzên inglîz ji bo derxistina osmaniyan hatin wir, hat valakirin. Kirmaşan di Şoreşa Destûra Bingehîn a Îranê de di serdema [[Xanedana Qacaran|xanedana qacaran]] de û Tevgera Komarê ya di serdema [[Xanedana Pehlewiyan|xanedana]] [[Xanedana Pehlewiyan|pehlewiyan]] de rolek girîng lîst. Bajar di dema [[şerê Îran û Iraqê]] de gelek zirar dîtibû û her çend ew ji nû ve hatibe avakirin jî, hêj bi tevahî nehatiye vegerandin. == Demografî == Zimanê xelkê Kirmaşanê [[kurdiya jêrîn]] e lê xelkê Kirmaşanê dikarin bi [[Zimanê farisî|farisiya standard]] jî biaxivin. Kêmanek li bajêr bi farisiya kirmaşanî diaxivin ku zaravayek herêmî ye ku ji farisiya standard cuda ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranatlas.net/index.html?module=module.language-distribution.kermanshah |sernav=Atlas of the Languages of Iran |malper=iranatlas.net |roja-gihiştinê=2024-03-02 |ziman=en |paşnav=Geomatics and Cartographic Research Centre |pêşnav=Carleton University }}</ref> Bajar xwedî nifûsa herî mezin a kurdên rojhilata Kurdistanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.shahrekhabar.com/economic/1425128820035607 |sernav=معاون امور عمرانی استانداری: کرمانشاه بزرگترین شهر کردنشین جهان است - ایرنا |malper=شهرخبر |roja-gihiştinê=2019-05-29 |roja-arşîvê=2020-08-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200803172112/https://www.shahrekhabar.com/economic/1425128820035607 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mehrnews.com/news/1563659/کرمانشاه-پرجمعیت-ترین-شهر-کردنشین-ایران |sernav=کرمانشاه؛ پرجمعیت ترین شهر کردنشین ایران |malper=خبرگزاری مهر {{!}} اخبار ایران و جهان {{!}} Mehr News Agency |tarîx=2012-03-23 |roja-gihiştinê=2019-05-29 |ziman=fa }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.urmianews.ir/archive/ID/111419 |sernav=اورمیا - بزرگترین شهر کردنشین جهان مشخص شد |roja-gihiştinê=2016-03-18 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160327203915/http://www.urmianews.ir/archive/ID/111419 |roja-arşîvê=2016-03-27 }}</ref> Kirmaşan xwedî avûhewaya nerm û çiyayî ye.<ref>[http://www.iranchamber.com/cities/kermanshah/kermanshah.php Iran Chamber society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202012439/http://www.iranchamber.com/cities/kermanshah/kermanshah.php |date=2017-02-02 }}: accessed: September 2010.</ref><ref name="zaban">[http://www.salamkermanshah.ir/test/kermanshah-mad-info.htm روزنامه سلام کرمانشاه] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100621084030/http://www.salamkermanshah.ir/test/kermanshah-mad-info.htm|date=2010-06-21}} '''Persian''' ('''Kurdish''')</ref><ref name="b">[http://www.artkermanshah.ir/Default.aspx?page=3688 آشنایی با فرهنگ و نژاد استان کرمانشاه] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180901161010/http://artkermanshah.ir/Default.aspx?page=3688|date=2018-09-01}}('''Persian''')</ref> Piraniya niştecihên Kirmaşanê [[Şiîtî|misilmanên şiî]] ne, lê [[Sunîtî|misilmanên sunî]], [[Xiristiyanî|xristiyan]],<ref name="assistnews1">{{Jêder-malper |url=http://www.assistnews.net/Stories/2010/s10020115.htm |sernav=Arrest of the Assyrian leader of the Kermanshah Church in iran |roja-gihiştinê=2011-12-02 |weşanger=Assistnews.net |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110929225150/http://www.assistnews.net/Stories/2010/s10020115.htm |roja-arşîvê=2011-09-29 }}</ref> û peyrewên [[yarsan]]îzmê jî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.artkermanshah.ir/default.aspx?page=3688 |sernav=آشنایی با فرهنگ و نژاد استان کرمانشاه |roja-gihiştinê=2019-05-29 |weşanger=www.artkermanshah.ir |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180901161010/http://artkermanshah.ir/Default.aspx?page=3688 |roja-arşîvê=2018-09-01 }}</ref> {{Nifûsa tarîxî|1986|560,514|1991|624,084|1996|692,986|2006|794,863|2011|851,405|2016|946,651|percentages=pagr|align=right|footnote=source:<ref>[http://www.citypopulation.de/en/iran/cities/ Iran: Provinces and Cities population statistics]</ref>}} {{Çepê paqij bike}} == Avûhewa == Kirmaşan xwedan avhewayek e ku bi giranî di bin bandora nêzîkbûna [[Zagros (rêzeçiya)|çiyayên Zagrosê]] de ye, ku wekî avhewa germ-havîna [[Deryaya Navîn]] (Köppen: Csa; Trewartha: Dohk) ku li ser avhewa parzemînî ya şil (Dsa) tê dabeş kirin. Bilindahî û cîhê vekirî yê bajêr li gorî bayên rojava baranê piçekî zêde dike (ji du caran zêdetir ji Tehranê), lê di heman demê de guheztinên germahiya rojê yên mezin çêdike, nemaze di havînên hema hema bê baran de, ku di nav rojê de pir germ dimînin. Li Kirmaşanê zivistanên pir sar derbas dibe û bi gelemperî di payîz û biharê de baran dibare. Di zivistanê de bi kêmî ve du hefte berfê tê dîtin. == Aborî == Kirmaşan yek ji navendên çandiniyê yên rojhilata Kurdistanê ye ku dexl, birinc, sebze, fêkî û tovên rûn çêdike, lê Kirmaşan wek bajarekî pîşesazî yê pir girîng derdikeve pêş; li taxa bajêr du navendên pîşesaziyê hene ku zêdetirî 256 yekîneyên hilberînê hene. Di nav van pîşesazî de rafîneriya petrokîmyayî, çêkirina tekstîlê, hilberîna xwarinê, çêkirina xalîçeyan, rafîneriya şekir, û hilberîna alav û amûrên elektrîkê hene. Şîrketa Parzûnkirina [[Neft|Petrolê]] ya Kirmaşanê (KORC) ku di 1932an de ji aliyê kompaniyên brîtanî ve hatiye damezrandin, yek ji pîşesaziyên sereke yên bajêr e. Piştî guhertinên vê dawiyê yên Iraqê, Kirmaşan bûye yek ji deriyên sereke yên hinardekirin û hinardekirina rojhilata Kurdistanê. == Perwerde == Zêdeyî 49 hezar xwendekar li 9 zanîngehên dewletî û taybet ên bajêr perwerdeyê dibînin.<ref name="daka">{{Jêder-malper |url=http://portal.nlai.ir/daka/Wiki%20Pages/كرمانشاه،%20كتابخانه‌هاي.aspx |sernav=Libraries of Kermanshah |malper=Encyclopedia of Library and information science |roja-gihiştinê=1 îlon 2010 |ziman=fa |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110119101646/http://portal.nlai.ir/daka/Wiki%20Pages/%D9%83%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%8C%20%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%D9%8A.aspx |roja-arşîvê=19 kanûna paşîn 2011 |nivîskar=Mohammad-Ja'far Panahi }}</ref> Di 1968an de bi navê Dibistana Bilind a Hemşîretiyê ya Kirmaşanê, Zanîngeha Zanistên Pizîşkî ya Kirmaşanê yekem zanîngeh li rojhilata Kurdistanê bû. Dibistana dixtorî wekî dabeşek Zanîngeha Razî di 1976an de hate damezrandin û hin xwendekar di pratîka gelemperî de qebûl kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/kermanshah-08-jews |sernav=Kermanshah, The Jewish Community |malper=Encyclopædia Iranica |tarîx=15 hezîran 2017 |ziman=en |nivîskar=Nahid Pirnazar }}</ref> Zanîngeha Razî ya ku di 1972an de hatiye damezrandin, duyemîn zanîngeha rojhilata Kurdistanê bû û girîngtirîn saziya xwendina bilind li parêzgeha Kirmaşanê e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kums.ac.ir/aboutus-fa.html |sernav=About the university |malper=Kermanshah University of Medical Sciences |ziman=fa |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130129094807/http://www.kums.ac.ir/aboutus-fa.html |roja-arşîvê=2013-01-29 }}</ref> Di 2020an de zanîngeha Razî li gor 13 faktoran nûçeya Amerîkayê di rêza 24an de li Îranê û di rêza 1300emîn a cîhanê de cih girt.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/razi-university-529417 |sernav=Razi University |malper=US News |ziman=en |sal=2020 }}</ref> == Binerê == * [[Kelhûrî (Kirmaşanî)|Kirmaşanî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons}}{{Kirmaşan}} {{Navenda parêzgehên Îranê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|34|19|29|N|47|04|26|E|type:city(822921)_region:IR|display=title}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] [[Kategorî:Bajarên Rojhilatê Kurdistanê]] [[Kategorî:Paytextên parêzgehên îranî]] p72j0nsgzr4cz64uujxjd47lovijc8v 0 12344 2087367 2015341 2026-08-26T06:34:01Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2087367 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | nav = Elezîz | statû = Bajar | navê_din = | navê_fermî = ''Elâzığ'' | wêne = {{multiple image|total_width=270px|perrow=1/2/2/2|border=infobox | image1 = | alt1 = | image2 = Elazığ City Center.jpg | alt2 = | image3 = Elâzığ Animal sculptures in 2006 1202.jpg | alt3 = | image4 = Elâzığ Hürriyet Caddesi in 2006 1219.jpg | alt4 = | image5 = | alt5 = }} | sernavê_wêne = Bajarê Elezîzê | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Xarpêt (parêzgeh)]] | serbajar = [[Xarpêt]] | qeymeqam = | hejmara_nahiyeyan = 7 <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 7 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 133 | hejmara_mezrayan = | nifûs = 375.534<ref>{{Jêder-malper |url=http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=23&p_yil=2008&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env |sernav=tuik, 2008 |roja-gihiştinê=2010-12-01 |archive-date=2011-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110908204348/http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=23&p_yil=2008&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env |url-status=dead }}</ref> <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2008]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 2.211 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 169,8 | nifûsa_serbajarê = 312.534 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2008]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 1.065 | koda_postayê = 23xxx | koda_telefonê = (+90) 424 | nexşeya_reptiyeyê = #Xarpêt#Bakurê Kurdistanê | koordînat = {{Koord|38|40|28|N|39|13|25|E|display=inline, title}} }} '''Xerpêt'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=42:1}}</ref>{{Efn|Wekî Elezîz, Mezra an Xarpêt jî tê nasîn}} (bi [[tirkî]]: ''Elazığ''), bajarekî [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistan]] ye ku navenda îdarî ya Parêzgeha Xarpêtê ye. Bajêr li bajarê Xarpêtê ya berê û derdorê bajarê kevn û li geliyê Firatê ya jorîn hatiye avakirin. Deşta ku bajar lê dirêj dibe 1.067 mêtre ji asta deryayê bilind e. Li gorî daneyên sala 2022an nifûsa bajêr 387.072 kes hatiye diyarkirin. Deşta ku bajêr li ser hatiye avakirin dişibe nîvgiraveke ku derdora bajêr bi Gola Xezerê ya xwezayî û avên [[Bendava Kebanê]], [[Bendava Qereqeyayê]] û ji aliyê [[Bendava Keça Qirêl]] ve hatiye dorpêçkirin. Elezîz li quncikê bakurê rojavayê geliyeke ku bi dirêjahiya 30 kîlomêtre dirêj e hatiye avakirin. Bajêr li herêma çiyayî ya [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku bajarên wekî [[Dersim]], [[Meletî]] û [[Çewlîg]] tê de cih digire. Di heman demê de ev herêm wekî [[Beşa Firata Jorîn]] jî tê zanin. == Nav == === Mezre === Bajêr berê taxeke bajarê keleha kevnar a Xarpêtê ya bi navê Mezreyê bû. Toponîma Mezre ji kurtenivîsa gundeyên axayan/xwediyan yan jî ji [navê malbatê] navê gundik derketiye holê. === Xarpêt === Navê Xarpêtê ji bajarê kevn ê di çavkaniyên ûrartûyiyan de wekî Karberd (Kela Kevir) û di çavkaniyên yên bîzansiyan de jî wek Xarpet hatiye nivîsandin. === Elezîz === Navê Elezîzê bi damezrandina wîlayeta Mamuret-ul-Aziz navê Mamuret-ul-Aziz wekî alternatîvê navekî ji bo bajêr hatiye bikar anîn. == Dîrok == Bajarê Mezreyê li ser deşta bi bereket a li binê girê ku kele û bajarê kevn ê Xarpêtê hatiye avakirin. Bajarê Mezreyê bi qasî 5 kîlomêtreyan li başûrê rojavayê Xarpêtê bû. Gelên kevnar ê hûrî ku li vê herêmê li dor 2000 salê {{bz}} jiyan kirine niştecihên herî kevn ên herêmê ne. Xarpêt û derdora bajêr di dîrokê de herî zêde de beşek ji [[Ûrartû|Padîşahiya Ûrartûyî]] bûn û dibe ku ûrartûyan yekem kes bin ku li vir keleh ava kirine. Dîroknas [[Hakob Manandian]] bawer kiriye ku ev keleh, keleha sereke ya konfederasyona [[Hayasa-Azzi]] ya berê bû. === Serdema Medan === Bajêr di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de ji destê desthilatiya ûrartûyan derbasê destê desthilatiya Împeratoriya Medan dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6349/ |sernav=Historic City of Xarpêt |malper=whc.unesco.org |roja-gihiştinê=2024-09-02 }}</ref> Tê texmînkirin ku bajêr bi bajarên din ên [[Bakurê Kurdistanê]] re ji sala 600ê salê berê zayînê heya sala 550yê {{bz}} din bin desthilatdariya medan de maye. === Serdema nûjen === Bajêr di sala 1925an de li dijî nenas kirina ziman û hebûna kurdan ku ji aliyê dewleta tirk ve pêk dihat ji aliyê serhildêrên kurd [[Şêx Seîd]]ê Pîranê ve hatiye desteserkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wade |pêşnav=Stephen |tarîx=2017-04-20 |sernav=Texas Gladden |url=http://dx.doi.org/10.5406/illinois/9780252036880.003.0009 |kovar=University of Illinois Press |doi=10.5406/illinois/9780252036880.003.0009 }}</ref> Xarpêt di dema [[Komkujiya Dersimê]] de ku komkujiyeke ku ji aliyê dewleta tirk ve li dijî kurdan pêk hatiye, ji aliyê artêşa tirk ve wekî baregeheke pêkanîna komkujiyê hatiye bikaranîn. Bi mezin bûna bajêr re bajarê dîrokî Xarpêt di salên 1930 û 1940an de bi giranî wêraneyeke vala bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam, secularism, and nationalism in modern Turkey: who is a Turk? |paşnav=Çaǧaptay |pêşnav=Soner |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-38458-2 |cih=London ; New York |url=https://www.worldcat.org/title/ocm59879713 |series=Routledge studies in Middle Eastern history |oclc=ocm59879713 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Turkey |paşnav=Kasaba |pêşnav=Reşat |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-62096-3 |cih=Cambridge (GB) }}</ref> Di sala 1950an de hewlên ji bo nûvekirina bajarê kevin ya Xarpêtê hatiye destpêkirin ku hinek berhemên dîrokî hatine restorekirin, avahiya şaredariyê ya nû hatiye çêkirin û muzexaneyek hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sipahi |pêşnav=Oguz |paşnav2=Arda |pêşnav2=Bilgin |paşnav3=Cilli |pêşnav3=Feriha |paşnav4=Dikis |pêşnav4=Demet |paşnav5=Bilgili |pêşnav5=Nilay |paşnav6=Sipahi |pêşnav6=Hilal |paşnav7=Ozinel |pêşnav7=Mehmet |paşnav8=Ulusoy |pêşnav8=Sercan |tarîx=2015 |sernav=Universal Decolonization With Mupirocin Is Effective in Decreasement of Overall Hospital-Acquired Methicillin-Resistant Staphylococcus aureus Infection Rates |url=http://dx.doi.org/10.1093/ofid/ofv131.169 |kovar=Open Forum Infectious Diseases |cild=2 |hejmar=suppl_1 |doi=10.1093/ofid/ofv131.169 |issn=2328-8957 }}</ref> Di 24ê çileya sala 2020an de li gor saeta herêmê saet di 20.55an li bajêr erdhejêke bi mezinahiya 6,5 M_w pêk hatiye. Bi erdheja Xarpêtê re gelek bajarên Bakurê Kurdistanê, bajarên wekî [[Amed]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]], [[Çewlîg]], [[Êlih]], [[Semsûr]], [[Riha]], [[Dîlok]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] û [[Şirnex]] bi erdhejê re dihejin.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/europe/powerful-quake-kills-14-people-eastern-turkey |sernav=Powerful Quake Kills 14 People in Eastern Turkey {{!}} Voice of America - English |malper=web.archive.org |tarîx=2020-01-25 |roja-gihiştinê=2024-09-02 |roja-arşîvê=2020-01-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200125104337/https://www.voanews.com/europe/powerful-quake-kills-14-people-eastern-turkey |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref name=":1"/><ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us60007ewc/executive |sernav=earthquake.usgs |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2024-09-02 }}</ref> Navenda erdhejê navçeya [[Xûx]] a bi ser parêzgeha Xarpêtê bû ku erdhej nêzîkê 22 çirkeyan berdem kiriye.<ref name=":0" /> Yek ji bajarên [[Bakurê Kurdistanê]] ku ji ber vê erdhejê bi bandor bûye bajarê [[Meletî|Meletiyê]] ye. Xarpêt yek ji bajarên [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku di sala 2023an de ji ber [[Erdheja Gurgum û Dîlokê 2023|Erdheja Gurgum û Dîlokê]] ku li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavayê Kurdistanê]] pêk hatiye diheje. Her çiqas li bajêr ziyanên giran çênabe jî bajêr di kategoriya yek ji bajarên ku di rewşa awarte de bû. === Kronolojî === '''Berî zayînê''' * 900 - 600 dema [[Urartû]] * 600 - 550 dema [[Med]]an * 334 dema helanistiyan ([[yewnanî]]yan) * 90 hukumdariya [[Tîgranê Mezin]] * 66 dema [[împaratoriya Roma]] * 53 dema [[Împeratoriya partan]] '''Piştî zayînê''' * 272 ema [[Sasanî]]yan * 395 dema [[Bîzans]]iyan * 644 dema [[Ereban]] * 934 dema Bîzansiyan ya duyemîn * 985 dema [[Xanedana Merwaniyan|Merwaniyan]] * 1115 dema [[Ertuqî]]yan * 1174 dema [[Xanedana Eyûbiyan|Eyûbiyan]] * 1260 dema [[Mîrektiya Paloyê]] * 1450 dema [[Xanedana Zirkan]] * 1845 dema [[Împeratoriya Osmanî|Osmaniyan]] * 1923 dema [[Tirkiye]] * (1925-1925) dema [[Şêx Seîd]] * (1937-1938) dema [[Seyîd Riza]] * 1938 - Îro, Tirkiye == Erdnîgarî == === Ciyê coxrafî û hudûdên bajêr === Bajar di nav paralelên 38° 17´ û 39° 11´ bakûr û merîdyenên 40° 21´ û 38° 30´ rojhilat de ye. Hudûdên bajêr li bakur bi Dêrsimê ve, li rojava bi [[Meletî|Meletiyê]] ve, li başûr bi [[Amed]]ê ve û li rojhilat jî bi [[Çewlîg]]ê ve tê girêdan. === Taybetiyên erda bajêr === Pîvana erda bajar 9.151 km² ye . Ji vî erdî % 57,2 wî çiyan, % 14,9 wî deştan, % 1,1 wî zozan û % 26,8 wî jî ji [[plato]]yan pêk tê. Erda herêmê ji bo çandina tene, [[kixsên şekir]], [[pembo]] û [[fêkî]] pir musaîd e. === Avhewa === Li herêmê avhewa reşayî hukim dike. Havînan germ û zuha, zivistan jî sar derbas dibe. === Çiyayên herêmê === Çiyayê bilindtir yê herêmê [[çiyayê Sipî]] ([[Akdax]]) e (2.620 m). [[Çiyayê Hezar]] (2.347 m), [[Mastar]] (2.171 m) û [[Hesan]] (1.864 m) jî çiyayên bilind yên herêmê ne. === Deşt, zozan û gelî === [[Deşta Xarpût]] Bajarê Elezîzê li wê deştê hatiye avakirin. Mezinbûna deştê 36 km² ye. [[Deşta Palo]]: Li navça Palo li ciyê ku Çemê Muradê diherêke gola Kebanê ye. Deştên Behramaz û Melekendê jî deştên din yê girîng in. Geliya çemê Firatê û geliya çemê Muradê, geliyên girîng yê herêmê ne. === Çem û gol === [[Çemê Murad]], dirêjbûna wî 600 km ye. Çavkaniya çemê li çiyayê Aldaxê (Wan) ye. Çem şaxek çemê Firatê ye û diherêke gola Kebanê. Ava Heringet û Ava pêrê jî, şaxên çemê Mýradê ne. [[Çemê Firatê]], çemê herî dirêj yê Kurdistanê ye ku di erda herêmê de jî diherêke. [[Gola Hezar]]ê (bi tirkî, Gölcik), dirêjbûn 15-16 km û firehbûna wê jî 5 km ye. Li bashûrê bajar e. Gola [[bendava Kebanê]], mezinbûna golê 687 km² ye. Bi ava çemê Murad, Firat û çemên dora Elezizê tije dibe. == Avhewa == Xarpêt xwedî avhewaya Deryaya Navîn (Avhewaya Köppen: ''Csa'') yan jî xwedî avhewaya parzemînî (Dabeşkirina avhewa Trewartha: ''Dca'') ye ku di mehên zivistanan de sar û bi berf e û di mehên havînan de germ û ziwa ye. Germahiya herî bilind a tomarkirî bi pileya 42,4&nbsp;°C ê di 20ê tîrmeha sala 2021ê de hatiye tomarkirin. Germahiya herî kêm bi pileya -22,6&nbsp;°C ê di 30yê kanûna sala 1951ê de û 20ê çileya sala 1972an de hatine tomarkirin. {{Avûhewa | TABLO = | DIYAGRAM GERMAHÎ = | DIYAGRAM BARÎN = | DIYAGRAM BARÎN BILINDÎ = 230 | ÇAVKANÎ = [https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Turkiye/CSV/Elazig_Bolge_17201.csv] | Sernav = Germahî û barîna nîvekî ya mehane yê Xarpêtê | Cîh = Xarpêt, Bakurê Kurdistanê <!-- nîveka Bilinditirîn Germahiya mehê bi °C --> | bgRêb = 4.0 | bgReş = 6.3 | bgAda = 12.4 | bgAvr = 18.4 | bgGul = 24.2 | bgPûş = 30.7 | bgTîr = 35.2 | bgGel = 35.2 | bgRez = 30.1 | bgKew = 22.6 | bgSer = 13.1 | bgBer = 5.9 <!-- nîveka Nimztirîn Germahiya mehê bi °C --> | ngRêb = -3.1 | ngReş = -2.6 | ngAda = 1.6 | ngAvr = 6.2 | ngGul = 10.3 | ngPûş = 14.7 | ngTîr = 19.0 | ngGel = 18.9 | ngRez = 13.9 | ngKew = 8.8 | ngSer = 2.6 | ngBer = -0.9 <!-- Germahiya Nîvekî ya mehê bi °C --> | gnRêb = 0.1 | gnReş = 1.5 | gnAda = 6.7 | gnAvr = 12.1 | gnGul = 17.1 | gnPûş = 23.0 | gnTîr = 27.4 | gnGel = 27.3 | gnRez = 21.9 | gnKew = 15.3 | gnSer = 7.3 | gnBer = 2.2 <!-- Barîna Nîvekî ya mehê bi mm --> | bnRêb = 37.8 | bnReş = 41.8 | bnAda = 50.9 | bnAvr = 60.7 | bnGul = 51.4 | bnPûş = 13.6 | bnTîr = 3.3 | bnGel = 1.3 | bnRez = 9.9 | bnKew = 42.1 | bnSer = 45.6 | bnBer = 45.6 <!-- nîveka hejmara Rojên bi Tavik a hemû mehan bi st/r --> | rtRêb = | rtReş = | rtAda = | rtAvr = | rtGul = | rtPûş = | rtTîr = | rtGel = | rtRez = | rtKew = | rtSer = | rtBer = <!-- nîveka Germahiya Avê (okyanûs, gol, hwd.) ya mehê bi °C --> | gaRêb = | gaReş = | gaAda = | gaAvr = | gaGul = | gaPûş = | gaTîr = | gaGel = | gaRez = | gaKew = | gaSer = | gaBer = <!-- nîveka Rojên bi Baran ji bo hemû mehan bi r --> | rbRêb = | rbReş = | rbAda = | rbAvr = | rbGul = | rbPûş = | rbTîr = | rbGel = | rbRez = | rbKew = | rbSer = | rbBer = <!-- Hêwîtiya Nîvekî ya hemû mehan bi % --> | hnRêb = | hnReş = | hnAda = | hnAvr = | hnGul = | hnPûş = | hnTîr = | hnGel = | hnRez = | hnKew = | hnSer = | hnBer = }} == Sermijar û Navçeyên bajêr (2013) == {| class="sortable wikitable" |----- ! Navçe || Navê Din || Navê Fermî || Gelhe |- |Elezîz || [[Xarpêt]] || Elazığ || 412.220 |- |[[Qowanciyan]] || || Kovancılar || 39.790 |- |[[Qerekoçan]] || [[Dep]] || Karakoçan || 28.884 |- |[[Palo]] || || Palu || 20.035 |- |[[Mîrvan]] || || Arıcak || 15.306 |- |[[Basqîl]] || || Baskil || 14.466 |- |[[Maden]] || || Maden || 12.460 |- |[[Xox]] || [[Gola Hezarê]] || Sivrice || 8.857 |- |[[Keban]] || [[Tatos]] || Keban || 7.031 |- |[[Guleman]] || || Alacakaya || 6.885 |- |[[Axin]] || || Ağın || 2.819 |}<ref>http://www.nufusu.com/il/elazig-nufusu</ref> Tevahîya sermijar herêmê (tevlî gundan) 568.239 e. == Aborî == === Serwetên bin erdê === [[Sifir]], [[pirît]], [[hesin]], [[manganez]], [[volfram]] û [[flaurît]] li herêmê ji bin erdê dertên. === Babetên heywanan === Herêm ji alî nêçira heywanan ne pir dewlemend e. lê li herêmê [[gur]], [[kew]], [[kewroşk]], [[rûvî]], [[beraz]] û [[çeqel]] yên pirtirin ku peyde dibin. === Ciyên turîstîk, dîrokî û gerê === Herêm ji alî tarix û tabîatê ve pir dewlemend e. Gola Hezarê û Kebanê ji bo gelê herêmê havînan ciyê avcaniyê vehêsanê ne. Germavên [[Murûdû]] û [[Perçen]] ji ji ali gel ve tên ziyaret kirin. Kela Xarpûtê, Dêra Meryem ana û Mizgeftên kevn yê bajar jî ji alî gel ve tên ziyaret kirin. == Çand û huner == === Ol û civak === Nifûs ji muslumanan pêk tê. Li cem sûnniyan şêxîtî û li cem eleviyan jî pîrîtî rolek mezin dilîze. Civak ji Kurd ([[zaza]] û [[kurmanc]]) û [[tirk]]an pêk tê. === Xwarênên herêmê === Nan li herêmê di tendûrên bin erdê de tê çêkirin. Nan carna ji bo 2-3 mehan tê lêxistin û gava tê xwarin, şildibe, tê xwarin. Helîse, kutilkên dagirtî, babetên kiftan û [[Xanim kebab]] xwarinên herî pirin ku li herêmê tên xwarin. === Kincên herêmê === Zilam, şalwarek şîn ku jê re dibêjin "[[şalwarê Xarpûtê]]" û îşligek sipî bi ser de li xwe dikin. Bi ser îşlik de jî êlegek milkin li xwe dikin. Kefiya piştê rengîn e. Qonderên ku jê re dibêjin " [[biboçik]]" li nigê xwe dikin. Li serê wan şewqe heye. Jinên herêmê şalwarên gulgulî yan jî reş li xwe dikin. Bi ser şalwar de qazaxek ku jê re dibêjin "[[qeyme]]" li xwe dikin. Bi ser şalwar de jî etekek sê perçeyî li xwe dikin. Li serê jinan kofiyek û bi ser de jî şarpeyek gulguli yan jî reş tê girêdan. == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Navçeyên Xarpêtê}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Bajarên Tirkiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|38|40|28|N|39|13|25|E|type:city(312534)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Civakên siryanî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Elezîz (navend)| ]] e0ao77bh8datc9n5fa8wxcaxnephipf 0 24979 2087365 2013866 2026-08-26T05:22:55Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2087365 wikitext text/x-wiki [[Wêne:1910 Arthur Henderson.jpg|thumb|Arthur Henderson]] '''Arthur Henderson''' (jdb. [[13ê îlonê]] [[1863]] li [[Glasgow]]; m. [[20ê çiriya pêşîn]] [[1935]] li [[London]]) [[ramyar]]ekî [[Brîtanî]] bû. Sala [[1934]]î [[Xelata Nobel a aşitiyê]] wergirtiye. Wî bi qasî demekê serokatiya konferansa Jenevê kiriye. Yek ji damezrênerên partiya karker a Brîtanî ye û gelek caran serokatiya vê partiyê kiriye. Di dema xwe de têkiliyên dîplomatîk bi [[YKSS]]ê re geriyaye û bo normên aştiyê geriyaye. Ji ber nêrînên xwe di nav partiya karker de rastî rexneyên tûj hatiye. {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1863]] [[Kategorî:Mirin 1935]] [[Kategorî:Siyasetmedar]] [[Kategorî:Siyasetmedarên brîtanî]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobelê yên brîtanî]] [[Kategorî:Endamên Encumena Taybet a Keyaniya Yekbûyî]] 91vkmjl1q86nxyrswl013iqnqy98ej5 0 26128 2087344 1887269 2026-08-26T04:46:16Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2087344 wikitext text/x-wiki '''Anarşîzm''' îdeolojî û felsefeyek siyasî ye ku armanc dike ku civakek serbixwe (civak xwe bi rêve bibe), bêyî sazî û çavdêriya komarê, bê milkiyeta kesane, bi hevpariya xebatê pêkan e. == Anarşîst == === Almanya === * [[Franz Kafka]] * [[Max Stirner]] === '''Brîtanya''' === * [[Anna Campbell]] === Dewletên Yekbûyî === * [[David Graeber]] * [[Eugene O'Neill]] * [[Henry David Thoreau]] * [[Murray Bookchin]] * [[Noam Chomsky]] * [[Ursula K. Le Guin]] === Fransa === * [[Albert Camus]] * [[Jean-Paul Sartre]] * [[Pierre-Joseph Proudhon]] * [[Simone Weil]] === Japonya === * [[Kenzaburo Oe]] === Norwêc === * [[Henrik Ibsen]] === Rûsya === * [[Lev Tolstoy]] == Herwiha == * [[Anarşî]] * [[Artêşa Rizgariya Neteweyî ya Zapatîst]] * [[Konfederalîzma demokratîk]] * [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] * [[Şerê navxweyî yê Spanyayê]] * [[Şoreşa Cotmehê]] {{Şitil}} [[Kategorî:Anarşîzm| ]] [[Kategorî:Çanda siyasî]] [[Kategorî:Çepgirên tund]] [[Kategorî:Ekol û tradîsyonên felsefeyê]] [[Kategorî:Felsefeya siyasetê]] [[Kategorî:Îdeolojiyên siyasî]] [[Kategorî:Sosyalîzm]] [[Kategorî:Teoriyên civakî]] [[Kategorî:Tevgerên siyasî]] [[Kategorî:Konseptên siyasetê]] ctmp9zlsfqf5tycxuz0m1v81674m5f4 0 30348 2087296 2087184 2026-08-25T18:20:49Z Penaber49 39672 2087296 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== [[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]] Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine. ==== Afrîkaya Rojava ==== [[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]] Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine. Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn. Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasa li Afrîkaya Bakur ve girê daye. ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiya berdewam û bi cîgirtina meqamî şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye. Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî. ==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ==== Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye. Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye. Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê. Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane ("pêçûn") xistiye nav tevgerê. === Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de === Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin. Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe. Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye. === Têkoşînên serxwebûnê === Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh. Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin. === Afrîkaya piştî kolonyalîzmê === Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne. Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine. Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû). Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine. Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn. Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e. Şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetan de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîlenda}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] 4uv0z6zhkpx3p3n0crmaabemlz6g0sf 2087297 2087296 2026-08-25T18:35:38Z Penaber49 39672 2087297 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== [[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]] Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine. ==== Afrîkaya Rojava ==== [[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]] Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine. Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn. Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasa li Afrîkaya Bakur ve girê daye. ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiya berdewam û bi cîgirtina meqamî şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye. Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî. ==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ==== Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye. Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye. Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê. Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane ("pêçûn") xistiye nav tevgerê. === Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de === Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin. Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe. Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye. === Têkoşînên serxwebûnê === Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh. Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin. === Afrîkaya piştî kolonyalîzmê === Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne. Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine. Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû). Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine. Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn. Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e. Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîlenda}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] arcx554kjhgwmyrhbjuvkhcmmlwb9zu 2087312 2087297 2026-08-25T20:38:27Z Penaber49 39672 2087312 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== [[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]] Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine. ==== Afrîkaya Rojava ==== [[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]] Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine. Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn. Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasa li Afrîkaya Bakur ve girê daye. ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiya berdewam û bi cîgirtina meqamî şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye. Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî. ==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ==== Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye. Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye. Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê. Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane ("pêçûn") xistiye nav tevgerê. === Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de === Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin. Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe. Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye. === Têkoşînên serxwebûnê === Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh. Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin. === Afrîkaya piştî kolonyalîzmê === Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne. Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine. Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû). Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine. Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn. Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e. Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye. Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîlenda}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] ixonvprs7kcvkglbmr1zkj7x2a5zyop 2087313 2087312 2026-08-25T20:39:09Z Penaber49 39672 2087313 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== [[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]] Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine. ==== Afrîkaya Rojava ==== [[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]] Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine. Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn. Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasa li Afrîkaya Bakur ve girê daye. ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiya berdewam û bi cîgirtina meqamî şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye. Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî. ==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ==== Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye. Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye. Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê. Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane ("pêçûn") xistiye nav tevgerê. === Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de === Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin. Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe. Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye. === Têkoşînên serxwebûnê === Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh. Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin. === Afrîkaya piştî kolonyalîzmê === Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne. Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine. Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû). Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine. Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn. Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e. Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye. Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye. == Erdnîgarî == == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîlenda}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] tw7l62c4fxnnk8367bi14iekn27vwif 2087314 2087313 2026-08-25T20:42:19Z Penaber49 39672 /* Têkoşînên serxwebûnê */ 2087314 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== [[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]] Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine. ==== Afrîkaya Rojava ==== [[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]] Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine. Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn. Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasa li Afrîkaya Bakur ve girê daye. ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiya berdewam û bi cîgirtina meqamî şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye. Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî. ==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ==== Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye. Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye. Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê. Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane ("pêçûn") xistiye nav tevgerê. === Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de === Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin. Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe. Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye. === Têkoşînên serxwebûnê === [[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]] Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh. Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin. === Afrîkaya piştî kolonyalîzmê === Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne. Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine. Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû). Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine. Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn. Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e. Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye. Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye. == Erdnîgarî == == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîlenda}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] 0zphd84pe2b48zrycqs1jkshimxr9ai 2087315 2087314 2026-08-25T20:52:33Z Penaber49 39672 /* Afrîkaya piştî kolonyalîzmê */ 2087315 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== [[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]] Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine. ==== Afrîkaya Rojava ==== [[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]] Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine. Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn. Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasa li Afrîkaya Bakur ve girê daye. ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiya berdewam û bi cîgirtina meqamî şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye. Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî. ==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ==== Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye. Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye. Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê. Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane ("pêçûn") xistiye nav tevgerê. === Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de === Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin. Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe. Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye. === Têkoşînên serxwebûnê === [[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]] Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh. Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin. === Afrîkaya piştî kolonyalîzmê === Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne. Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine. Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû). Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine. Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn. Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e. <gallery mode="packed"> Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011) Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)<br>{{lejant|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (>100.000 qurbanî)}}{{lejant|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{lejant|#fed98e|Şerên din}} Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê </gallery> Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye. Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye. == Erdnîgarî == == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîlenda}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] 912ia4q8v1wwpmttka82t90gn1zii2p 2087316 2087315 2026-08-25T20:56:08Z Penaber49 39672 /* Afrîkaya piştî kolonyalîzmê */ 2087316 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== [[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]] Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye. Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye. Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine. ==== Afrîkaya Rojava ==== [[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]] Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine. Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn. Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasa li Afrîkaya Bakur ve girê daye. ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiya berdewam û bi cîgirtina meqamî şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye. Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî. ==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ==== Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye. Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye. Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê. Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane ("pêçûn") xistiye nav tevgerê. === Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de === Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin. Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe. Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye. === Têkoşînên serxwebûnê === [[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]] Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh. Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin. === Afrîkaya piştî kolonyalîzmê === Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne. Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine. Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû). Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine. Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn. Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e. <gallery mode="packed"> Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011) Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)<br>{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (>100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}} Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê </gallery> Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye. Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye. == Erdnîgarî == == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîlenda}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] fia3ot65vmowfptswgftr79z6lxtwxg 2087319 2087316 2026-08-25T21:02:39Z Penaber49 39672 /* Bakurê rojavayê Afrîkayê */ 2087319 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== [[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]] Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}</ref> Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}</ref> Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}</ref> ==== Afrîkaya Rojava ==== [[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]] Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine. Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn. Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasa li Afrîkaya Bakur ve girê daye. ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiya berdewam û bi cîgirtina meqamî şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye. Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî. ==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ==== Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye. Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye. Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê. Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane ("pêçûn") xistiye nav tevgerê. === Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de === Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin. Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe. Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye. === Têkoşînên serxwebûnê === [[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]] Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh. Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin. === Afrîkaya piştî kolonyalîzmê === Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne. Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine. Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû). Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine. Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn. Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e. <gallery mode="packed"> Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011) Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)<br>{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (>100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}} Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê </gallery> Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye. Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye. == Erdnîgarî == == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîlenda}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] nkq80btp8om7gez6p1kuq3dnxli27c8 2087321 2087319 2026-08-25T21:07:08Z Penaber49 39672 /* Afrîkaya Rojava */ 2087321 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== [[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]] Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}</ref> Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}</ref> Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}</ref> ==== Afrîkaya Rojava ==== [[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]] Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}</ref> Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav=Editor G. Mokhtar |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}</ref> Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasa li Afrîkaya Bakur ve girê daye. ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiya berdewam û bi cîgirtina meqamî şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye. Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî. ==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ==== Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye. Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye. Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê. Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane ("pêçûn") xistiye nav tevgerê. === Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de === Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin. Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe. Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye. === Têkoşînên serxwebûnê === [[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]] Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh. Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin. === Afrîkaya piştî kolonyalîzmê === Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne. Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine. Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû). Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine. Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn. Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e. <gallery mode="packed"> Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011) Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)<br>{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (>100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}} Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê </gallery> Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye. Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye. == Erdnîgarî == == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîlenda}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] nr7k4uo7iw0nq791icbmjl9uvj49trh 2087324 2087321 2026-08-25T21:10:07Z Penaber49 39672 /* Afrîkaya Rojava */ 2087324 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== [[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]] Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}</ref> Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}</ref> Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}</ref> ==== Afrîkaya Rojava ==== [[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]] Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}</ref> Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav=Editor G. Mokhtar |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}</ref> Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}</ref> ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiya berdewam û bi cîgirtina meqamî şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye. Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî. ==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ==== Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye. Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye. Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê. Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane ("pêçûn") xistiye nav tevgerê. === Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de === Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin. Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe. Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye. === Têkoşînên serxwebûnê === [[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]] Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh. Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin. === Afrîkaya piştî kolonyalîzmê === Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne. Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine. Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû). Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine. Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn. Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e. <gallery mode="packed"> Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011) Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)<br>{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (>100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}} Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê </gallery> Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye. Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye. == Erdnîgarî == == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîlenda}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] oqqax60t8uy5mry49tdpp7uh53nxenw 2087325 2087324 2026-08-25T21:12:48Z Penaber49 39672 /* Afrîkaya Rojava */ 2087325 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== [[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]] Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}</ref> Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}</ref> Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}</ref> ==== Afrîkaya Rojava ==== [[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]] Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}</ref> Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}</ref> Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}</ref> ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiya berdewam û bi cîgirtina meqamî şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye. Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî. ==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ==== Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye. Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye. Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê. Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane ("pêçûn") xistiye nav tevgerê. === Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de === Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin. Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe. Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye. === Têkoşînên serxwebûnê === [[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]] Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh. Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin. === Afrîkaya piştî kolonyalîzmê === Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne. Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine. Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû). Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine. Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn. Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e. <gallery mode="packed"> Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011) Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)<br>{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (>100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}} Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê </gallery> Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye. Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye. == Erdnîgarî == == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîlenda}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] g72fmxlg3ozb9ajijzukyss7auwyc5q 2087328 2087325 2026-08-25T21:23:38Z Penaber49 39672 /* */ 2087328 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== [[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]] Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}</ref> Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}</ref> Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}</ref> ==== Afrîkaya Rojava ==== [[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]] Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}</ref> Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}</ref> Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}</ref> ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiya berdewam û bi cîgirtina meqamî şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye. Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî. ==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ==== Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye. Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye. Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê. Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane ("pêçûn") xistiye nav tevgerê. === Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de === Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin. Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe. Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye. === Têkoşînên serxwebûnê === [[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]] Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh. Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin. === Afrîkaya piştî kolonyalîzmê === Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne. Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine. Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû). Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine. Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn. Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e. <gallery mode="packed"> Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011) Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)<br>{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (>100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}} Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê </gallery> Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye. Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye. == Erdnîgarî == == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîlenda}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] i8fy6e1faqb8szwoo8hg8oqqzdv4769 2087335 2087328 2026-08-26T03:07:28Z Penaber49 39672 2087335 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== [[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]] Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}</ref> Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}</ref> Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}</ref> ==== Afrîkaya Rojava ==== [[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]] Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}</ref> Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}</ref> Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}</ref> ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiya berdewam û bi cîgirtina meqamî şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye. Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî. ==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ==== Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye. Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye. Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê. Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane ("pêçûn") xistiye nav tevgerê. === Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de === Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin. Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe. Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye. === Têkoşînên serxwebûnê === [[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]] Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh. Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin. === Afrîkaya piştî kolonyalîzmê === Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne. Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine. Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû). Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine. Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn. Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e. <gallery mode="packed"> Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011) Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)<br>{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (>100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}} Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê </gallery> Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye. Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye. == Erdnîgarî == Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, Nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîlenda}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] 9ja1xct9zjolo19kgwd0wb8lgdf897m 2087336 2087335 2026-08-26T03:15:11Z Penaber49 39672 2087336 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== [[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]] Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}</ref> Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}</ref> Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}</ref> ==== Afrîkaya Rojava ==== [[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]] Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}</ref> Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}</ref> Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}</ref> ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiya berdewam û bi cîgirtina meqamî şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye. Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî. ==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ==== Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye. Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye. Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê. Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane ("pêçûn") xistiye nav tevgerê. === Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de === Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin. Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe. Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye. === Têkoşînên serxwebûnê === [[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]] Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh. Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin. === Afrîkaya piştî kolonyalîzmê === Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne. Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine. Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû). Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine. Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn. Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e. <gallery mode="packed"> Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011) Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)<br>{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (>100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}} Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê </gallery> Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye. Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye. == Erdnîgarî == Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin. Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15" başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîlenda}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] 5hgdl3fbx7vkbs2k4ha7264ao5xrch0 2087337 2087336 2026-08-26T03:27:22Z Penaber49 39672 2087337 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== [[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]] Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}</ref> Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}</ref> Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}</ref> ==== Afrîkaya Rojava ==== [[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]] Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}</ref> Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}</ref> Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}</ref> ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiya berdewam û bi cîgirtina meqamî şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye. Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî. ==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ==== Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye. Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye. Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê. Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane ("pêçûn") xistiye nav tevgerê. === Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de === Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin. Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe. Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye. === Têkoşînên serxwebûnê === [[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]] Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh. Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin. === Afrîkaya piştî kolonyalîzmê === Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne. Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine. Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû). Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine. Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn. Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e. <gallery mode="packed"> Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011) Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)<br>{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (>100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}} Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê </gallery> Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye. Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye. == Erdnîgarî == Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin. Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15" başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22" W) ji Ras Hafunê (51°27'52" E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîlenda}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] 872ynx7vrqheq7jqidy67oudj1df0ah 2087338 2087337 2026-08-26T03:28:37Z Penaber49 39672 2087338 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== [[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]] Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}</ref> Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}</ref> Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}</ref> ==== Afrîkaya Rojava ==== [[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]] Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}</ref> Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}</ref> Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}</ref> ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiya berdewam û bi cîgirtina meqamî şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye. Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî. ==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ==== Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye. Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye. Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê. Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane ("pêçûn") xistiye nav tevgerê. === Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de === Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin. Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe. Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye. === Têkoşînên serxwebûnê === [[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]] Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh. Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin. === Afrîkaya piştî kolonyalîzmê === Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne. Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine. Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû). Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine. Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn. Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e. <gallery mode="packed"> Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011) Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)<br>{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (>100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}} Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê </gallery> Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye. Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye. == Erdnîgarî == Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin. Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15" başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22" W) ji Ras Hafunê (51°27'52" E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye. Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîlenda}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] c4feujzqrfazygj001av1xc8tchisxt 2087339 2087338 2026-08-26T03:29:22Z Penaber49 39672 2087339 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== [[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]] Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}</ref> Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}</ref> Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}</ref> ==== Afrîkaya Rojava ==== [[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]] Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}</ref> Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}</ref> Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}</ref> ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiya berdewam û bi cîgirtina meqamî şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye. Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî. ==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ==== Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye. Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye. Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê. Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane ("pêçûn") xistiye nav tevgerê. === Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de === Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin. Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe. Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye. === Têkoşînên serxwebûnê === [[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]] Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh. Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin. === Afrîkaya piştî kolonyalîzmê === Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne. Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine. Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû). Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine. Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn. Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e. <gallery mode="packed"> Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011) Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)<br>{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (>100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}} Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê </gallery> Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye. Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye. == Erdnîgarî == Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin. Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15" başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22" W) ji Ras Hafunê (51°27'52" E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye. Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye. === Plaqeya Afrîkayê === == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîlenda}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] 44sp020xwj5n17lh0vnxzp6t47rk173 2087387 2087339 2026-08-26T10:58:26Z Penaber49 39672 2087387 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== [[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]] Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}</ref> Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}</ref> Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}</ref> ==== Afrîkaya Rojava ==== [[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]] Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}</ref> Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}</ref> Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}</ref> ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê Savanaya Başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiya berdewam û bi cihgirtina meqamî, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye. Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî. ==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ==== Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye. Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye. Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê. Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane ("pêçûn") xistiye nav tevgerê. === Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de === Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin. Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe. Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye. === Têkoşînên serxwebûnê === [[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]] Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh. Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin. === Afrîkaya piştî kolonyalîzmê === Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne. Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine. Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû). Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine. Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn. Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e. <gallery mode="packed"> Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011) Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)<br>{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (>100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}} Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê </gallery> Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye. Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye. == Erdnîgarî == Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin. Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15" başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22" W) ji Ras Hafunê (51°27'52" E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye. Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye. === Plaqeya Afrîkayê === == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîlenda}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] 4tbxngg2gos1z91d2r5sofuepgbhex3 2087388 2087387 2026-08-26T11:06:16Z Penaber49 39672 2087388 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== [[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]] Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}</ref> Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}</ref> Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}</ref> ==== Afrîkaya Rojava ==== [[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]] Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}</ref> Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}</ref> Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}</ref> ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye. Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne. === Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine. Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne. Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne. Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin. Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn. Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye. ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin. Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne. Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin. ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne. Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye. Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî. ==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ==== Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye. Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye. Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê. Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane ("pêçûn") xistiye nav tevgerê. === Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de === Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin. Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe. Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye. === Têkoşînên serxwebûnê === [[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]] Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh. Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin. === Afrîkaya piştî kolonyalîzmê === Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne. Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine. Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû). Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine. Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn. Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e. <gallery mode="packed"> Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011) Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)<br>{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (>100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}} Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê </gallery> Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye. Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye. == Erdnîgarî == Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin. Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15" başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22" W) ji Ras Hafunê (51°27'52" E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye. Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye. === Plaqeya Afrîkayê === == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîlenda}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] tgnhf0h089bqngbsu1pnmir2kc6r6k3 0 53635 2087347 1696188 2026-08-26T04:50:18Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2087347 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} [[Wêne:Andrew Garfield Comic-Con 3, 2011.jpg|thumb|Andrew Garfield]] '''Andrew Garfield''' (jdb. [[20ê tebaxê]] [[1983]]) [[muzîkvan]] û [[Lîstikvan|aktorekî]] [[amerîkan]] e. Di sala [[1983]]an de li bajarê [[Los Angeles]] yê [[Kalîforniya]]yê ji dayik bûye. {{Kategoriya Commonsê|Andrew Garfield}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Aktor-şitil}} [[Kategorî:Aktorên amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1983]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Aktorên fîlman ên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên sahneyê yên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên televîzyonê yên amerîkî yên mêr]] jwmslkl9wqu9luecx9qd6t5scjvti91 0 65975 2087326 2084905 2026-08-25T21:19:40Z Penaber49 39672 2087326 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Kurd}}Ew lîste eşîr û hozên [[kurd]]an li her çar parçe Kurdistanê û parêzgehên xwe nîşan dide.[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|[[Alaya Kurdistanê|Ala]] [[Kurd]]an]] == Kurdistan == [[Wêne:Kurdish-inhabited areas of the Middle East and the Soviet Union in 1986.jpg|thumb]] === Bakurê Kurdistanê === * [[Abdalan]] * [[Alan]] * [[Batkî]] * [[Eşira Brukîyan|Brukî]] * [[Celalî]] * [[Hesenî]] * [[Heyderî]] * [[Jîrkî]] * [[Mahmudî]] * [[Mamxurî]] * [[Reşvan]] * [[Sîpkî]] * [[Taqorî]] * [[Xelhesinî]] * [[Zektî]] === Başûrê Kurdistanê === ==== Dihok ==== Van hozên li [[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]] hene:<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Mohseni Sadjadi |sernav=La communauté des réfugiés kurdes irakiens en France Modes de vie et intégration |tarîx=1999 |rûpel=40 |url=http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/CLU8WG2VJR.pdf |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}</ref> * [[Berzanî]] * [[Berwarî (eşîr)|Berwarî]] * [[Nhêli (eşîr)|Nhêlî]] * [[Doskî (eşîr)|Doskî]] * [[Ertoşî]] * Gulî * Nerway * Mizûrî * [[Rêkan (eşîr)|Rêkan]] * Sharafhan * [[Sindî]] * Akreyî * [[Surçî]] * [[Zêbarî]] ==== Diyale ==== Van hozên li [[Diyale (parêzgeh)|Parêzgeha Diyaleyê]] hene: * [[Bacelanî]]<ref name="Iranicaonline" /> * Biban<ref name="Iranicaonline" /> * [[Feylî (êl)|Feylî]]<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Adel Soheil |sernav=The Iraqi Ba'th Regime's Atrocities Against the Faylee Kurds: Nation-State Formation Distorted |tarîx=2018 |isbn=978-91-7785-892-8 }}</ref> * [[Caf]]<ref name="Soane">{{Jêder-kovar |nivîskar1=Edmonds |pêşnav=C. J. |lînka-nivîskar=Cecil J. Edmonds |tarîx=1936 |sernav=Soane at Halabja |kovar=Journal of the Royal Central Asian Society |weşanger=The Royal Central Asian Society |rûpel=622 |doi=10.1080/03068373608730766 }}</ref> * Kaganlu<ref name="Iranicaonline" /> * [[Kakêyî]]<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Two abducted Kurdish Kaka'i farmers found killed in Khanaqin |url=https://www.kurdistan24.net/en/news/6c738a40-82e3-4b34-aeae-520c0ca80228 |tarîxa-gihiştinê=14 gulan 2020 |ajans=Kurdistan24 |tarîx=11 gulan 2020 }}</ref> * Kakevar<ref name="Iranicaonline" /> * [[Kelhûr]]<ref name="Khanaqin" >{{Jêder-malper |sernav=خانقین |url=https://rch.ac.ir/article/Details/8379 |weşanger=دانشنامه جهان اسلام |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 |roja-arşîvê=2019-12-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191209163456/https://rch.ac.ir/article/Details/8379 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Leylanî]]<ref name="Iranicaonline" /> * Mamhajan<ref name="Khanaqin" /> * Palani<ref name="Iranicaonline" /> * Qarah Alush<ref name="Iranicaonline" /> * Surah Amiri<ref name="Khanaqin" /> * [[Şêxbizin]]<ref name="Iranicaonline" /> * Zargush<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraqi Kurdish tribe fights Islamic State alone in disputed area |url=https://ekurd.net/mismas/articles/misc2014/9/state8517.htm |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 |ajans=Ekurd |tarîx=21 îlon 2014 |roja-arşîvê=2020-07-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200728114522/https://ekurd.net/mismas/articles/misc2014/9/state8517.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Zenda<ref name="Iranicaonline" /> ==== Helebce ==== Van hozên li [[Helebce (parêzgeh)|Parêzgeha Helebce]] hene: * [[Caf]]<ref name="Soane" /> ==== Hewlêr ==== Van hozên li [[Hewlêr (parêzgeh)|Parêzgeha Hewlêr]] hene:<ref>{{Jêder-malper |sernav=Refugee Review Tribunal - Australia |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1121798/1788_1293716355_irq35023.pdf |malper=ECOI |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 |rûpel=2 }}</ref> * Balak<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar1=Evan Mati |nivîskar2=Hugo de Boer |sernav=Contemporary Knowledge of Dye Plant Species and Natural Dye Use in Kurdish Autonomous Region, Iraq |url=https://archive.org/details/sim_economic-botany_2010-06_64_2/page/139 |kovar=New York Botanical Garden Press |tarîx=2010 |cild=64 |hejmar=2 |rûpel=139 |doi=10.1007/s12231-010-9118-z |weşanger=Springer }}</ref> * [[Ako]]<ref name="usmap1944">{{Jêder-malper |nivîskar1=Archibald Roosevelt |sernav=Kurdish tribal map of Iraq : showing the Iraq portion of Kurdistan and the major Kurdish tribal divisions within Iraq. |url=https://brbl-dl.library.yale.edu/vufind/Record/4172047 |weşanger=Yale University |tarîx=1944 }}</ref> * [[Berzanî]] * Dolamari<ref name="usmap1944" /> * [[Berzincî]] * [[Bilbasî]] * [[Biradost (eşîr)|Biradost]] * [[Dizeyî]] * [[Gerdî]] * [[Herkî]] * Kawani * Khailani * [[Xoşnaw]] * Mantik * Nanakali * Siyan * [[Şiwan]] * [[Surçî]] * Siani * [[Zêbarî]] * Zirrari * Akreyî ==== Kerkûk ==== Van hozên li [[Kerkûk (parêzgeh)|Parêzgeha Kerkûkê]] hene:<ref name="Iranicaonline" /> * Amarmel * [[Berzincî]] * [[Delo]] * Jebbarî * [[Kakêyî]]<ref name="Kaka'i">{{Jêder-malper |sernav=Kaka'i |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kakai |weşanger=Iranicaonline |tarîxa-gihiştinê=14 gulan 2020 }}</ref> * Salehi * [[Şerefbeyanî]] * [[Şiwan]] * [[Talebanî]] * [[Zengine]] ==== Neynewa ==== Van hozên li [[Neynewa (parêzgeh)|Parêzgeha Neynewayê]] hene:<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar1=Henry Field |sernav=Anthropology of Iraq: The Northern Jazira |kovar=Peabody Museaum of American Archaeology and Ethnology |tarîx=1951 |cild=11 |hejmar=1 |rr=58–61 |weşanger=Harvard University }}</ref> * Aldîn * [[Bacelanî]]<ref>{{Jêder-malper |sernav=Bajalan |url=http://www.iranicaonline.org/articles/bajalan-kurdish- |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=14 gulan 2020 }}</ref> * Bekiran * Dilkan * Duchi * Fuqarah * [[Gergerî]]<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=حه‌مىد گه‌ردى |sernav=هوزى گه‌ردى له کوردستان و جىهاندا : مىرئاوده‌لى، بابان، فه‌ىزووڵڵابه‌گى، گه‌رگه‌رى، عگێدات، گولى : له‌کۆڵىنه‌وه‌ىه‌کى مه‌ىدانى مێژووىىه |tarîx=2006 }}</ref> * Hababah * Hasenan * Heskan * [[Kakêyî]]<ref name="Kaka'i" /> * Kiran * Mendikan * Mehirkan * Simoqî * Reşkan ==== Silêmanî ==== Van hozên li [[Silêmanî (parêzgeh)|Parêzgeha Silêmanîyê]] hene:<ref>{{Jêder-kovar |sernav=Iraq: Sulaymaniyah Governorate assessment report |tarîx=31 tebax 2006 |url=https://reliefweb.int/report/iraq/iraq-sulaymaniyah-governnorate-assessment-report |tarîxa-gihiştinê=14 gulan 2020 |weşanger=[[Komîseriya Bilind a Penaberan a Neteweyên Yekbûyî|UNCHR]] }}</ref> * Erdelan<ref name="Camcamal" >{{Jêder-malper |sernav=Camcamal |url=http://iranicaonline.com/articles/camcamal-kurdish-cam-river-and-camal-jamal-personal-name-in-the-sources-also-written-jamjamal-a-fertile-dehesta |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna pêşîn 2021 }}</ref> * [[Bacelanî]] * [[Berzincî]] * [[Çengînî]]<ref name="usmap1944" /> * [[Gûran (êl)|Gûran]] * [[Hemewend]] * [[Caf]] * Jebbarî * [[Kelhûr]]<ref name="Camcamal" /> * [[Bilbasî|Mangûr]]<ref name="usmap1944" /> * [[Şiwan]] * [[Zengine]] === Rojavaya Kurdistanê === ==== Heleb ==== Van hozên li [[Heleb (parêzgeh)|Parêzgeha Helebê]] hene:<ref name="Lescot">{{Jêder-kitêb |paşnav1=Lescot |pêşnav1=Roger |sernav=Çiyayê Kurmênc û Tevgera Murûdan |tarîx=1990 |cih=[[Paris]] |rûpel=3 |url=http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/4UVB2YMZG3.pdf |tarîxa-gihiştinê=30 hezîran 2020 }}</ref> * Amkan * [[Berazî]]<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav1=Kren |pêşnav1=Karin |sernav=La culture matérielle des Kurdes syriens et turcs |tarîx=1994 |rûpel=98 |url=http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/5CR97JM6UK.pdf |tarîxa-gihiştinê=30 hezîran 2020 }}</ref> * Biyan * Cûmiyan * [[Dimilî (eşîr)|Dimilî]]<ref name="rumaf" /> * Heyştiyan * [[Reşwan]]<ref name="rumaf">{{Jêder-nûçe |sernav=أكراد مناطق الشهباء |url=http://rumaf.net/?p=722 |tarîxa-gihiştinê=30 hezîran 2020 |ajans=rumaf |tarîx=17 kanûna pêşîn 2015 }}</ref> * Rûbariyan * [[Şêxan]] * Xastiyan * Xerzan ==== Hesîçe û Reqa ==== Van hozên li parêzgehên [[Reqa (parêzgeh)|Reqayê]] û [[Hesîçe (parêzgeh)|Hesîçeyê]] hene:<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Jawad Mella |sernav=Kurdistan and the Kurds Under the Syrian Occupation |tarîx=2015 |isbn=9781499096521 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Mehmûd ê Sebrî |sernav=Nasnameya Kurdî li Sûriya |tarîx=2011 |cih=[[Bêrût]] |rr=253–254 }}</ref> * [[Abasan (eşîr)|Abasan]] * Aliyan * Aşitan * [[Berazî]] * Daqoran * [[Dazwanî]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://firatnews.com/rojava-surIye/rojavali-kuert-asiretleri-calistayda-bulustu-130229 |sernav=Rojavalı Kürt aşiretleri çalıştayda buluştu {{!}} ANF |tarîxa-gihiştinê=2022-05-02 |ziman=tr }}</ref> * Dorkan * Gabara * [[Hesenan (eşîr)|Hesenan]] * Hawna * Ketikan * [[Kîkan]] * Koçer * [[Hevêrkan]] * [[Mîlan (êl)|Milan]] * [[Mîran]] * Omerkan * [[Omerî (eşîr)|Omerî]] * Pinar * [[Şêxan]] === Rojhilata Kurdistanê === ==== Azerbaycana Rojava ==== Van hozên li [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Parêzgeha Azerbaycana Rojavayê]] hene:<ref name="Iranicaonline" /> * Bagzâdah * [[Biradost (eşîr)|Biradost]]<ref>{{Jêder-malper |sernav=Baradust |url=http://www.iranicaonline.org/articles/baradust-kurdish-bradost-name-of-kurdish-tribe-region-mountain-range-river-and-amirate |weşanger=Iranicaonline |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}</ref> * [[Celalî]] * [[Çahardowalî (eşîr)|Çahardowalî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Chahardoli"/> * Dehbokrî<ref>{{Jêder-malper |sernav=Deh-Bokri |url=http://www.iranicaonline.org/articles/deh-bokri |weşanger=Iranicaonline |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}</ref> * [[Dimilî (eşîr)|Dimilî]] * Fêzilahbegî * [[Gewirk]] * Haydaran * [[Herkî]]<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=Kahn |pêşnav=Margaret |sernav=Children of the jinn: in search of the Kurds and their country |url=https://archive.org/details/childrenofjinnin00kahn |gihiştina-urlyê=registration |weşanger=Seaview Books |sal=1980 |isbn=9780872235649 |cih= |rr=[https://archive.org/details/childrenofjinnin00kahn/page/48 48] }}</ref> * [[Kurhesinî]] * Malkari * [[Bilbasî|Mamaş]] * [[Bilbasî|Mangûr]]<ref name="Mangur" >{{Jêder-malper |sernav=(منگور (ایل |url=http://portal.nlai.ir/EI/Wiki%20Pages/%D9%85%D9%86%DA%AF%D9%88%D8%B1%20(%D8%A7%DB%8C%D9%84).aspx |weşanger=Portal.nlai.ir/ |tarîxa-gihiştinê=28 nîsan 2020 |tarîxa-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726173011/http://portal.nlai.ir/EI/Wiki%20Pages/%D9%85%D9%86%DA%AF%D9%88%D8%B1%20(%D8%A7%DB%8C%D9%84).aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Mîlan (êl)|Mîlan]] * [[Mukrî (êl)|Mukrî]] * Pîran * Suseni * [[Şikak]] * [[Zerza]] ==== Hemedan ==== Van hozên li [[Hemedan (parêzgeh)|Parêzgeha Hemedanê]] hene: * [[Celîlavend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="ilna" /> * [[Çahardowalî (eşîr)|Çahardowalî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Chahardoli">{{Jêder-malper |sernav=پژوهشی در تاریخ و فرهنگ و ادبیات كُردهای چهاردولی |url=https://rekar.ir/thought/449-%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%D8%B4%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%83%D9%8F%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%88%D9%84%DB%8C.html |malper=پایگاه خبری ریکار |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2021 }}</ref> * Falak al-Din (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="ilna">{{Jêder-nûçe |sernav=نگاهی به تغییرات زیستی و اسمی قوم لک به گواهی قدمت تاریخ |url=https://www.ilna.news/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87-103/352905-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%B2%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D9%82%D9%88%D9%85-%D9%84%DA%A9-%D8%A8%D9%87-%DA%AF%D9%88%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D9%82%D8%AF%D9%85%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE |tarîxa-gihiştinê=6 tîrmeh 2020 |weşanger=ILNA |tarîxa-arşîvê=6 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200706144329/https://www.ilna.news/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87-103/352905-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%B2%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D9%82%D9%88%D9%85-%D9%84%DA%A9-%D8%A8%D9%87-%DA%AF%D9%88%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D9%82%D8%AF%D9%85%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Ghiasvand (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="ilna" /> * [[Kakewen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="ilna" /> * Musawend (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="ilna" /> * [[Tirkeşvend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="ilna" /> * [[Zend (eşîr)|Zend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="ilna" /> * Zola (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="ilna" /> ==== Îlam ==== Van hozên li [[Îlam (parêzgeh)|Parêzgeha Îlamê]] hene:<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Ghasemi Pirbalouti |paşnav2=Momeni |paşnav3=Bahmani |sernav=Ethnobotanical Study of Medicinal Plants Used by Kurd Tribe in Dehloran and Abdanan Districts, Ilam Province, Iran |kovar=African Journal of Traditional, Complementary and Alternative Medicines |tarîx=31 kanûna pêşîn 2012 |cild=10 |hejmar=2 |rr=368–385 |doi=10.4314/ajtcam.v10i2.24 |pmid=24146463 |pmc=3746586 |issn=0189-6016 }}</ref> * [[Alîşerwanî]] (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]]) * Bedre<ref name="Ilam">{{Jêder-malper |sernav=ايلها وطوايف مستقل استان |url=http://ashayer-ilam.ir/index.aspx?pageid=580 |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2024 }}</ref> * Belewen (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Ilam" /> * Dehbalai<ref name="Ilam" /> * [[Dilfan]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Dilfan" >{{Jêder-kovar |sernav=دلفان |kovar=Encyclopedia of the World of Islam |url=https://rch.ac.ir/article/Details/11480?%D8%AF%D9%84%D9%81%D8%A7%D9%86 |tarîxa-gihiştinê=25 nîsan 2020 |roja-arşîvê=2021-12-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211202133222/https://rch.ac.ir/article/Details/11480?%D8%AF%D9%84%D9%81%D8%A7%D9%86 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Erkewazî (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]]) * Eywan<ref name="Ilam" /> * [[Kelhûr]]<ref name="Ilam2">{{Jêder-kovar |paşnav1=Aliakbari |pêşnav1=Mohammad |paşnav2=Gheitasi |pêşnav2=Mojtaba |paşnav3=Anonby |pêşnav3=Erik |sernav=On Language Distribution in Ilam Province, Iran |kovar=Iranian Studies |tarîx=26 hezîran 2014 |cild=48 |hejmar=6 |rr=835–850 |doi=10.1080/00210862.2014.913423 }}</ref> * [[Lîsteya eşîrên Luristanê#Kuliwen|Kuliwen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Ilam" /> * Melekşahî (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]]) * Rizwen<ref name="Ilamtoday">{{Jêder-malper |sernav=(ایل ریزه وند (ریزوند |url=https://ilamtoday.com/pedia/?num=1780&ttl=%D8%A7%DB%8C%D9%84%20%D8%B1%DB%8C%D8%B2%D9%87%20%D9%88%D9%86%D8%AF |weşanger=ilamtoday.com |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2020 |roja-arşîvê=2020-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200725145149/https://ilamtoday.com/pedia/?num=1780&ttl=%D8%A7%DB%8C%D9%84%20%D8%B1%DB%8C%D8%B2%D9%87%20%D9%88%D9%86%D8%AF |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Shuhan (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]]) * Xezel (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]]) ==== Kirmaşan ==== Van hozên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|Parêzgeha Kirmaşanê]] hene:<ref name="Iranicaonline" /> * [[Bacelanî]] * [[Caf]]<ref name="Jaff">{{Jêder-kovar |sernav=جاف |kovar=Great Islamic Encyclopedia |cild=17 |rûpel=6358 |url=http://lib.eshia.ir/23022/17/6358/%D8%A7%DB%8C%D9%84_%D8%AC%D8%A7%D9%81 |tarîxa-gihiştinê=27 nîsan 2020 }}</ref> * [[Gûran (êl)|Gûran]] * [[Hûlîlan]] * [[Kakewen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Kakavand" /> * [[Kelhûr]] * Kerindi * [[Korûnî]]<ref name="Kuruni" /> * Nanakuli * [[Sencabî]] * [[Şerefbeyanî]] * [[Zengene]] ==== Kurdistan ==== Van hozên li [[Kurdistan (parêzgeh)|Parêzgeha Kurdistanê]] hene: * Erdelan<ref>{{Jêder-malper |sernav=Bani Ardalan |url=http://www.iranicaonline.org/articles/bani-ardalan-a-kurdish-tribe-of-northwestern-iran-now-dispersed-in-sanandaj-senna-and-surrounding-villages |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 }}</ref> * Kabudvand<ref>{{Jêder-malper |nivîskar1=ناهيد کشتمند |sernav=(عمارت امیر نظام (موزه قاجار - تبریز |url=http://www.bijar.ir/fa-IR/BijarPortal/4876/page/%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%DA%AF%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C- |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 |roja-arşîvê=2020-07-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726184137/http://www.bijar.ir/fa-IR/BijarPortal/4876/page/%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%DA%AF%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C- |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Caf]]<ref name="Jaff" /> * [[Mukrî (êl)|Mukri]]<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar1=Oskar Mann |sernav=Die Mundart der Mukri-Kurden |tarîx=1906 |cild=1 |rr=xviii-xix |url=http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/PY3JGW72U5.pdf |tarîxa-gihiştinê=23 nîsan 2020 |weşanger=Verlag Georg Reimer |cih=[[Berlin]] }}</ref> * Sarshiv<ref name="Iranicaonline" /> * Tilaku'i<ref name="Iranicaonline" /> * [[Xecevend]]<ref name="Khajevand">{{Jêder-malper |sernav=Kvajavand |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kvajavand-tribe |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 }}</ref> * Zarrin-Kafsh<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=ايازي، برهان |sernav=آئينۀ سنندج: مصور |tarîx=1992 |weşanger=ب. ايازى، |rûpel=31 }}</ref> ==== Luristan ==== Van hozên li [[Luristan (parêzgeh)|Parêzgeha Luristanê]] hene: * [[Bêranwenî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Beiranvand" >{{Jêder-kovar |nivîskar1=Soraya Kornokar |nivîskar2=Zarife Kazemi |sernav=مبارزات ایالت لرستان در برابر سیاستهای ضد ایلی رضاشاه با تکیه بر ایل بیرانوند |kovar=پژوهشنامه تاریخهای محلی ایران |tarîx=2016 |rûpel=160 (۱۶۰) |url=http://journals.pnu.ac.ir/article_3564_9700228fc902fd85f357d4c39bda403a.pdf |tarîxa-gihiştinê=25 nîsan 2020 |roja-arşîvê=2020-07-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726140654/http://journals.pnu.ac.ir/article_3564_9700228fc902fd85f357d4c39bda403a.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Celîlavend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Jalilavand">{{Jêder-malper |nivîskar1=Oberling |sernav=Jalilavand |url=http://www.iranicaonline.org/articles/jalilavand-2 |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=25 nîsan 2020 }}</ref> * [[Çengînî]]<ref>{{Jêder-malper |nivîskar1=Oberling |sernav=Cegini |url=http://www.iranicaonline.org/articles/cegini-or-cegani-a-tribe-that-originated-in-northwestern-persia-but-is-now-scattered-in-luristan-the-qazvin-region-and-fa |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=23 nîsan 2020 |tarîx=1990 }}</ref> * [[Dilfan]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Dilfan"/> * Hesenwend (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Hasanvand" >{{Jêder-kovar |sernav=سیمای عشایر استان لرستان |rûpel=3 |url=http://www.ashayerelorestan.ir/doc/simaashayer.pdf |tarîxa-gihiştinê=26 nîsan 2020 |weşanger=تهیه وتنظیم : اداره مطالعات وبرنامه ریزی |kovar= |tarîxa-arşîvê=20 nîsan 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210420200718/http://www.ashayerelorestan.ir/doc/simaashayer.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Kakewen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Kakavand" >{{Jêder-malper |sernav=Kakavand |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kakavand |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=23 nîsan 2020 }}</ref> == Azerbaycan == Van hozên li [[Azerbaycan]]ê hene:<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Гейбуллаев, Гиясаддин Аскер оглы |sernav=Топонимия Азербайджана |url=https://archive.org/details/libgen_00609589 |tarîx=1986 |rûpel=[https://archive.org/details/libgen_00609589/page/n101 102] }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Budagov B.A., Geybullayev |sernav=Explanatory Dictionary of Azerbaijani Origin Places' Names in Armenia |tarîx=2009 |cih=[[Baku]] |rûpel=141 |url=http://gsaz.az/ci/Kitabxana/Total_(kitab)-asas.pdf |tarîxa-gihiştinê=19 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170617160847/http://gsaz.az/ci/Kitabxana/Total_(kitab)-asas.pdf |tarîxa-arşîvê=17 hezîran 2017 }}</ref> * Alihan * Aliyan * [[Babalî]] * Bargushat * Bozlu * [[Farixkanlî]] * Gajisam * Gulukchi * Hasenan * Karachorlu * Kelani * Kulekan * Kulpucci * [[Mîlan (êl)|Mîlan]] * Pugian * Pusian * Shadmanli * [[Şeylanlî]] * Sisiyan * Sultan * Tahmas * Terter == Ermenistan û Gurcistan == Van hozên li [[Ermenistan]] û [[Gurcistan]]ê hene:<ref name="Anqosi" >{{Jêder-kovar |nivîskar1=Kereme Anqosi |sernav=The Yezidi Kurds' tribes & clans of south Caucasus |kovar=International Journal of Kurdish Studies |tarîx=January 2005 |cild=19 |hejmar=1 |url=https://go.gale.com/ps/anonymous?id=GALE%7CA135732897&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=fulltext&issn=10736697&p=AONE&sw=w |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 }}</ref> [[Xaltî|'''Êla Xaltan''']] * Mûsêsanî * Xaltî * Recevî * Pîvazî * Gerdenzerî * Axalerî '''[[Êla Zuqiriyan]]''' * Baravî * [[Bûtikan|Bûtikî]] * Divinî * Kurtikî * Mendesorî * [[Mendikan|Mendikî]] * [[Reşî]] * Reşkî * Şemsika * Sorî '''[[Mehemdiyan|Êla Mehemdiya]]''' * [[Mehemdiyan|Mehemdî]] * Memreşî '''[[Êla Hesiniyan]]''' * Bûdî * Bûvkî * Dawidî * Divinî * Dodkî * [[Gêloyî]] * Memîdokî * Mexsûdî * Mûskî * [[Mirangî|Mîrangî]] * Remoşî * Tûjikî * Ûdî '''[[Sipkî|Êla Sîpkan]]''' * Çîlî * Îsedizî * Karêyî * Kilêrî * Mixayîlî * Pîvazî * Stûrkî * [[Şemsîkan|Şemsikî]] * Ûtî '''Êlên cuda:''' * [[Anqosî]] * [[Belakerî]] * [[Dasnî|Dasinî]] * [[Masekî]] (Sahanî) * [[Kaşaxî]] * Belî (Korkitî) * [[Rojkî]] * [[Ortilî]] (Memtecî, Qazanî) * Bendûrî (Çildergûşî) * [[Çoxreşî]] * Memreşî (Kendalî) == Îraq == === Bexda === Van hozên li [[Bexda (parêzgeh)|Parêzgeha Bexdayê]] hene: * [[Feylî (êl)|Feylî]]<ref>{{Jêder-malper |sernav=Iraq: Information on the Kurdish Feyli (Faily/Falli) families, including their main area of residence and their relationship with other Kurdish groups and the Iraqi regime |url=https://www.refworld.org/docid/3ae6ac008.html |malper=Refworld |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 |tarîx=1996 }}</ref> === Wasit === Van hozên li [[Wasit (parêzgeh)|Parêzgeha Wasitê]] hene: * [[Feylî (êl)|Feylî]]<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Feyli Kurds pay the price for their ethnicity and sect |url=http://kirkuknow.com/en/news/62229 |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 |xebat=Kirkuknow |tarîx=15 gulan 2020 }}</ref> == Îran == === Azerbaycana Rojhilat === Van hozên li [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilatê]] hene: * Ahmadlû<ref name="Iranicaonline" /> * Çalabianlû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oberling |pêşnav=Pierre |tarîx=1964-12-31 |sernav=The Tribes of Qaraca Dag: A Brief History |kovar=Oriens |cild=17 |rr=60–95 |doi=10.2307/1580019 |issn=0078-6527 |jstor=1580019 }}</ref> * [[Dêlikanlû]]<ref name="Iranicaonline" /> * Mamanlû<ref name="Iranicaonline" /> * Mohammad Kanlû<ref name="Iranicaonline" /> * [[Reşwan (eşîr)|Reşwan]]<ref name="Iranicaonline" /> * [[Şadlû]]<ref name="Iranicaonline" /> * [[Şeqaqî]]<ref>{{Jêder-malper |sernav=Shahsevan |url=http://www.iranicaonline.org/articles/shahsevan |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2020 }}</ref> === Erdebîl === Van hozên li [[Erdebîl (parêzgeh)|Parêzgeha Erdabilê]] hene:<ref>{{Jêder-malper |sernav=Delikanlu |url=http://iranicaonline.org/articles/delikanlu |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2020 }}</ref> * [[Dêlikanlû]] * Shatran * Qolugjan === Gîlan === Van hozên li [[Gîlan (parêzgeh)|Parêzgeha Gîlanê]] hene:<ref name="Iranicaonline" /> * [[Amerlû]] * [[Reşwan (eşîr)|Reşwan]] === Fars === Van hozên li [[Fars (parêzgeh)|Parêzgeha Farsê]] hene: * [[Çengînî]]<ref name="Fars" /> * [[Korûnî]]<ref name="Kuruni">{{Jêder-malper |sernav=Kuruni |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kuruni |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 }}</ref> * [[Kurdşûlî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Fars">{{Jêder-malper |sernav=Fars vii. Ethnography |url=http://iranicaonline.org/articles/fars-vii |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2020 }}</ref> * Uriad<ref name="Fars" /> * [[Zengine]]<ref name="Fars" /> === Îsfehan === Van hozên li [[Îsfehan (parêzgeh)|Parêzgeha Îsfehanê]] hene:<ref name="Iranicaonline" /> * [[Bazincan]] === Mazenderan === Van hozên li [[Mazenderan (parêzgeh)|Parêzgeha Mazanaranê]] hene:<ref name="Iranicaonline">{{Jêder-malper |sernav=Kurdish tribes |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-tribes |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}</ref> * [[Cîhanbeglû]] * [[Dilfan]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Dilfan" /> * [[Modanlû]] * [[Xecevend]] === Qazwên === Van hozên li [[Qazwên (parêzgeh)|Parêzgeha Qazwênê]] hene:<ref name="Iranicaonline" /> * [[Amerlû]] * [[Çengînî]] * [[Celîlavend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Jalilavand"/> * Giatvand * [[Kakewen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]]) * [[Mafî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]]) * [[Reşwan (eşîr)|Reşwan]] === Tehran === Van hozên li [[Tehran (parêzgeh)|Parêzgeha Tehranê]] hene:<ref name="Iranicaonline" /> * [[Bêskan]] (Pazuki) * Burbur * Hedavand * [[Kelhûr]] * Kordbaca * Nanakuli * [[Qereçorlû]] * Uriad * Zerger === Xorasan === {{Div col|colwidth=30em}} Van hozên li [[Xorasan]]ê hene:<ref>{{Jêder-kovar |sernav=The Kurds of Khorasan |kovar=Iran & the Caucasus |tarîx=2007 |cild=11 |hejmar=1 |rûpel=17 |nivîskar=Abbas-'Ali Madih }}</ref> * [[Amerlû]] * Baçvan * Badlan * Berivan * Çapeş * Davan * Hamazkan * Izan * [[Kawanlû]] * Mamyan * Mastyan * Mozdegan * Palokan * Qaçkan * Qarabas * [[Qereçorlû]] * Qaraman * [[Reşwan (eşîr)|Reşwan]] * Rudkan * Sevkan * Silsepuran * [[Şadlû]] * Şeyhkan * Şirvan * Torosan * Tukan * [[Zaferanlû]] * Zangalan * Zaraqkan * Zardkan * Zeydan {{Div col end}} == Tirkiye == === Herêma Anatolya Navîn === {{Gotara bingehîn|Kurdên Anatolyê}} Van hozên li Herêma Anatolya Navînê hene: * Erdalan (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])<ref name="Özgürler" /> * [[Etmankî (eşîr)|Etmankî]] (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * [[Berazî (eşîr)|Berazî]] (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * Biliki (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * [[Canbegî]] (li parêzgehên Enqereyê û [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])<ref name="Ankara" /><ref name="Konya" >{{Jêder-malper |sernav=Gundên Konyayê |url=http://birnebun.eu/gunden-konyaye/ |weşanger=Birnebun.eu |tarîxa-gihiştinê=10 gulan 2020 |ziman=ku |tarîxa-arşîvê=29 kanûna paşîn 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160129004612/http://birnebun.eu/gunden-konyaye/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Celikan (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])<ref name="Konya" /> * [[Cûdîkan]] (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])<ref name="Konya" /> * Ekecik (li parêzgeha Axserê)<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar1=Necmettin Aygün |sernav=Nüfus defterleri'ne göre boynuincelü aşireti (1830-1845) |tarîx=2018 |rûpel=932 |url=https://www.ttk.gov.tr/Dergiler/Belleten/295-Belleten/05-NecmettinAYGUN.pdf |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 |ziman=tr }}</ref> * Kawi (Konya Province) * Kikan (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * Klavsuz (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])<ref name="Özgürler" >{{Jêder-malper |sernav=Köyümüz |url=https://ozgurlerkoyu.tr.gg/ |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 |ziman=tr }}</ref> * [[Koçgirî (eşîr)|Koçgirî]] (li parêzgeha Qeyserîyê)<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Koçgiri Kültür Derneği'nden tüm dostlara… |url=https://www.alevihaberagi.com/7922-kocgiri-kultur-derneginden-tum-dostlara.html |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 |xebat=Alevi Haber Ağı |tarîx=25 çiriya paşîn 2019 |ziman=tr }}</ref> * Kuliki (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * [[Lolan]] (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])<ref name="Özgürler" /> * Maskan (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])<ref name="Özgürler" /> * [[Mifkî]] (li parêzgeha Qîrşehirê)<ref name="Kırşehir" /> * Mikaîlî (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" >{{Jêder-malper |sernav=Gundên Ankara |url=http://birnebun.eu/gunden-ankara/ |weşanger=Birnebun.eu |tarîxa-gihiştinê=10 gulan 2020 |ziman=ku |tarîxa-arşîvê=6 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200506194542/http://birnebun.eu/gunden-ankara/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Mirdesan (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * Modan (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * Pisiyan (li parêzgeha Qîrşehirê)<ref name="Kırşehir" /> * [[Reşwan]] (li parêzgehên Qîrşehirê û [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])<ref name="Kırşehir" >{{Jêder-malper |sernav=Gundên Kirşehîrê |url=http://birnebun.eu/gunden-kirsehir/ |weşanger=Birnebun.eu |tarîxa-gihiştinê=11 gulan 2020 |ziman=ku |tarîxa-arşîvê=6 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200506194547/http://birnebun.eu/gunden-kirsehir/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Konya" /> * Sawiki (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * Sewedi (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])<ref name="Konya" /> * [[Sînemilî]] (li parêzgeha Qeyserîyê)<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=[[Nuri Dersimi]] |nivîskar2=Mehmet Bayrak |sernav=Dersim ve Kürt Milli Mücadelesine dair hatıratım |tarîx=334 |rûpel=1992 |ziman=tr }}</ref> * Şeyhkan (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * [[Şêxbizin]] (li parêzgehên Enqereyê, Çankiriyê û Qonyeyê)<ref name="Ankara" /><ref name="Konya" /><ref name="Blacksea1" /> * [[Têrikan]] (li parêzgehên Enqereyê û Eskişehirê)<ref name="Ankara" /><ref name="Eskişehir">{{Jêder-kovar |nivîskar1=Dr. Mikaîlî |sernav=Orta Anadolu Kürtlerinin Tarihteki izleri |kovar=Birnebun |tarîx=2013 |cild=56 |url=http://birnebun.eu/hejmar/birnebunweb56.pdf |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 |ziman=ku, tr |tarîxa-arşîvê=29 kanûna pêşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201229190533/https://birnebun.eu/hejmar/birnebunweb56.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Xanedana Hecbaniyan]] (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * [[Zirkan]] (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> === Herêmên Deryaya Reş û Marmara === Van hozên li Herêmên Deryaya Reşê û Marmarayê hene: * [[Canbegî]] (li parêzgehên Amasyayê, Çorimê û Toqadye)<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=İmam Rıza Ocağı ve Canbek Aşireti |url=https://kulseyyid.com/imam-riza-ocagi-ve-canbek-asireti/ |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 |ziman=tr }}</ref> * [[Kawî]] (li parêzgeha Çorimê)<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Yiğit |isbn=978-605-82689-3-7 |sernav=Osmanlı Arşivi Çorum Belgeleri Kataloğu |tarîx=2017 |rûpel=480 |url=http://kentarsivi.corum.bel.tr/wp-content/uploads/2017/12/%C3%A7orum-belgeleri-osmanl%C4%B1-ar%C5%9Fivleri.pdf |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 |tarîxa-arşîvê=2020-11-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201127195512/http://kentarsivi.corum.bel.tr/wp-content/uploads/2017/12/%C3%A7orum-belgeleri-osmanl%C4%B1-ar%C5%9Fivleri.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Reşwan]] (li parêzgeha Çorimê)<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Yiğit |isbn=978-605-82689-3-7 |sernav=Osmanlı Arşivi Çorum Belgeleri Kataloğu |tarîx=2017 |rûpel=404 |url=http://kentarsivi.corum.bel.tr/wp-content/uploads/2017/12/%C3%A7orum-belgeleri-osmanl%C4%B1-ar%C5%9Fivleri.pdf |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 |tarîxa-arşîvê=2020-11-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201127195512/http://kentarsivi.corum.bel.tr/wp-content/uploads/2017/12/%C3%A7orum-belgeleri-osmanl%C4%B1-ar%C5%9Fivleri.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Şêxbizin]] (li parêzgehên Amasyayê, Çorimê, Düzceyê, Samsunê, Sînopê û Toqadyê)<ref name="Blacksea1">{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdên li dinyayê belavbûyî Şêxbizinî / Lek |url=https://yeniozgurpolitika.net/kurden-li-dinyaye-belavbuyi-thexbizini-lek/ |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 |ziman=ku |tarîx=17 sibat 2016 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |nivîskar1=Dr Mikaîlî |sernav=Îskana kurdên şêxbezenî (şêxbizin) li Anatolîyê |kovar=Bîrnebûn |tarîx=2020 |hejmar=76 |rr=6–22 |url=http://birnebun.eu/hejmar/birnebunweb76.pdf |tarîxa-gihiştinê=24 hezîran 2020 |tarîxa-arşîvê=27 hezîran 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200627215544/http://birnebun.eu/hejmar/birnebunweb76.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Eşîrên Kurdistanê| ]] 7a3gnxu6ri2dvcne9q28badfwgt32al 2087330 2087326 2026-08-25T23:49:34Z Ahmed A Issa 177108 /* Başûrê Kurdistanê */ 2087330 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Kurd}}Ew lîste eşîr û hozên [[kurd]]an li her çar parçe Kurdistanê û parêzgehên xwe nîşan dide.[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|[[Alaya Kurdistanê|Ala]] [[Kurd]]an]] == Kurdistan == [[Wêne:Kurdish-inhabited areas of the Middle East and the Soviet Union in 1986.jpg|thumb]] === Bakurê Kurdistanê === * [[Abdalan]] * [[Alan]] * [[Batkî]] * [[Eşira Brukîyan|Brukî]] * [[Celalî]] * [[Hesenî]] * [[Heyderî]] * [[Jîrkî]] * [[Mahmudî]] * [[Mamxurî]] * [[Reşvan]] * [[Sîpkî]] * [[Taqorî]] * [[Xelhesinî]] * [[Zektî]] === Başûrê Kurdistanê === ==== Dihok ==== Van hozên li [[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]] hene:<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Mohseni Sadjadi |sernav=La communauté des réfugiés kurdes irakiens en France Modes de vie et intégration |tarîx=1999 |rûpel=40 |url=http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/CLU8WG2VJR.pdf |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}</ref> * [[Berzanî]] * [[Berwarî (eşîr)|Berwarî]] * [[Nhêli (eşîr)|Nhêlî]] * [[Doskî (eşîr)|Doskî]] * [[Ertoşî]] * Gulî * Nerway * [[Mizûrî|Mizûrî]] * [[Rêkan (eşîr)|Rêkan]] * Sharafhan * [[Sindî]] * Akreyî * [[Surçî]] * [[Zêbarî]] ==== Diyale ==== Van hozên li [[Diyale (parêzgeh)|Parêzgeha Diyaleyê]] hene: * [[Bacelanî]]<ref name="Iranicaonline" /> * Biban<ref name="Iranicaonline" /> * [[Feylî (êl)|Feylî]]<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Adel Soheil |sernav=The Iraqi Ba'th Regime's Atrocities Against the Faylee Kurds: Nation-State Formation Distorted |tarîx=2018 |isbn=978-91-7785-892-8 }}</ref> * [[Caf]]<ref name="Soane">{{Jêder-kovar |nivîskar1=Edmonds |pêşnav=C. J. |lînka-nivîskar=Cecil J. Edmonds |tarîx=1936 |sernav=Soane at Halabja |kovar=Journal of the Royal Central Asian Society |weşanger=The Royal Central Asian Society |rûpel=622 |doi=10.1080/03068373608730766 }}</ref> * Kaganlu<ref name="Iranicaonline" /> * [[Kakêyî]]<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Two abducted Kurdish Kaka'i farmers found killed in Khanaqin |url=https://www.kurdistan24.net/en/news/6c738a40-82e3-4b34-aeae-520c0ca80228 |tarîxa-gihiştinê=14 gulan 2020 |ajans=Kurdistan24 |tarîx=11 gulan 2020 }}</ref> * Kakevar<ref name="Iranicaonline" /> * [[Kelhûr]]<ref name="Khanaqin" >{{Jêder-malper |sernav=خانقین |url=https://rch.ac.ir/article/Details/8379 |weşanger=دانشنامه جهان اسلام |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 |roja-arşîvê=2019-12-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191209163456/https://rch.ac.ir/article/Details/8379 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Leylanî]]<ref name="Iranicaonline" /> * Mamhajan<ref name="Khanaqin" /> * Palani<ref name="Iranicaonline" /> * Qarah Alush<ref name="Iranicaonline" /> * Surah Amiri<ref name="Khanaqin" /> * [[Şêxbizin]]<ref name="Iranicaonline" /> * Zargush<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraqi Kurdish tribe fights Islamic State alone in disputed area |url=https://ekurd.net/mismas/articles/misc2014/9/state8517.htm |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 |ajans=Ekurd |tarîx=21 îlon 2014 |roja-arşîvê=2020-07-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200728114522/https://ekurd.net/mismas/articles/misc2014/9/state8517.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Zenda<ref name="Iranicaonline" /> ==== Helebce ==== Van hozên li [[Helebce (parêzgeh)|Parêzgeha Helebce]] hene: * [[Caf]]<ref name="Soane" /> ==== Hewlêr ==== Van hozên li [[Hewlêr (parêzgeh)|Parêzgeha Hewlêr]] hene:<ref>{{Jêder-malper |sernav=Refugee Review Tribunal - Australia |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1121798/1788_1293716355_irq35023.pdf |malper=ECOI |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 |rûpel=2 }}</ref> * Balak<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar1=Evan Mati |nivîskar2=Hugo de Boer |sernav=Contemporary Knowledge of Dye Plant Species and Natural Dye Use in Kurdish Autonomous Region, Iraq |url=https://archive.org/details/sim_economic-botany_2010-06_64_2/page/139 |kovar=New York Botanical Garden Press |tarîx=2010 |cild=64 |hejmar=2 |rûpel=139 |doi=10.1007/s12231-010-9118-z |weşanger=Springer }}</ref> * [[Ako]]<ref name="usmap1944">{{Jêder-malper |nivîskar1=Archibald Roosevelt |sernav=Kurdish tribal map of Iraq : showing the Iraq portion of Kurdistan and the major Kurdish tribal divisions within Iraq. |url=https://brbl-dl.library.yale.edu/vufind/Record/4172047 |weşanger=Yale University |tarîx=1944 }}</ref> * [[Berzanî]] * [[Mizûrî|Mizûrî]] * Dolamari<ref name="usmap1944" /> * [[Berzincî]] * [[Bilbasî]] * [[Biradost (eşîr)|Biradost]] * [[Dizeyî]] * [[Gerdî]] * [[Herkî]] * Kawani * Khailani * [[Xoşnaw]] * Mantik * Nanakali * Siyan * [[Şiwan]] * [[Surçî]] * Siani * [[Zêbarî]] * Zirrari * Akreyî ==== Kerkûk ==== Van hozên li [[Kerkûk (parêzgeh)|Parêzgeha Kerkûkê]] hene:<ref name="Iranicaonline" /> * Amarmel * [[Berzincî]] * [[Delo]] * Jebbarî * [[Kakêyî]]<ref name="Kaka'i">{{Jêder-malper |sernav=Kaka'i |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kakai |weşanger=Iranicaonline |tarîxa-gihiştinê=14 gulan 2020 }}</ref> * Salehi * [[Şerefbeyanî]] * [[Şiwan]] * [[Talebanî]] * [[Zengine]] ==== Neynewa ==== Van hozên li [[Neynewa (parêzgeh)|Parêzgeha Neynewayê]] hene:<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar1=Henry Field |sernav=Anthropology of Iraq: The Northern Jazira |kovar=Peabody Museaum of American Archaeology and Ethnology |tarîx=1951 |cild=11 |hejmar=1 |rr=58–61 |weşanger=Harvard University }}</ref> * Aldîn * [[Bacelanî]]<ref>{{Jêder-malper |sernav=Bajalan |url=http://www.iranicaonline.org/articles/bajalan-kurdish- |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=14 gulan 2020 }}</ref> * Bekiran * Dilkan * Duchi * [[Mizûrî|Mizûrî]] * Fuqarah * [[Gergerî]]<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=حه‌مىد گه‌ردى |sernav=هوزى گه‌ردى له کوردستان و جىهاندا : مىرئاوده‌لى، بابان، فه‌ىزووڵڵابه‌گى، گه‌رگه‌رى، عگێدات، گولى : له‌کۆڵىنه‌وه‌ىه‌کى مه‌ىدانى مێژووىىه |tarîx=2006 }}</ref> * Hababah * Hasenan * Heskan * [[Kakêyî]]<ref name="Kaka'i" /> * Kiran * Mendikan * Mehirkan * Simoqî * Reşkan ==== Silêmanî ==== Van hozên li [[Silêmanî (parêzgeh)|Parêzgeha Silêmanîyê]] hene:<ref>{{Jêder-kovar |sernav=Iraq: Sulaymaniyah Governorate assessment report |tarîx=31 tebax 2006 |url=https://reliefweb.int/report/iraq/iraq-sulaymaniyah-governnorate-assessment-report |tarîxa-gihiştinê=14 gulan 2020 |weşanger=[[Komîseriya Bilind a Penaberan a Neteweyên Yekbûyî|UNCHR]] }}</ref> * Erdelan<ref name="Camcamal" >{{Jêder-malper |sernav=Camcamal |url=http://iranicaonline.com/articles/camcamal-kurdish-cam-river-and-camal-jamal-personal-name-in-the-sources-also-written-jamjamal-a-fertile-dehesta |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna pêşîn 2021 }}</ref> * [[Bacelanî]] * [[Berzincî]] * [[Çengînî]]<ref name="usmap1944" /> * [[Gûran (êl)|Gûran]] * [[Hemewend]] * [[Caf]] * Jebbarî * [[Kelhûr]]<ref name="Camcamal" /> * [[Bilbasî|Mangûr]]<ref name="usmap1944" /> * [[Şiwan]] * [[Zengine]] === Rojavaya Kurdistanê === ==== Heleb ==== Van hozên li [[Heleb (parêzgeh)|Parêzgeha Helebê]] hene:<ref name="Lescot">{{Jêder-kitêb |paşnav1=Lescot |pêşnav1=Roger |sernav=Çiyayê Kurmênc û Tevgera Murûdan |tarîx=1990 |cih=[[Paris]] |rûpel=3 |url=http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/4UVB2YMZG3.pdf |tarîxa-gihiştinê=30 hezîran 2020 }}</ref> * Amkan * [[Berazî]]<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav1=Kren |pêşnav1=Karin |sernav=La culture matérielle des Kurdes syriens et turcs |tarîx=1994 |rûpel=98 |url=http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/5CR97JM6UK.pdf |tarîxa-gihiştinê=30 hezîran 2020 }}</ref> * Biyan * Cûmiyan * [[Dimilî (eşîr)|Dimilî]]<ref name="rumaf" /> * Heyştiyan * [[Reşwan]]<ref name="rumaf">{{Jêder-nûçe |sernav=أكراد مناطق الشهباء |url=http://rumaf.net/?p=722 |tarîxa-gihiştinê=30 hezîran 2020 |ajans=rumaf |tarîx=17 kanûna pêşîn 2015 }}</ref> * Rûbariyan * [[Şêxan]] * Xastiyan * Xerzan ==== Hesîçe û Reqa ==== Van hozên li parêzgehên [[Reqa (parêzgeh)|Reqayê]] û [[Hesîçe (parêzgeh)|Hesîçeyê]] hene:<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Jawad Mella |sernav=Kurdistan and the Kurds Under the Syrian Occupation |tarîx=2015 |isbn=9781499096521 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Mehmûd ê Sebrî |sernav=Nasnameya Kurdî li Sûriya |tarîx=2011 |cih=[[Bêrût]] |rr=253–254 }}</ref> * [[Abasan (eşîr)|Abasan]] * Aliyan * Aşitan * [[Berazî]] * Daqoran * [[Dazwanî]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://firatnews.com/rojava-surIye/rojavali-kuert-asiretleri-calistayda-bulustu-130229 |sernav=Rojavalı Kürt aşiretleri çalıştayda buluştu {{!}} ANF |tarîxa-gihiştinê=2022-05-02 |ziman=tr }}</ref> * Dorkan * Gabara * [[Hesenan (eşîr)|Hesenan]] * Hawna * Ketikan * [[Kîkan]] * Koçer * [[Hevêrkan]] * [[Mîlan (êl)|Milan]] * [[Mîran]] * Omerkan * [[Omerî (eşîr)|Omerî]] * Pinar * [[Şêxan]] === Rojhilata Kurdistanê === ==== Azerbaycana Rojava ==== Van hozên li [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Parêzgeha Azerbaycana Rojavayê]] hene:<ref name="Iranicaonline" /> * Bagzâdah * [[Biradost (eşîr)|Biradost]]<ref>{{Jêder-malper |sernav=Baradust |url=http://www.iranicaonline.org/articles/baradust-kurdish-bradost-name-of-kurdish-tribe-region-mountain-range-river-and-amirate |weşanger=Iranicaonline |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}</ref> * [[Celalî]] * [[Çahardowalî (eşîr)|Çahardowalî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Chahardoli"/> * Dehbokrî<ref>{{Jêder-malper |sernav=Deh-Bokri |url=http://www.iranicaonline.org/articles/deh-bokri |weşanger=Iranicaonline |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}</ref> * [[Dimilî (eşîr)|Dimilî]] * Fêzilahbegî * [[Gewirk]] * Haydaran * [[Herkî]]<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=Kahn |pêşnav=Margaret |sernav=Children of the jinn: in search of the Kurds and their country |url=https://archive.org/details/childrenofjinnin00kahn |gihiştina-urlyê=registration |weşanger=Seaview Books |sal=1980 |isbn=9780872235649 |cih= |rr=[https://archive.org/details/childrenofjinnin00kahn/page/48 48] }}</ref> * [[Kurhesinî]] * Malkari * [[Bilbasî|Mamaş]] * [[Bilbasî|Mangûr]]<ref name="Mangur" >{{Jêder-malper |sernav=(منگور (ایل |url=http://portal.nlai.ir/EI/Wiki%20Pages/%D9%85%D9%86%DA%AF%D9%88%D8%B1%20(%D8%A7%DB%8C%D9%84).aspx |weşanger=Portal.nlai.ir/ |tarîxa-gihiştinê=28 nîsan 2020 |tarîxa-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726173011/http://portal.nlai.ir/EI/Wiki%20Pages/%D9%85%D9%86%DA%AF%D9%88%D8%B1%20(%D8%A7%DB%8C%D9%84).aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Mîlan (êl)|Mîlan]] * [[Mukrî (êl)|Mukrî]] * Pîran * Suseni * [[Şikak]] * [[Zerza]] ==== Hemedan ==== Van hozên li [[Hemedan (parêzgeh)|Parêzgeha Hemedanê]] hene: * [[Celîlavend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="ilna" /> * [[Çahardowalî (eşîr)|Çahardowalî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Chahardoli">{{Jêder-malper |sernav=پژوهشی در تاریخ و فرهنگ و ادبیات كُردهای چهاردولی |url=https://rekar.ir/thought/449-%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%D8%B4%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%83%D9%8F%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%88%D9%84%DB%8C.html |malper=پایگاه خبری ریکار |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2021 }}</ref> * Falak al-Din (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="ilna">{{Jêder-nûçe |sernav=نگاهی به تغییرات زیستی و اسمی قوم لک به گواهی قدمت تاریخ |url=https://www.ilna.news/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87-103/352905-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%B2%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D9%82%D9%88%D9%85-%D9%84%DA%A9-%D8%A8%D9%87-%DA%AF%D9%88%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D9%82%D8%AF%D9%85%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE |tarîxa-gihiştinê=6 tîrmeh 2020 |weşanger=ILNA |tarîxa-arşîvê=6 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200706144329/https://www.ilna.news/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87-103/352905-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%B2%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D9%82%D9%88%D9%85-%D9%84%DA%A9-%D8%A8%D9%87-%DA%AF%D9%88%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D9%82%D8%AF%D9%85%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Ghiasvand (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="ilna" /> * [[Kakewen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="ilna" /> * Musawend (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="ilna" /> * [[Tirkeşvend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="ilna" /> * [[Zend (eşîr)|Zend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="ilna" /> * Zola (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="ilna" /> ==== Îlam ==== Van hozên li [[Îlam (parêzgeh)|Parêzgeha Îlamê]] hene:<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Ghasemi Pirbalouti |paşnav2=Momeni |paşnav3=Bahmani |sernav=Ethnobotanical Study of Medicinal Plants Used by Kurd Tribe in Dehloran and Abdanan Districts, Ilam Province, Iran |kovar=African Journal of Traditional, Complementary and Alternative Medicines |tarîx=31 kanûna pêşîn 2012 |cild=10 |hejmar=2 |rr=368–385 |doi=10.4314/ajtcam.v10i2.24 |pmid=24146463 |pmc=3746586 |issn=0189-6016 }}</ref> * [[Alîşerwanî]] (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]]) * Bedre<ref name="Ilam">{{Jêder-malper |sernav=ايلها وطوايف مستقل استان |url=http://ashayer-ilam.ir/index.aspx?pageid=580 |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2024 }}</ref> * Belewen (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Ilam" /> * Dehbalai<ref name="Ilam" /> * [[Dilfan]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Dilfan" >{{Jêder-kovar |sernav=دلفان |kovar=Encyclopedia of the World of Islam |url=https://rch.ac.ir/article/Details/11480?%D8%AF%D9%84%D9%81%D8%A7%D9%86 |tarîxa-gihiştinê=25 nîsan 2020 |roja-arşîvê=2021-12-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211202133222/https://rch.ac.ir/article/Details/11480?%D8%AF%D9%84%D9%81%D8%A7%D9%86 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Erkewazî (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]]) * Eywan<ref name="Ilam" /> * [[Kelhûr]]<ref name="Ilam2">{{Jêder-kovar |paşnav1=Aliakbari |pêşnav1=Mohammad |paşnav2=Gheitasi |pêşnav2=Mojtaba |paşnav3=Anonby |pêşnav3=Erik |sernav=On Language Distribution in Ilam Province, Iran |kovar=Iranian Studies |tarîx=26 hezîran 2014 |cild=48 |hejmar=6 |rr=835–850 |doi=10.1080/00210862.2014.913423 }}</ref> * [[Lîsteya eşîrên Luristanê#Kuliwen|Kuliwen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Ilam" /> * Melekşahî (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]]) * Rizwen<ref name="Ilamtoday">{{Jêder-malper |sernav=(ایل ریزه وند (ریزوند |url=https://ilamtoday.com/pedia/?num=1780&ttl=%D8%A7%DB%8C%D9%84%20%D8%B1%DB%8C%D8%B2%D9%87%20%D9%88%D9%86%D8%AF |weşanger=ilamtoday.com |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2020 |roja-arşîvê=2020-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200725145149/https://ilamtoday.com/pedia/?num=1780&ttl=%D8%A7%DB%8C%D9%84%20%D8%B1%DB%8C%D8%B2%D9%87%20%D9%88%D9%86%D8%AF |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Shuhan (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]]) * Xezel (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]]) ==== Kirmaşan ==== Van hozên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|Parêzgeha Kirmaşanê]] hene:<ref name="Iranicaonline" /> * [[Bacelanî]] * [[Caf]]<ref name="Jaff">{{Jêder-kovar |sernav=جاف |kovar=Great Islamic Encyclopedia |cild=17 |rûpel=6358 |url=http://lib.eshia.ir/23022/17/6358/%D8%A7%DB%8C%D9%84_%D8%AC%D8%A7%D9%81 |tarîxa-gihiştinê=27 nîsan 2020 }}</ref> * [[Gûran (êl)|Gûran]] * [[Hûlîlan]] * [[Kakewen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Kakavand" /> * [[Kelhûr]] * Kerindi * [[Korûnî]]<ref name="Kuruni" /> * Nanakuli * [[Sencabî]] * [[Şerefbeyanî]] * [[Zengene]] ==== Kurdistan ==== Van hozên li [[Kurdistan (parêzgeh)|Parêzgeha Kurdistanê]] hene: * Erdelan<ref>{{Jêder-malper |sernav=Bani Ardalan |url=http://www.iranicaonline.org/articles/bani-ardalan-a-kurdish-tribe-of-northwestern-iran-now-dispersed-in-sanandaj-senna-and-surrounding-villages |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 }}</ref> * Kabudvand<ref>{{Jêder-malper |nivîskar1=ناهيد کشتمند |sernav=(عمارت امیر نظام (موزه قاجار - تبریز |url=http://www.bijar.ir/fa-IR/BijarPortal/4876/page/%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%DA%AF%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C- |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 |roja-arşîvê=2020-07-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726184137/http://www.bijar.ir/fa-IR/BijarPortal/4876/page/%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%DA%AF%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C- |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Caf]]<ref name="Jaff" /> * [[Mukrî (êl)|Mukri]]<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar1=Oskar Mann |sernav=Die Mundart der Mukri-Kurden |tarîx=1906 |cild=1 |rr=xviii-xix |url=http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/PY3JGW72U5.pdf |tarîxa-gihiştinê=23 nîsan 2020 |weşanger=Verlag Georg Reimer |cih=[[Berlin]] }}</ref> * Sarshiv<ref name="Iranicaonline" /> * Tilaku'i<ref name="Iranicaonline" /> * [[Xecevend]]<ref name="Khajevand">{{Jêder-malper |sernav=Kvajavand |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kvajavand-tribe |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 }}</ref> * Zarrin-Kafsh<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=ايازي، برهان |sernav=آئينۀ سنندج: مصور |tarîx=1992 |weşanger=ب. ايازى، |rûpel=31 }}</ref> ==== Luristan ==== Van hozên li [[Luristan (parêzgeh)|Parêzgeha Luristanê]] hene: * [[Bêranwenî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Beiranvand" >{{Jêder-kovar |nivîskar1=Soraya Kornokar |nivîskar2=Zarife Kazemi |sernav=مبارزات ایالت لرستان در برابر سیاستهای ضد ایلی رضاشاه با تکیه بر ایل بیرانوند |kovar=پژوهشنامه تاریخهای محلی ایران |tarîx=2016 |rûpel=160 (۱۶۰) |url=http://journals.pnu.ac.ir/article_3564_9700228fc902fd85f357d4c39bda403a.pdf |tarîxa-gihiştinê=25 nîsan 2020 |roja-arşîvê=2020-07-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726140654/http://journals.pnu.ac.ir/article_3564_9700228fc902fd85f357d4c39bda403a.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Celîlavend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Jalilavand">{{Jêder-malper |nivîskar1=Oberling |sernav=Jalilavand |url=http://www.iranicaonline.org/articles/jalilavand-2 |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=25 nîsan 2020 }}</ref> * [[Çengînî]]<ref>{{Jêder-malper |nivîskar1=Oberling |sernav=Cegini |url=http://www.iranicaonline.org/articles/cegini-or-cegani-a-tribe-that-originated-in-northwestern-persia-but-is-now-scattered-in-luristan-the-qazvin-region-and-fa |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=23 nîsan 2020 |tarîx=1990 }}</ref> * [[Dilfan]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Dilfan"/> * Hesenwend (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Hasanvand" >{{Jêder-kovar |sernav=سیمای عشایر استان لرستان |rûpel=3 |url=http://www.ashayerelorestan.ir/doc/simaashayer.pdf |tarîxa-gihiştinê=26 nîsan 2020 |weşanger=تهیه وتنظیم : اداره مطالعات وبرنامه ریزی |kovar= |tarîxa-arşîvê=20 nîsan 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210420200718/http://www.ashayerelorestan.ir/doc/simaashayer.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Kakewen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Kakavand" >{{Jêder-malper |sernav=Kakavand |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kakavand |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=23 nîsan 2020 }}</ref> == Azerbaycan == Van hozên li [[Azerbaycan]]ê hene:<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Гейбуллаев, Гиясаддин Аскер оглы |sernav=Топонимия Азербайджана |url=https://archive.org/details/libgen_00609589 |tarîx=1986 |rûpel=[https://archive.org/details/libgen_00609589/page/n101 102] }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Budagov B.A., Geybullayev |sernav=Explanatory Dictionary of Azerbaijani Origin Places' Names in Armenia |tarîx=2009 |cih=[[Baku]] |rûpel=141 |url=http://gsaz.az/ci/Kitabxana/Total_(kitab)-asas.pdf |tarîxa-gihiştinê=19 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170617160847/http://gsaz.az/ci/Kitabxana/Total_(kitab)-asas.pdf |tarîxa-arşîvê=17 hezîran 2017 }}</ref> * Alihan * Aliyan * [[Babalî]] * Bargushat * Bozlu * [[Farixkanlî]] * Gajisam * Gulukchi * Hasenan * Karachorlu * Kelani * Kulekan * Kulpucci * [[Mîlan (êl)|Mîlan]] * Pugian * Pusian * Shadmanli * [[Şeylanlî]] * Sisiyan * Sultan * Tahmas * Terter == Ermenistan û Gurcistan == Van hozên li [[Ermenistan]] û [[Gurcistan]]ê hene:<ref name="Anqosi" >{{Jêder-kovar |nivîskar1=Kereme Anqosi |sernav=The Yezidi Kurds' tribes & clans of south Caucasus |kovar=International Journal of Kurdish Studies |tarîx=January 2005 |cild=19 |hejmar=1 |url=https://go.gale.com/ps/anonymous?id=GALE%7CA135732897&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=fulltext&issn=10736697&p=AONE&sw=w |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 }}</ref> [[Xaltî|'''Êla Xaltan''']] * Mûsêsanî * Xaltî * Recevî * Pîvazî * Gerdenzerî * Axalerî '''[[Êla Zuqiriyan]]''' * Baravî * [[Bûtikan|Bûtikî]] * Divinî * Kurtikî * Mendesorî * [[Mendikan|Mendikî]] * [[Reşî]] * Reşkî * Şemsika * Sorî '''[[Mehemdiyan|Êla Mehemdiya]]''' * [[Mehemdiyan|Mehemdî]] * Memreşî '''[[Êla Hesiniyan]]''' * Bûdî * Bûvkî * Dawidî * Divinî * Dodkî * [[Gêloyî]] * Memîdokî * Mexsûdî * Mûskî * [[Mirangî|Mîrangî]] * Remoşî * Tûjikî * Ûdî '''[[Sipkî|Êla Sîpkan]]''' * Çîlî * Îsedizî * Karêyî * Kilêrî * Mixayîlî * Pîvazî * Stûrkî * [[Şemsîkan|Şemsikî]] * Ûtî '''Êlên cuda:''' * [[Anqosî]] * [[Belakerî]] * [[Dasnî|Dasinî]] * [[Masekî]] (Sahanî) * [[Kaşaxî]] * Belî (Korkitî) * [[Rojkî]] * [[Ortilî]] (Memtecî, Qazanî) * Bendûrî (Çildergûşî) * [[Çoxreşî]] * Memreşî (Kendalî) == Îraq == === Bexda === Van hozên li [[Bexda (parêzgeh)|Parêzgeha Bexdayê]] hene: * [[Feylî (êl)|Feylî]]<ref>{{Jêder-malper |sernav=Iraq: Information on the Kurdish Feyli (Faily/Falli) families, including their main area of residence and their relationship with other Kurdish groups and the Iraqi regime |url=https://www.refworld.org/docid/3ae6ac008.html |malper=Refworld |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 |tarîx=1996 }}</ref> === Wasit === Van hozên li [[Wasit (parêzgeh)|Parêzgeha Wasitê]] hene: * [[Feylî (êl)|Feylî]]<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Feyli Kurds pay the price for their ethnicity and sect |url=http://kirkuknow.com/en/news/62229 |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 |xebat=Kirkuknow |tarîx=15 gulan 2020 }}</ref> == Îran == === Azerbaycana Rojhilat === Van hozên li [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilatê]] hene: * Ahmadlû<ref name="Iranicaonline" /> * Çalabianlû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oberling |pêşnav=Pierre |tarîx=1964-12-31 |sernav=The Tribes of Qaraca Dag: A Brief History |kovar=Oriens |cild=17 |rr=60–95 |doi=10.2307/1580019 |issn=0078-6527 |jstor=1580019 }}</ref> * [[Dêlikanlû]]<ref name="Iranicaonline" /> * Mamanlû<ref name="Iranicaonline" /> * Mohammad Kanlû<ref name="Iranicaonline" /> * [[Reşwan (eşîr)|Reşwan]]<ref name="Iranicaonline" /> * [[Şadlû]]<ref name="Iranicaonline" /> * [[Şeqaqî]]<ref>{{Jêder-malper |sernav=Shahsevan |url=http://www.iranicaonline.org/articles/shahsevan |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2020 }}</ref> === Erdebîl === Van hozên li [[Erdebîl (parêzgeh)|Parêzgeha Erdabilê]] hene:<ref>{{Jêder-malper |sernav=Delikanlu |url=http://iranicaonline.org/articles/delikanlu |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2020 }}</ref> * [[Dêlikanlû]] * Shatran * Qolugjan === Gîlan === Van hozên li [[Gîlan (parêzgeh)|Parêzgeha Gîlanê]] hene:<ref name="Iranicaonline" /> * [[Amerlû]] * [[Reşwan (eşîr)|Reşwan]] === Fars === Van hozên li [[Fars (parêzgeh)|Parêzgeha Farsê]] hene: * [[Çengînî]]<ref name="Fars" /> * [[Korûnî]]<ref name="Kuruni">{{Jêder-malper |sernav=Kuruni |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kuruni |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 }}</ref> * [[Kurdşûlî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Fars">{{Jêder-malper |sernav=Fars vii. Ethnography |url=http://iranicaonline.org/articles/fars-vii |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2020 }}</ref> * Uriad<ref name="Fars" /> * [[Zengine]]<ref name="Fars" /> === Îsfehan === Van hozên li [[Îsfehan (parêzgeh)|Parêzgeha Îsfehanê]] hene:<ref name="Iranicaonline" /> * [[Bazincan]] === Mazenderan === Van hozên li [[Mazenderan (parêzgeh)|Parêzgeha Mazanaranê]] hene:<ref name="Iranicaonline">{{Jêder-malper |sernav=Kurdish tribes |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-tribes |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}</ref> * [[Cîhanbeglû]] * [[Dilfan]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Dilfan" /> * [[Modanlû]] * [[Xecevend]] === Qazwên === Van hozên li [[Qazwên (parêzgeh)|Parêzgeha Qazwênê]] hene:<ref name="Iranicaonline" /> * [[Amerlû]] * [[Çengînî]] * [[Celîlavend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Jalilavand"/> * Giatvand * [[Kakewen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]]) * [[Mafî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]]) * [[Reşwan (eşîr)|Reşwan]] === Tehran === Van hozên li [[Tehran (parêzgeh)|Parêzgeha Tehranê]] hene:<ref name="Iranicaonline" /> * [[Bêskan]] (Pazuki) * Burbur * Hedavand * [[Kelhûr]] * Kordbaca * Nanakuli * [[Qereçorlû]] * Uriad * Zerger === Xorasan === {{Div col|colwidth=30em}} Van hozên li [[Xorasan]]ê hene:<ref>{{Jêder-kovar |sernav=The Kurds of Khorasan |kovar=Iran & the Caucasus |tarîx=2007 |cild=11 |hejmar=1 |rûpel=17 |nivîskar=Abbas-'Ali Madih }}</ref> * [[Amerlû]] * Baçvan * Badlan * Berivan * Çapeş * Davan * Hamazkan * Izan * [[Kawanlû]] * Mamyan * Mastyan * Mozdegan * Palokan * Qaçkan * Qarabas * [[Qereçorlû]] * Qaraman * [[Reşwan (eşîr)|Reşwan]] * Rudkan * Sevkan * Silsepuran * [[Şadlû]] * Şeyhkan * Şirvan * Torosan * Tukan * [[Zaferanlû]] * Zangalan * Zaraqkan * Zardkan * Zeydan {{Div col end}} == Tirkiye == === Herêma Anatolya Navîn === {{Gotara bingehîn|Kurdên Anatolyê}} Van hozên li Herêma Anatolya Navînê hene: * Erdalan (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])<ref name="Özgürler" /> * [[Etmankî (eşîr)|Etmankî]] (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * [[Berazî (eşîr)|Berazî]] (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * Biliki (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * [[Canbegî]] (li parêzgehên Enqereyê û [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])<ref name="Ankara" /><ref name="Konya" >{{Jêder-malper |sernav=Gundên Konyayê |url=http://birnebun.eu/gunden-konyaye/ |weşanger=Birnebun.eu |tarîxa-gihiştinê=10 gulan 2020 |ziman=ku |tarîxa-arşîvê=29 kanûna paşîn 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160129004612/http://birnebun.eu/gunden-konyaye/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Celikan (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])<ref name="Konya" /> * [[Cûdîkan]] (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])<ref name="Konya" /> * Ekecik (li parêzgeha Axserê)<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar1=Necmettin Aygün |sernav=Nüfus defterleri'ne göre boynuincelü aşireti (1830-1845) |tarîx=2018 |rûpel=932 |url=https://www.ttk.gov.tr/Dergiler/Belleten/295-Belleten/05-NecmettinAYGUN.pdf |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 |ziman=tr }}</ref> * Kawi (Konya Province) * Kikan (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * Klavsuz (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])<ref name="Özgürler" >{{Jêder-malper |sernav=Köyümüz |url=https://ozgurlerkoyu.tr.gg/ |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 |ziman=tr }}</ref> * [[Koçgirî (eşîr)|Koçgirî]] (li parêzgeha Qeyserîyê)<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Koçgiri Kültür Derneği'nden tüm dostlara… |url=https://www.alevihaberagi.com/7922-kocgiri-kultur-derneginden-tum-dostlara.html |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 |xebat=Alevi Haber Ağı |tarîx=25 çiriya paşîn 2019 |ziman=tr }}</ref> * Kuliki (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * [[Lolan]] (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])<ref name="Özgürler" /> * Maskan (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])<ref name="Özgürler" /> * [[Mifkî]] (li parêzgeha Qîrşehirê)<ref name="Kırşehir" /> * Mikaîlî (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" >{{Jêder-malper |sernav=Gundên Ankara |url=http://birnebun.eu/gunden-ankara/ |weşanger=Birnebun.eu |tarîxa-gihiştinê=10 gulan 2020 |ziman=ku |tarîxa-arşîvê=6 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200506194542/http://birnebun.eu/gunden-ankara/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Mirdesan (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * Modan (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * Pisiyan (li parêzgeha Qîrşehirê)<ref name="Kırşehir" /> * [[Reşwan]] (li parêzgehên Qîrşehirê û [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])<ref name="Kırşehir" >{{Jêder-malper |sernav=Gundên Kirşehîrê |url=http://birnebun.eu/gunden-kirsehir/ |weşanger=Birnebun.eu |tarîxa-gihiştinê=11 gulan 2020 |ziman=ku |tarîxa-arşîvê=6 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200506194547/http://birnebun.eu/gunden-kirsehir/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Konya" /> * Sawiki (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * Sewedi (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])<ref name="Konya" /> * [[Sînemilî]] (li parêzgeha Qeyserîyê)<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=[[Nuri Dersimi]] |nivîskar2=Mehmet Bayrak |sernav=Dersim ve Kürt Milli Mücadelesine dair hatıratım |tarîx=334 |rûpel=1992 |ziman=tr }}</ref> * Şeyhkan (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * [[Şêxbizin]] (li parêzgehên Enqereyê, Çankiriyê û Qonyeyê)<ref name="Ankara" /><ref name="Konya" /><ref name="Blacksea1" /> * [[Têrikan]] (li parêzgehên Enqereyê û Eskişehirê)<ref name="Ankara" /><ref name="Eskişehir">{{Jêder-kovar |nivîskar1=Dr. Mikaîlî |sernav=Orta Anadolu Kürtlerinin Tarihteki izleri |kovar=Birnebun |tarîx=2013 |cild=56 |url=http://birnebun.eu/hejmar/birnebunweb56.pdf |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 |ziman=ku, tr |tarîxa-arşîvê=29 kanûna pêşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201229190533/https://birnebun.eu/hejmar/birnebunweb56.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Xanedana Hecbaniyan]] (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * [[Zirkan]] (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> === Herêmên Deryaya Reş û Marmara === Van hozên li Herêmên Deryaya Reşê û Marmarayê hene: * [[Canbegî]] (li parêzgehên Amasyayê, Çorimê û Toqadye)<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=İmam Rıza Ocağı ve Canbek Aşireti |url=https://kulseyyid.com/imam-riza-ocagi-ve-canbek-asireti/ |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 |ziman=tr }}</ref> * [[Kawî]] (li parêzgeha Çorimê)<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Yiğit |isbn=978-605-82689-3-7 |sernav=Osmanlı Arşivi Çorum Belgeleri Kataloğu |tarîx=2017 |rûpel=480 |url=http://kentarsivi.corum.bel.tr/wp-content/uploads/2017/12/%C3%A7orum-belgeleri-osmanl%C4%B1-ar%C5%9Fivleri.pdf |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 |tarîxa-arşîvê=2020-11-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201127195512/http://kentarsivi.corum.bel.tr/wp-content/uploads/2017/12/%C3%A7orum-belgeleri-osmanl%C4%B1-ar%C5%9Fivleri.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Reşwan]] (li parêzgeha Çorimê)<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Yiğit |isbn=978-605-82689-3-7 |sernav=Osmanlı Arşivi Çorum Belgeleri Kataloğu |tarîx=2017 |rûpel=404 |url=http://kentarsivi.corum.bel.tr/wp-content/uploads/2017/12/%C3%A7orum-belgeleri-osmanl%C4%B1-ar%C5%9Fivleri.pdf |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 |tarîxa-arşîvê=2020-11-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201127195512/http://kentarsivi.corum.bel.tr/wp-content/uploads/2017/12/%C3%A7orum-belgeleri-osmanl%C4%B1-ar%C5%9Fivleri.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Şêxbizin]] (li parêzgehên Amasyayê, Çorimê, Düzceyê, Samsunê, Sînopê û Toqadyê)<ref name="Blacksea1">{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdên li dinyayê belavbûyî Şêxbizinî / Lek |url=https://yeniozgurpolitika.net/kurden-li-dinyaye-belavbuyi-thexbizini-lek/ |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 |ziman=ku |tarîx=17 sibat 2016 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |nivîskar1=Dr Mikaîlî |sernav=Îskana kurdên şêxbezenî (şêxbizin) li Anatolîyê |kovar=Bîrnebûn |tarîx=2020 |hejmar=76 |rr=6–22 |url=http://birnebun.eu/hejmar/birnebunweb76.pdf |tarîxa-gihiştinê=24 hezîran 2020 |tarîxa-arşîvê=27 hezîran 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200627215544/http://birnebun.eu/hejmar/birnebunweb76.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Eşîrên Kurdistanê| ]] mzx998bh2ccpvqw5rxkesy5yt1nxchs 2087331 2087330 2026-08-25T23:50:56Z Ahmed A Issa 177108 /* Rojhilata Kurdistanê */ 2087331 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Kurd}}Ew lîste eşîr û hozên [[kurd]]an li her çar parçe Kurdistanê û parêzgehên xwe nîşan dide.[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|[[Alaya Kurdistanê|Ala]] [[Kurd]]an]] == Kurdistan == [[Wêne:Kurdish-inhabited areas of the Middle East and the Soviet Union in 1986.jpg|thumb]] === Bakurê Kurdistanê === * [[Abdalan]] * [[Alan]] * [[Batkî]] * [[Eşira Brukîyan|Brukî]] * [[Celalî]] * [[Hesenî]] * [[Heyderî]] * [[Jîrkî]] * [[Mahmudî]] * [[Mamxurî]] * [[Reşvan]] * [[Sîpkî]] * [[Taqorî]] * [[Xelhesinî]] * [[Zektî]] === Başûrê Kurdistanê === ==== Dihok ==== Van hozên li [[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]] hene:<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Mohseni Sadjadi |sernav=La communauté des réfugiés kurdes irakiens en France Modes de vie et intégration |tarîx=1999 |rûpel=40 |url=http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/CLU8WG2VJR.pdf |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}</ref> * [[Berzanî]] * [[Berwarî (eşîr)|Berwarî]] * [[Nhêli (eşîr)|Nhêlî]] * [[Doskî (eşîr)|Doskî]] * [[Ertoşî]] * Gulî * Nerway * [[Mizûrî|Mizûrî]] * [[Rêkan (eşîr)|Rêkan]] * Sharafhan * [[Sindî]] * Akreyî * [[Surçî]] * [[Zêbarî]] ==== Diyale ==== Van hozên li [[Diyale (parêzgeh)|Parêzgeha Diyaleyê]] hene: * [[Bacelanî]]<ref name="Iranicaonline" /> * Biban<ref name="Iranicaonline" /> * [[Feylî (êl)|Feylî]]<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Adel Soheil |sernav=The Iraqi Ba'th Regime's Atrocities Against the Faylee Kurds: Nation-State Formation Distorted |tarîx=2018 |isbn=978-91-7785-892-8 }}</ref> * [[Caf]]<ref name="Soane">{{Jêder-kovar |nivîskar1=Edmonds |pêşnav=C. J. |lînka-nivîskar=Cecil J. Edmonds |tarîx=1936 |sernav=Soane at Halabja |kovar=Journal of the Royal Central Asian Society |weşanger=The Royal Central Asian Society |rûpel=622 |doi=10.1080/03068373608730766 }}</ref> * Kaganlu<ref name="Iranicaonline" /> * [[Kakêyî]]<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Two abducted Kurdish Kaka'i farmers found killed in Khanaqin |url=https://www.kurdistan24.net/en/news/6c738a40-82e3-4b34-aeae-520c0ca80228 |tarîxa-gihiştinê=14 gulan 2020 |ajans=Kurdistan24 |tarîx=11 gulan 2020 }}</ref> * Kakevar<ref name="Iranicaonline" /> * [[Kelhûr]]<ref name="Khanaqin" >{{Jêder-malper |sernav=خانقین |url=https://rch.ac.ir/article/Details/8379 |weşanger=دانشنامه جهان اسلام |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 |roja-arşîvê=2019-12-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191209163456/https://rch.ac.ir/article/Details/8379 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Leylanî]]<ref name="Iranicaonline" /> * Mamhajan<ref name="Khanaqin" /> * Palani<ref name="Iranicaonline" /> * Qarah Alush<ref name="Iranicaonline" /> * Surah Amiri<ref name="Khanaqin" /> * [[Şêxbizin]]<ref name="Iranicaonline" /> * Zargush<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraqi Kurdish tribe fights Islamic State alone in disputed area |url=https://ekurd.net/mismas/articles/misc2014/9/state8517.htm |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 |ajans=Ekurd |tarîx=21 îlon 2014 |roja-arşîvê=2020-07-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200728114522/https://ekurd.net/mismas/articles/misc2014/9/state8517.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Zenda<ref name="Iranicaonline" /> ==== Helebce ==== Van hozên li [[Helebce (parêzgeh)|Parêzgeha Helebce]] hene: * [[Caf]]<ref name="Soane" /> ==== Hewlêr ==== Van hozên li [[Hewlêr (parêzgeh)|Parêzgeha Hewlêr]] hene:<ref>{{Jêder-malper |sernav=Refugee Review Tribunal - Australia |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1121798/1788_1293716355_irq35023.pdf |malper=ECOI |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 |rûpel=2 }}</ref> * Balak<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar1=Evan Mati |nivîskar2=Hugo de Boer |sernav=Contemporary Knowledge of Dye Plant Species and Natural Dye Use in Kurdish Autonomous Region, Iraq |url=https://archive.org/details/sim_economic-botany_2010-06_64_2/page/139 |kovar=New York Botanical Garden Press |tarîx=2010 |cild=64 |hejmar=2 |rûpel=139 |doi=10.1007/s12231-010-9118-z |weşanger=Springer }}</ref> * [[Ako]]<ref name="usmap1944">{{Jêder-malper |nivîskar1=Archibald Roosevelt |sernav=Kurdish tribal map of Iraq : showing the Iraq portion of Kurdistan and the major Kurdish tribal divisions within Iraq. |url=https://brbl-dl.library.yale.edu/vufind/Record/4172047 |weşanger=Yale University |tarîx=1944 }}</ref> * [[Berzanî]] * [[Mizûrî|Mizûrî]] * Dolamari<ref name="usmap1944" /> * [[Berzincî]] * [[Bilbasî]] * [[Biradost (eşîr)|Biradost]] * [[Dizeyî]] * [[Gerdî]] * [[Herkî]] * Kawani * Khailani * [[Xoşnaw]] * Mantik * Nanakali * Siyan * [[Şiwan]] * [[Surçî]] * Siani * [[Zêbarî]] * Zirrari * Akreyî ==== Kerkûk ==== Van hozên li [[Kerkûk (parêzgeh)|Parêzgeha Kerkûkê]] hene:<ref name="Iranicaonline" /> * Amarmel * [[Berzincî]] * [[Delo]] * Jebbarî * [[Kakêyî]]<ref name="Kaka'i">{{Jêder-malper |sernav=Kaka'i |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kakai |weşanger=Iranicaonline |tarîxa-gihiştinê=14 gulan 2020 }}</ref> * Salehi * [[Şerefbeyanî]] * [[Şiwan]] * [[Talebanî]] * [[Zengine]] ==== Neynewa ==== Van hozên li [[Neynewa (parêzgeh)|Parêzgeha Neynewayê]] hene:<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar1=Henry Field |sernav=Anthropology of Iraq: The Northern Jazira |kovar=Peabody Museaum of American Archaeology and Ethnology |tarîx=1951 |cild=11 |hejmar=1 |rr=58–61 |weşanger=Harvard University }}</ref> * Aldîn * [[Bacelanî]]<ref>{{Jêder-malper |sernav=Bajalan |url=http://www.iranicaonline.org/articles/bajalan-kurdish- |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=14 gulan 2020 }}</ref> * Bekiran * Dilkan * Duchi * [[Mizûrî|Mizûrî]] * Fuqarah * [[Gergerî]]<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=حه‌مىد گه‌ردى |sernav=هوزى گه‌ردى له کوردستان و جىهاندا : مىرئاوده‌لى، بابان، فه‌ىزووڵڵابه‌گى، گه‌رگه‌رى، عگێدات، گولى : له‌کۆڵىنه‌وه‌ىه‌کى مه‌ىدانى مێژووىىه |tarîx=2006 }}</ref> * Hababah * Hasenan * Heskan * [[Kakêyî]]<ref name="Kaka'i" /> * Kiran * Mendikan * Mehirkan * Simoqî * Reşkan ==== Silêmanî ==== Van hozên li [[Silêmanî (parêzgeh)|Parêzgeha Silêmanîyê]] hene:<ref>{{Jêder-kovar |sernav=Iraq: Sulaymaniyah Governorate assessment report |tarîx=31 tebax 2006 |url=https://reliefweb.int/report/iraq/iraq-sulaymaniyah-governnorate-assessment-report |tarîxa-gihiştinê=14 gulan 2020 |weşanger=[[Komîseriya Bilind a Penaberan a Neteweyên Yekbûyî|UNCHR]] }}</ref> * Erdelan<ref name="Camcamal" >{{Jêder-malper |sernav=Camcamal |url=http://iranicaonline.com/articles/camcamal-kurdish-cam-river-and-camal-jamal-personal-name-in-the-sources-also-written-jamjamal-a-fertile-dehesta |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna pêşîn 2021 }}</ref> * [[Bacelanî]] * [[Berzincî]] * [[Çengînî]]<ref name="usmap1944" /> * [[Gûran (êl)|Gûran]] * [[Hemewend]] * [[Caf]] * Jebbarî * [[Kelhûr]]<ref name="Camcamal" /> * [[Bilbasî|Mangûr]]<ref name="usmap1944" /> * [[Şiwan]] * [[Zengine]] === Rojavaya Kurdistanê === ==== Heleb ==== Van hozên li [[Heleb (parêzgeh)|Parêzgeha Helebê]] hene:<ref name="Lescot">{{Jêder-kitêb |paşnav1=Lescot |pêşnav1=Roger |sernav=Çiyayê Kurmênc û Tevgera Murûdan |tarîx=1990 |cih=[[Paris]] |rûpel=3 |url=http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/4UVB2YMZG3.pdf |tarîxa-gihiştinê=30 hezîran 2020 }}</ref> * Amkan * [[Berazî]]<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav1=Kren |pêşnav1=Karin |sernav=La culture matérielle des Kurdes syriens et turcs |tarîx=1994 |rûpel=98 |url=http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/5CR97JM6UK.pdf |tarîxa-gihiştinê=30 hezîran 2020 }}</ref> * Biyan * Cûmiyan * [[Dimilî (eşîr)|Dimilî]]<ref name="rumaf" /> * Heyştiyan * [[Reşwan]]<ref name="rumaf">{{Jêder-nûçe |sernav=أكراد مناطق الشهباء |url=http://rumaf.net/?p=722 |tarîxa-gihiştinê=30 hezîran 2020 |ajans=rumaf |tarîx=17 kanûna pêşîn 2015 }}</ref> * Rûbariyan * [[Şêxan]] * Xastiyan * Xerzan ==== Hesîçe û Reqa ==== Van hozên li parêzgehên [[Reqa (parêzgeh)|Reqayê]] û [[Hesîçe (parêzgeh)|Hesîçeyê]] hene:<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Jawad Mella |sernav=Kurdistan and the Kurds Under the Syrian Occupation |tarîx=2015 |isbn=9781499096521 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Mehmûd ê Sebrî |sernav=Nasnameya Kurdî li Sûriya |tarîx=2011 |cih=[[Bêrût]] |rr=253–254 }}</ref> * [[Abasan (eşîr)|Abasan]] * Aliyan * Aşitan * [[Berazî]] * Daqoran * [[Dazwanî]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://firatnews.com/rojava-surIye/rojavali-kuert-asiretleri-calistayda-bulustu-130229 |sernav=Rojavalı Kürt aşiretleri çalıştayda buluştu {{!}} ANF |tarîxa-gihiştinê=2022-05-02 |ziman=tr }}</ref> * Dorkan * Gabara * [[Hesenan (eşîr)|Hesenan]] * Hawna * Ketikan * [[Kîkan]] * Koçer * [[Hevêrkan]] * [[Mîlan (êl)|Milan]] * [[Mîran]] * Omerkan * [[Omerî (eşîr)|Omerî]] * Pinar * [[Şêxan]] === Rojhilata Kurdistanê === ==== Azerbaycana Rojava ==== Van hozên li [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Parêzgeha Azerbaycana Rojavayê]] hene:<ref name="Iranicaonline" /> * Bagzâdah * [[Biradost (eşîr)|Biradost]]<ref>{{Jêder-malper |sernav=Baradust |url=http://www.iranicaonline.org/articles/baradust-kurdish-bradost-name-of-kurdish-tribe-region-mountain-range-river-and-amirate |weşanger=Iranicaonline |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}</ref> * [[Celalî]] * [[Çahardowalî (eşîr)|Çahardowalî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Chahardoli"/> * Dehbokrî<ref>{{Jêder-malper |sernav=Deh-Bokri |url=http://www.iranicaonline.org/articles/deh-bokri |weşanger=Iranicaonline |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}</ref> * [[Dimilî (eşîr)|Dimilî]] * Fêzilahbegî * [[Gewirk]] * [[Mizûrî|Mizûrî]] * Haydaran * [[Herkî]]<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=Kahn |pêşnav=Margaret |sernav=Children of the jinn: in search of the Kurds and their country |url=https://archive.org/details/childrenofjinnin00kahn |gihiştina-urlyê=registration |weşanger=Seaview Books |sal=1980 |isbn=9780872235649 |cih= |rr=[https://archive.org/details/childrenofjinnin00kahn/page/48 48] }}</ref> * [[Kurhesinî]] * Malkari * [[Bilbasî|Mamaş]] * [[Bilbasî|Mangûr]]<ref name="Mangur" >{{Jêder-malper |sernav=(منگور (ایل |url=http://portal.nlai.ir/EI/Wiki%20Pages/%D9%85%D9%86%DA%AF%D9%88%D8%B1%20(%D8%A7%DB%8C%D9%84).aspx |weşanger=Portal.nlai.ir/ |tarîxa-gihiştinê=28 nîsan 2020 |tarîxa-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726173011/http://portal.nlai.ir/EI/Wiki%20Pages/%D9%85%D9%86%DA%AF%D9%88%D8%B1%20(%D8%A7%DB%8C%D9%84).aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Mîlan (êl)|Mîlan]] * [[Mukrî (êl)|Mukrî]] * Pîran * Suseni * [[Şikak]] * [[Zerza]] ==== Hemedan ==== Van hozên li [[Hemedan (parêzgeh)|Parêzgeha Hemedanê]] hene: * [[Celîlavend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="ilna" /> * [[Çahardowalî (eşîr)|Çahardowalî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Chahardoli">{{Jêder-malper |sernav=پژوهشی در تاریخ و فرهنگ و ادبیات كُردهای چهاردولی |url=https://rekar.ir/thought/449-%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%D8%B4%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%83%D9%8F%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%88%D9%84%DB%8C.html |malper=پایگاه خبری ریکار |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2021 }}</ref> * Falak al-Din (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="ilna">{{Jêder-nûçe |sernav=نگاهی به تغییرات زیستی و اسمی قوم لک به گواهی قدمت تاریخ |url=https://www.ilna.news/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87-103/352905-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%B2%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D9%82%D9%88%D9%85-%D9%84%DA%A9-%D8%A8%D9%87-%DA%AF%D9%88%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D9%82%D8%AF%D9%85%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE |tarîxa-gihiştinê=6 tîrmeh 2020 |weşanger=ILNA |tarîxa-arşîvê=6 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200706144329/https://www.ilna.news/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87-103/352905-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%B2%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D9%82%D9%88%D9%85-%D9%84%DA%A9-%D8%A8%D9%87-%DA%AF%D9%88%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D9%82%D8%AF%D9%85%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Ghiasvand (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="ilna" /> * [[Kakewen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="ilna" /> * Musawend (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="ilna" /> * [[Tirkeşvend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="ilna" /> * [[Zend (eşîr)|Zend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="ilna" /> * Zola (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="ilna" /> ==== Îlam ==== Van hozên li [[Îlam (parêzgeh)|Parêzgeha Îlamê]] hene:<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Ghasemi Pirbalouti |paşnav2=Momeni |paşnav3=Bahmani |sernav=Ethnobotanical Study of Medicinal Plants Used by Kurd Tribe in Dehloran and Abdanan Districts, Ilam Province, Iran |kovar=African Journal of Traditional, Complementary and Alternative Medicines |tarîx=31 kanûna pêşîn 2012 |cild=10 |hejmar=2 |rr=368–385 |doi=10.4314/ajtcam.v10i2.24 |pmid=24146463 |pmc=3746586 |issn=0189-6016 }}</ref> * [[Alîşerwanî]] (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]]) * Bedre<ref name="Ilam">{{Jêder-malper |sernav=ايلها وطوايف مستقل استان |url=http://ashayer-ilam.ir/index.aspx?pageid=580 |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2024 }}</ref> * Belewen (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Ilam" /> * Dehbalai<ref name="Ilam" /> * [[Dilfan]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Dilfan" >{{Jêder-kovar |sernav=دلفان |kovar=Encyclopedia of the World of Islam |url=https://rch.ac.ir/article/Details/11480?%D8%AF%D9%84%D9%81%D8%A7%D9%86 |tarîxa-gihiştinê=25 nîsan 2020 |roja-arşîvê=2021-12-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211202133222/https://rch.ac.ir/article/Details/11480?%D8%AF%D9%84%D9%81%D8%A7%D9%86 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Erkewazî (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]]) * Eywan<ref name="Ilam" /> * [[Kelhûr]]<ref name="Ilam2">{{Jêder-kovar |paşnav1=Aliakbari |pêşnav1=Mohammad |paşnav2=Gheitasi |pêşnav2=Mojtaba |paşnav3=Anonby |pêşnav3=Erik |sernav=On Language Distribution in Ilam Province, Iran |kovar=Iranian Studies |tarîx=26 hezîran 2014 |cild=48 |hejmar=6 |rr=835–850 |doi=10.1080/00210862.2014.913423 }}</ref> * [[Lîsteya eşîrên Luristanê#Kuliwen|Kuliwen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Ilam" /> * Melekşahî (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]]) * Rizwen<ref name="Ilamtoday">{{Jêder-malper |sernav=(ایل ریزه وند (ریزوند |url=https://ilamtoday.com/pedia/?num=1780&ttl=%D8%A7%DB%8C%D9%84%20%D8%B1%DB%8C%D8%B2%D9%87%20%D9%88%D9%86%D8%AF |weşanger=ilamtoday.com |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2020 |roja-arşîvê=2020-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200725145149/https://ilamtoday.com/pedia/?num=1780&ttl=%D8%A7%DB%8C%D9%84%20%D8%B1%DB%8C%D8%B2%D9%87%20%D9%88%D9%86%D8%AF |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Shuhan (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]]) * Xezel (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]]) ==== Kirmaşan ==== Van hozên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|Parêzgeha Kirmaşanê]] hene:<ref name="Iranicaonline" /> * [[Bacelanî]] * [[Caf]]<ref name="Jaff">{{Jêder-kovar |sernav=جاف |kovar=Great Islamic Encyclopedia |cild=17 |rûpel=6358 |url=http://lib.eshia.ir/23022/17/6358/%D8%A7%DB%8C%D9%84_%D8%AC%D8%A7%D9%81 |tarîxa-gihiştinê=27 nîsan 2020 }}</ref> * [[Gûran (êl)|Gûran]] * [[Hûlîlan]] * [[Kakewen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Kakavand" /> * [[Kelhûr]] * Kerindi * [[Korûnî]]<ref name="Kuruni" /> * Nanakuli * [[Sencabî]] * [[Şerefbeyanî]] * [[Zengene]] ==== Kurdistan ==== Van hozên li [[Kurdistan (parêzgeh)|Parêzgeha Kurdistanê]] hene: * Erdelan<ref>{{Jêder-malper |sernav=Bani Ardalan |url=http://www.iranicaonline.org/articles/bani-ardalan-a-kurdish-tribe-of-northwestern-iran-now-dispersed-in-sanandaj-senna-and-surrounding-villages |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 }}</ref> * Kabudvand<ref>{{Jêder-malper |nivîskar1=ناهيد کشتمند |sernav=(عمارت امیر نظام (موزه قاجار - تبریز |url=http://www.bijar.ir/fa-IR/BijarPortal/4876/page/%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%DA%AF%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C- |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 |roja-arşîvê=2020-07-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726184137/http://www.bijar.ir/fa-IR/BijarPortal/4876/page/%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%DA%AF%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C- |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Caf]]<ref name="Jaff" /> * [[Mukrî (êl)|Mukri]]<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar1=Oskar Mann |sernav=Die Mundart der Mukri-Kurden |tarîx=1906 |cild=1 |rr=xviii-xix |url=http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/PY3JGW72U5.pdf |tarîxa-gihiştinê=23 nîsan 2020 |weşanger=Verlag Georg Reimer |cih=[[Berlin]] }}</ref> * Sarshiv<ref name="Iranicaonline" /> * Tilaku'i<ref name="Iranicaonline" /> * [[Xecevend]]<ref name="Khajevand">{{Jêder-malper |sernav=Kvajavand |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kvajavand-tribe |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 }}</ref> * Zarrin-Kafsh<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=ايازي، برهان |sernav=آئينۀ سنندج: مصور |tarîx=1992 |weşanger=ب. ايازى، |rûpel=31 }}</ref> ==== Luristan ==== Van hozên li [[Luristan (parêzgeh)|Parêzgeha Luristanê]] hene: * [[Bêranwenî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Beiranvand" >{{Jêder-kovar |nivîskar1=Soraya Kornokar |nivîskar2=Zarife Kazemi |sernav=مبارزات ایالت لرستان در برابر سیاستهای ضد ایلی رضاشاه با تکیه بر ایل بیرانوند |kovar=پژوهشنامه تاریخهای محلی ایران |tarîx=2016 |rûpel=160 (۱۶۰) |url=http://journals.pnu.ac.ir/article_3564_9700228fc902fd85f357d4c39bda403a.pdf |tarîxa-gihiştinê=25 nîsan 2020 |roja-arşîvê=2020-07-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726140654/http://journals.pnu.ac.ir/article_3564_9700228fc902fd85f357d4c39bda403a.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Celîlavend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Jalilavand">{{Jêder-malper |nivîskar1=Oberling |sernav=Jalilavand |url=http://www.iranicaonline.org/articles/jalilavand-2 |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=25 nîsan 2020 }}</ref> * [[Çengînî]]<ref>{{Jêder-malper |nivîskar1=Oberling |sernav=Cegini |url=http://www.iranicaonline.org/articles/cegini-or-cegani-a-tribe-that-originated-in-northwestern-persia-but-is-now-scattered-in-luristan-the-qazvin-region-and-fa |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=23 nîsan 2020 |tarîx=1990 }}</ref> * [[Dilfan]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Dilfan"/> * Hesenwend (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Hasanvand" >{{Jêder-kovar |sernav=سیمای عشایر استان لرستان |rûpel=3 |url=http://www.ashayerelorestan.ir/doc/simaashayer.pdf |tarîxa-gihiştinê=26 nîsan 2020 |weşanger=تهیه وتنظیم : اداره مطالعات وبرنامه ریزی |kovar= |tarîxa-arşîvê=20 nîsan 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210420200718/http://www.ashayerelorestan.ir/doc/simaashayer.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Kakewen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Kakavand" >{{Jêder-malper |sernav=Kakavand |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kakavand |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=23 nîsan 2020 }}</ref> == Azerbaycan == Van hozên li [[Azerbaycan]]ê hene:<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Гейбуллаев, Гиясаддин Аскер оглы |sernav=Топонимия Азербайджана |url=https://archive.org/details/libgen_00609589 |tarîx=1986 |rûpel=[https://archive.org/details/libgen_00609589/page/n101 102] }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Budagov B.A., Geybullayev |sernav=Explanatory Dictionary of Azerbaijani Origin Places' Names in Armenia |tarîx=2009 |cih=[[Baku]] |rûpel=141 |url=http://gsaz.az/ci/Kitabxana/Total_(kitab)-asas.pdf |tarîxa-gihiştinê=19 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170617160847/http://gsaz.az/ci/Kitabxana/Total_(kitab)-asas.pdf |tarîxa-arşîvê=17 hezîran 2017 }}</ref> * Alihan * Aliyan * [[Babalî]] * Bargushat * Bozlu * [[Farixkanlî]] * Gajisam * Gulukchi * Hasenan * Karachorlu * Kelani * Kulekan * Kulpucci * [[Mîlan (êl)|Mîlan]] * Pugian * Pusian * Shadmanli * [[Şeylanlî]] * Sisiyan * Sultan * Tahmas * Terter == Ermenistan û Gurcistan == Van hozên li [[Ermenistan]] û [[Gurcistan]]ê hene:<ref name="Anqosi" >{{Jêder-kovar |nivîskar1=Kereme Anqosi |sernav=The Yezidi Kurds' tribes & clans of south Caucasus |kovar=International Journal of Kurdish Studies |tarîx=January 2005 |cild=19 |hejmar=1 |url=https://go.gale.com/ps/anonymous?id=GALE%7CA135732897&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=fulltext&issn=10736697&p=AONE&sw=w |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 }}</ref> [[Xaltî|'''Êla Xaltan''']] * Mûsêsanî * Xaltî * Recevî * Pîvazî * Gerdenzerî * Axalerî '''[[Êla Zuqiriyan]]''' * Baravî * [[Bûtikan|Bûtikî]] * Divinî * Kurtikî * Mendesorî * [[Mendikan|Mendikî]] * [[Reşî]] * Reşkî * Şemsika * Sorî '''[[Mehemdiyan|Êla Mehemdiya]]''' * [[Mehemdiyan|Mehemdî]] * Memreşî '''[[Êla Hesiniyan]]''' * Bûdî * Bûvkî * Dawidî * Divinî * Dodkî * [[Gêloyî]] * Memîdokî * Mexsûdî * Mûskî * [[Mirangî|Mîrangî]] * Remoşî * Tûjikî * Ûdî '''[[Sipkî|Êla Sîpkan]]''' * Çîlî * Îsedizî * Karêyî * Kilêrî * Mixayîlî * Pîvazî * Stûrkî * [[Şemsîkan|Şemsikî]] * Ûtî '''Êlên cuda:''' * [[Anqosî]] * [[Belakerî]] * [[Dasnî|Dasinî]] * [[Masekî]] (Sahanî) * [[Kaşaxî]] * Belî (Korkitî) * [[Rojkî]] * [[Ortilî]] (Memtecî, Qazanî) * Bendûrî (Çildergûşî) * [[Çoxreşî]] * Memreşî (Kendalî) == Îraq == === Bexda === Van hozên li [[Bexda (parêzgeh)|Parêzgeha Bexdayê]] hene: * [[Feylî (êl)|Feylî]]<ref>{{Jêder-malper |sernav=Iraq: Information on the Kurdish Feyli (Faily/Falli) families, including their main area of residence and their relationship with other Kurdish groups and the Iraqi regime |url=https://www.refworld.org/docid/3ae6ac008.html |malper=Refworld |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 |tarîx=1996 }}</ref> === Wasit === Van hozên li [[Wasit (parêzgeh)|Parêzgeha Wasitê]] hene: * [[Feylî (êl)|Feylî]]<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Feyli Kurds pay the price for their ethnicity and sect |url=http://kirkuknow.com/en/news/62229 |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 |xebat=Kirkuknow |tarîx=15 gulan 2020 }}</ref> == Îran == === Azerbaycana Rojhilat === Van hozên li [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilatê]] hene: * Ahmadlû<ref name="Iranicaonline" /> * Çalabianlû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oberling |pêşnav=Pierre |tarîx=1964-12-31 |sernav=The Tribes of Qaraca Dag: A Brief History |kovar=Oriens |cild=17 |rr=60–95 |doi=10.2307/1580019 |issn=0078-6527 |jstor=1580019 }}</ref> * [[Dêlikanlû]]<ref name="Iranicaonline" /> * Mamanlû<ref name="Iranicaonline" /> * Mohammad Kanlû<ref name="Iranicaonline" /> * [[Reşwan (eşîr)|Reşwan]]<ref name="Iranicaonline" /> * [[Şadlû]]<ref name="Iranicaonline" /> * [[Şeqaqî]]<ref>{{Jêder-malper |sernav=Shahsevan |url=http://www.iranicaonline.org/articles/shahsevan |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2020 }}</ref> === Erdebîl === Van hozên li [[Erdebîl (parêzgeh)|Parêzgeha Erdabilê]] hene:<ref>{{Jêder-malper |sernav=Delikanlu |url=http://iranicaonline.org/articles/delikanlu |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2020 }}</ref> * [[Dêlikanlû]] * Shatran * Qolugjan === Gîlan === Van hozên li [[Gîlan (parêzgeh)|Parêzgeha Gîlanê]] hene:<ref name="Iranicaonline" /> * [[Amerlû]] * [[Reşwan (eşîr)|Reşwan]] === Fars === Van hozên li [[Fars (parêzgeh)|Parêzgeha Farsê]] hene: * [[Çengînî]]<ref name="Fars" /> * [[Korûnî]]<ref name="Kuruni">{{Jêder-malper |sernav=Kuruni |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kuruni |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 }}</ref> * [[Kurdşûlî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Fars">{{Jêder-malper |sernav=Fars vii. Ethnography |url=http://iranicaonline.org/articles/fars-vii |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2020 }}</ref> * Uriad<ref name="Fars" /> * [[Zengine]]<ref name="Fars" /> === Îsfehan === Van hozên li [[Îsfehan (parêzgeh)|Parêzgeha Îsfehanê]] hene:<ref name="Iranicaonline" /> * [[Bazincan]] === Mazenderan === Van hozên li [[Mazenderan (parêzgeh)|Parêzgeha Mazanaranê]] hene:<ref name="Iranicaonline">{{Jêder-malper |sernav=Kurdish tribes |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-tribes |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}</ref> * [[Cîhanbeglû]] * [[Dilfan]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Dilfan" /> * [[Modanlû]] * [[Xecevend]] === Qazwên === Van hozên li [[Qazwên (parêzgeh)|Parêzgeha Qazwênê]] hene:<ref name="Iranicaonline" /> * [[Amerlû]] * [[Çengînî]] * [[Celîlavend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Jalilavand"/> * Giatvand * [[Kakewen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]]) * [[Mafî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]]) * [[Reşwan (eşîr)|Reşwan]] === Tehran === Van hozên li [[Tehran (parêzgeh)|Parêzgeha Tehranê]] hene:<ref name="Iranicaonline" /> * [[Bêskan]] (Pazuki) * Burbur * Hedavand * [[Kelhûr]] * Kordbaca * Nanakuli * [[Qereçorlû]] * Uriad * Zerger === Xorasan === {{Div col|colwidth=30em}} Van hozên li [[Xorasan]]ê hene:<ref>{{Jêder-kovar |sernav=The Kurds of Khorasan |kovar=Iran & the Caucasus |tarîx=2007 |cild=11 |hejmar=1 |rûpel=17 |nivîskar=Abbas-'Ali Madih }}</ref> * [[Amerlû]] * Baçvan * Badlan * Berivan * Çapeş * Davan * Hamazkan * Izan * [[Kawanlû]] * Mamyan * Mastyan * Mozdegan * Palokan * Qaçkan * Qarabas * [[Qereçorlû]] * Qaraman * [[Reşwan (eşîr)|Reşwan]] * Rudkan * Sevkan * Silsepuran * [[Şadlû]] * Şeyhkan * Şirvan * Torosan * Tukan * [[Zaferanlû]] * Zangalan * Zaraqkan * Zardkan * Zeydan {{Div col end}} == Tirkiye == === Herêma Anatolya Navîn === {{Gotara bingehîn|Kurdên Anatolyê}} Van hozên li Herêma Anatolya Navînê hene: * Erdalan (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])<ref name="Özgürler" /> * [[Etmankî (eşîr)|Etmankî]] (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * [[Berazî (eşîr)|Berazî]] (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * Biliki (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * [[Canbegî]] (li parêzgehên Enqereyê û [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])<ref name="Ankara" /><ref name="Konya" >{{Jêder-malper |sernav=Gundên Konyayê |url=http://birnebun.eu/gunden-konyaye/ |weşanger=Birnebun.eu |tarîxa-gihiştinê=10 gulan 2020 |ziman=ku |tarîxa-arşîvê=29 kanûna paşîn 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160129004612/http://birnebun.eu/gunden-konyaye/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Celikan (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])<ref name="Konya" /> * [[Cûdîkan]] (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])<ref name="Konya" /> * Ekecik (li parêzgeha Axserê)<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar1=Necmettin Aygün |sernav=Nüfus defterleri'ne göre boynuincelü aşireti (1830-1845) |tarîx=2018 |rûpel=932 |url=https://www.ttk.gov.tr/Dergiler/Belleten/295-Belleten/05-NecmettinAYGUN.pdf |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 |ziman=tr }}</ref> * Kawi (Konya Province) * Kikan (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * Klavsuz (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])<ref name="Özgürler" >{{Jêder-malper |sernav=Köyümüz |url=https://ozgurlerkoyu.tr.gg/ |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 |ziman=tr }}</ref> * [[Koçgirî (eşîr)|Koçgirî]] (li parêzgeha Qeyserîyê)<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Koçgiri Kültür Derneği'nden tüm dostlara… |url=https://www.alevihaberagi.com/7922-kocgiri-kultur-derneginden-tum-dostlara.html |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 |xebat=Alevi Haber Ağı |tarîx=25 çiriya paşîn 2019 |ziman=tr }}</ref> * Kuliki (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * [[Lolan]] (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])<ref name="Özgürler" /> * Maskan (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])<ref name="Özgürler" /> * [[Mifkî]] (li parêzgeha Qîrşehirê)<ref name="Kırşehir" /> * Mikaîlî (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" >{{Jêder-malper |sernav=Gundên Ankara |url=http://birnebun.eu/gunden-ankara/ |weşanger=Birnebun.eu |tarîxa-gihiştinê=10 gulan 2020 |ziman=ku |tarîxa-arşîvê=6 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200506194542/http://birnebun.eu/gunden-ankara/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Mirdesan (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * Modan (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * Pisiyan (li parêzgeha Qîrşehirê)<ref name="Kırşehir" /> * [[Reşwan]] (li parêzgehên Qîrşehirê û [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])<ref name="Kırşehir" >{{Jêder-malper |sernav=Gundên Kirşehîrê |url=http://birnebun.eu/gunden-kirsehir/ |weşanger=Birnebun.eu |tarîxa-gihiştinê=11 gulan 2020 |ziman=ku |tarîxa-arşîvê=6 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200506194547/http://birnebun.eu/gunden-kirsehir/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Konya" /> * Sawiki (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * Sewedi (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])<ref name="Konya" /> * [[Sînemilî]] (li parêzgeha Qeyserîyê)<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=[[Nuri Dersimi]] |nivîskar2=Mehmet Bayrak |sernav=Dersim ve Kürt Milli Mücadelesine dair hatıratım |tarîx=334 |rûpel=1992 |ziman=tr }}</ref> * Şeyhkan (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * [[Şêxbizin]] (li parêzgehên Enqereyê, Çankiriyê û Qonyeyê)<ref name="Ankara" /><ref name="Konya" /><ref name="Blacksea1" /> * [[Têrikan]] (li parêzgehên Enqereyê û Eskişehirê)<ref name="Ankara" /><ref name="Eskişehir">{{Jêder-kovar |nivîskar1=Dr. Mikaîlî |sernav=Orta Anadolu Kürtlerinin Tarihteki izleri |kovar=Birnebun |tarîx=2013 |cild=56 |url=http://birnebun.eu/hejmar/birnebunweb56.pdf |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 |ziman=ku, tr |tarîxa-arşîvê=29 kanûna pêşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201229190533/https://birnebun.eu/hejmar/birnebunweb56.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Xanedana Hecbaniyan]] (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * [[Zirkan]] (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> === Herêmên Deryaya Reş û Marmara === Van hozên li Herêmên Deryaya Reşê û Marmarayê hene: * [[Canbegî]] (li parêzgehên Amasyayê, Çorimê û Toqadye)<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=İmam Rıza Ocağı ve Canbek Aşireti |url=https://kulseyyid.com/imam-riza-ocagi-ve-canbek-asireti/ |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 |ziman=tr }}</ref> * [[Kawî]] (li parêzgeha Çorimê)<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Yiğit |isbn=978-605-82689-3-7 |sernav=Osmanlı Arşivi Çorum Belgeleri Kataloğu |tarîx=2017 |rûpel=480 |url=http://kentarsivi.corum.bel.tr/wp-content/uploads/2017/12/%C3%A7orum-belgeleri-osmanl%C4%B1-ar%C5%9Fivleri.pdf |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 |tarîxa-arşîvê=2020-11-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201127195512/http://kentarsivi.corum.bel.tr/wp-content/uploads/2017/12/%C3%A7orum-belgeleri-osmanl%C4%B1-ar%C5%9Fivleri.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Reşwan]] (li parêzgeha Çorimê)<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Yiğit |isbn=978-605-82689-3-7 |sernav=Osmanlı Arşivi Çorum Belgeleri Kataloğu |tarîx=2017 |rûpel=404 |url=http://kentarsivi.corum.bel.tr/wp-content/uploads/2017/12/%C3%A7orum-belgeleri-osmanl%C4%B1-ar%C5%9Fivleri.pdf |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 |tarîxa-arşîvê=2020-11-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201127195512/http://kentarsivi.corum.bel.tr/wp-content/uploads/2017/12/%C3%A7orum-belgeleri-osmanl%C4%B1-ar%C5%9Fivleri.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Şêxbizin]] (li parêzgehên Amasyayê, Çorimê, Düzceyê, Samsunê, Sînopê û Toqadyê)<ref name="Blacksea1">{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdên li dinyayê belavbûyî Şêxbizinî / Lek |url=https://yeniozgurpolitika.net/kurden-li-dinyaye-belavbuyi-thexbizini-lek/ |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 |ziman=ku |tarîx=17 sibat 2016 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |nivîskar1=Dr Mikaîlî |sernav=Îskana kurdên şêxbezenî (şêxbizin) li Anatolîyê |kovar=Bîrnebûn |tarîx=2020 |hejmar=76 |rr=6–22 |url=http://birnebun.eu/hejmar/birnebunweb76.pdf |tarîxa-gihiştinê=24 hezîran 2020 |tarîxa-arşîvê=27 hezîran 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200627215544/http://birnebun.eu/hejmar/birnebunweb76.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Eşîrên Kurdistanê| ]] 3n7hfggf1fbzyx4fv4gxgpwji5bf3w7 0 72844 2087358 1911928 2026-08-26T05:09:25Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2087358 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank malper | nav = Apple Safari | logo = [[Wêne:Web_Safari_Icon.png|80px]] | screenshot = | binnivîs = | ziman = | avabûn = [[2003]] | avaker = | gerû = | xwedî = [[Apple]] | destpêkirin = | hejmara_karkeran = | dirûşm = | malper = [http://www.apple.com www.apple.com] | endam = }} Safari wekî [[Microsoft Edge]] û [[Mozilla Firefox]] [[gerok]]ek (browser) ji bo înternetê ye.Bi giştî ji bo bikarhênerên ku [[pergala xebitandinê]] ya [[Mac OS X|Apple Mac OS Xê]] bikartînin, hatiye amadekirin. Safari li gorî rêjeya bikaranînê li ser [[Cîhan]]ê geroka çaremîn e.Di sala 2006an de rêjeya bikaranînê ji sedî 3.5<ref>http://www.w3schools.com/browsers/</ref> e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Gerok]] [[Kategorî:IOS]] [[Kategorî:Nivîsbariya Apple, Inc.]] [[Kategorî:Nivîsbariya 2003an]] [[Kategorî:Nivîsbariya iOSê]] a5uf2cx7unypyntp87tejgd0dtwuoxx 0 73338 2087342 1761978 2026-08-26T04:40:51Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2087342 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Gluehlampe_01_KMJ.jpg|rast|thumb|150px|Ampûleke geş (akkor)]] '''Ampûl''' an jî '''gilope'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://ferheng.org/de/aperem/ferhengg.htm |sernav= |malper=ferheng.org }}</ref> şûşeya cama ku tê de gaza argon heye û wexta ku bi [[Tezuya alternatîf|tezûya]] elektrîkê re temas dibe, derbasê rewşa geş dibe û li derûdora xwe ronî dide, ye. Di hundirê ampûlê de têlekî pir zirav ê ku ji metala tungstenê hatiye çêkirin heye. Ji vî têlê re filaman tê gotin. Tezûya elektrîkê ku ji ser vî têlê derbas dibe, vî têlê pir germ dike (nêzîkî 3000&nbsp;°C). Bi saya vê jî têl li derûdora xwe re ronî dide. Ampûl ji aliyê [[Thomas Alva Edison|Thomas Edison]] ve hatiye çêkirin. Ev dahên yek ji dozînên Edisonê ye û di heman katî de jî dahêna herî mezin e. Ampûlên ku îro tên bikaranîn, emrê wan 2 sal e. Lê carna heta 8 salan jî tên bikaranîn. == Dîrok == [[Wêne:Edison_bulb.jpg|rast|thumb|150px|Ampûlê ku ji aliyê Thomas Edison ve hatiye çêkirin<ref>{{En}} [http://www.menloparkmuseum.org/history/thomas-edison-and-menlo-park/ ''menloparkmuseum.org'': ''Thomas Edison and Menlo Park'']</ref>.]] Der barê ampûlê de gelek xebat hatine çêkirin. Mûcîda ampûlê [[Humphry Davy]] e. Lê belê emrên ampûlên wî pir kin bûne.Di heman salan de Thomas Edison û [[Joseph Wilson Swan]] ampûleke emrdirêj dîtine. Paşî Edison di sala 1880an de vê ampûlê pêşvebir û ampûla modern çêkir. == Filaman == Di ampûlê de parçeyê ku germbûnê pêk tîne, ye. Filaman ji metala [[Tungsten|wolframê]] tê çêkirin. == Qedexekirina wê == Ampûl ji ber ku berdariya wê kêm bû û li derûdora xwe re [[karbondîoksît]] berdidan, di 1ê kewçêra sala 2012 de li welatên ku endamên [[Yekîtiya Ewropayê]] ne, hate qedexekirin. Bi vê qedexeyê ve hate armanckirin ku 40 milyar kîlowatseet [[Wize|enerjî]] bê sixurandin û emisyona karbondîoksîtê jî 15 milyon ton kêm bibe. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Wîkîferheng-biçûk|ampûl}} {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Light bulbs}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Elektrîk]] [[Kategorî:Îcadên sedsala 19an]] [[Kategorî:Dahênên îngilîzî]] 4c9144ry4fvjegmg8wo46p9lu4h9x3c 0 79145 2087343 1803845 2026-08-26T04:44:41Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2087343 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | nav = Amêdî | navê_din = | navê_fermî = | wêne = Dihok governorate 2012.png | mezinahiya_wêne = 260px | sernavê_wêne = | welat = [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]], [[Îraq]] | parêzgeh = [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] | serbajar = [[Amêdî]] | qeymeqam = | demonîm = [[Amêdî]], xelkê Amêdiyê | hejmara_nahiyeyan = <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = | hejmara_mezrayan = | nifûs = <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | nifûsa_serbajarê = <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = | çavkaniyên_nifûsa_serbajarê = | şaredar = | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = | nexşeya_cihan2 = | koordînat = | wêneyê_nexşeyê = | sernavê_nexşeyê = }} '''Amêdî''' yek ji navçeyên [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ([[Başûrê Kurdistanê]], [[Herêma Kurdistanê]]) ye. Amêdî ji nahiyên [[Navenda Amêdiyê (nahiye)|Amêdî]], [[Dêreluk]], [[Sersing]], [[Çemankê]], [[Bamernê]] û [[Kanî Masî]] pêk dihê<ref>http://krso.net/Default.aspx?page=article&id=851&l=3</ref>. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Navçeyên Dihokê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Amêdî]] [[Kategorî:Navçeyên Dihokê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê]] 1dq7bvv8yf66riwchyw9u5rtx0n8cl9 0 80253 2087348 1784069 2026-08-26T04:50:28Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2087348 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = | navê_rastî = | bernav = | wêne = Andrew J. West 2017.jpg | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = Andrew J. West (2017) | zayîn = | cihê zayinê = | roja_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = | hevwelatî = | pîşe = [[Lîstikvan]] | salên_çalak = 2006 heta roja me | bandor = | hevjîn = zewac 2014 [[Amber Stevens]] | zarok = Ava Laverne West ( keç) | xebatên_navdar = | xelat = | malper = }} <br /> '''Andrew James West''' (jdb. [[22ê çiriya paşîn|22ê çiriya paşîn a]] [[1986]] li [[Merrillville]], [[Indiana]], [[DYA]]), [[lîstikvan]]ekî [[amerîkan]] e. Ew bi taybetî bi rola xwe di rêzefîlma [[Greek]] de hat naskirin (2009 heta 2010). Andrew J. West di tebaxa 2013an de bi lîstikvan [[Amber Stevens]] dergistî bû, pişt re di 5ê kanûna pêşîn a 2013an de ew herdû li Los Angeles dizewiciyan<ref>{{Jêder-malper |url=https://people.com/celebrity/amber-stevens-marries-andrew-j-west/ |sernav=Amber Stevens Marries Andrew J. West |malper=PEOPLE.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2019-05-13 }}</ref>. == Fîlmnîgarî == === Fîlm === {| class="wikitable sortable" !Sal !Sernav !Rol !Têbinî |- |2006 |''The Last Night'' |Joe Pinski |Kurtefîlm |- |2006 |''On Being-in-and-of the Classroom'' |Business |Kurtefîlm |- |2007 |''[[Onionhead]]'' |Guy |Kurtefîlm |- |2008 |''[[Cinco de Mayo]]'' |Scott |Kurtefîlm |- |2009 |''Dialogues'' |Dustin Hoffman | |- |2009 |''Coup de Grace'' |Chris |Kurtefîlm |- |2009 |''Nothing for Something'' |Lyle |Kurtefîlm |- |2010 |''Walter'' |Walter Benjamin |Kurtefîlm |- |2012 |''The Distance Between'' |Ian |Kurtefîlm |- |2014 |''Nightmare Code'' |Brett Desmond | |- |2014 |''Bipolar'' |Harry Poole / Edward Grey | |- |2015 |''[[Walter (2015 film)|Walter]]'' |Walter | |- |2016 |''[[Middle Man (film)|Middle Man]]'' |Hitch | |- |2016 |''[[Rebirth (2016 film)|Rebirth]]'' |J.R |Netflix |- |2018 |''Antiquities'' |Walt | |} === Wêneguhêz === {| class="wikitable sortable" !Sal !Sernav !Rol !Têbînî |- |2008–09 |''[[Privileged (TV series)|Privileged]]'' |Max |4 beş |- |2008 |''[[Rita Rocks]]'' |Craiger |Beşa: "Flirting with Disaster" |- |2009–10 |''[[Greek (TV series)|Greek]]'' |Fisher |Recurring role; 12 beş |- |2009 |''[[Bones (TV series)|Bones]]'' |Josh Parsons |Beşa: "The Tough Man in the Tender Chicken" |- |2009 |''[[Ghost Whisperer]]'' |Jake Olmstead |Beşa: "Excessive Forces" |- |2010 |''[[Nip/Tuck]]'' |Young Christian |Beşa: "Dan Daly" |- |2010 |''[[CSI: NY]]'' |Johnny Cook |Beşa: "Unusual Suspects" |- |2010 |''[[Dark Blue (TV series)|Dark Blue]]'' |Reid Wagner |Beşa: "Liar's Poker" |- |2010 |''[[CSI: Crime Scene Investigation]]'' |Pitchman Larry |Beşa: "Bump and Grind" |- |2010 |''[[$h*! My Dad Says]]'' |Dr. Ted Barron |Beşa: "Family Dinner for Schmucks" |- |2010 |''Who Gets the Parents'' |Mitch |Fîlma wêneguhêzê |- |2010 |''Greek Chapter 4: At World's End'' |Himself | |- |2011 |''Family Practice'' |Adam Foote |Fîlma wêneguhêzê |- |2011 |''[[The Whole Truth (TV series)|The Whole Truth]]'' | |Beşa: "The End" |- |2011 |''[[Body of Proof]]'' |Shane Matthews |Beşa: "Gross Anatomy" |- |2012 |''[[Castle (TV series)|Castle]]'' |Keith |Beşa: "Swan Song" |- |2014 |''[[Suburgatory]]'' |Mark |Beşa: "I'm Just Not That Into Me" |- |2014 |''[[Talking Dead]]'' |Himself / Gareth |Beşên: "Season Preview Special", "Four Walls and a Roof" |- |2014 |''[[The Walking Dead (TV series)|The Walking Dead]]'' |[[Gareth (The Walking Dead)|Gareth]] |4 beş |- |2014 |''[[Hot in Cleveland]]'' |Cooper |Beşa: "[[Hot in Cleveland (season 6)#ep106|Fear and Loathing in Los Angeles]]" |- |2015 |''[[Last Call with Carson Daly]]'' |Himself |Beşa: "Regina King/Andrew J. West & Anna Mastro/Sweat Lodge" |- |2015 |''[[Justified (TV series)|Justified]]'' |Waiter |Beşa: "[[Justified (season 6)#ep75|Trust]]" |- |2015 |''[[Under the Dome (TV series)|Under the Dome]]'' |Pete Blackwell |Beşên: "[[Under the Dome (season 3)#ep30|The Kinship]]", "[[Under the Dome (season 3)#ep31|Alaska]]" |- |2015 |''[[Minority Report (TV series)|Minority Report]]'' |Cayman Bello |Beşa: "[[Minority Report (TV series)#ep4|Fredi]]" |- |2016 |''[[Dead of Summer (TV series)|Dead of Summer]]'' |Damon Crowley |6 beş |- |2017–2018 |''[[Once Upon a Time (TV series)|Once Upon a Time]]'' |[[Henry Mills (Once Upon a Time)|Henry Mills]] |Guest role ([[Once Upon a Time (season 6)|season 6]]); main role ([[Once Upon a Time (season 7)|season 7]]); 23 beş |- |2017 |''[[The Guest Book]]'' |Tommy |Beşa: "Story Seven" |- |} === Karên din === {| class="wikitable sortable" !Sal !Sernav !Têbînî |- |2006 |''The Last Night'' |Writer/producer |- |2006 |''On Being-in-and-of the Classroom'' |Writer/director/editor/producer |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê}} * {{IMDb name|2366201}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktorên amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1983]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Aktorên fîlman ên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên televîzyonê yên amerîkî yên mêr]] 5re6pg5m38y8r5sv530lkndyeslvgvj 0 86301 2087345 2022538 2026-08-26T04:47:40Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2087345 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Ancûz | navê_din = | navê_fermî = Bağdere | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = Bakurê Kurdistanê | dewlet = Tirkiye | etîketa_binebeşê = <!--- Kargêriyiya din ---> | navê_binebeşê = <!--- Kargêriyiya din ---> | etîketa_binebeşê1 = <!--- Kargêriyiya din ---> | navê_binebeşê1 = <!--- Kargêriyiya din ---> | parêzgeh = [[Xarpêt (parêzgeh)|Xarpêt]] (Elezîz) | navçe = [[Xarpêt (navçe)|Xarpêt]] | nahiye = [[Mezra]] (navend) | gund = <!--- Ji bo mezreyan ---> | gundistan = <!--- Gundê Îranê ---> | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = [[Ancûzî]], xelkê Ancûzê | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | hejmara_mêran = | hejmara_jinan = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | nexşeya_topografî = na <!-- "Nexşeya topografî" dernadikeve --> | koordînat = }} '''Ancûz''' ({{1928| انجوز, "Andjouz" (Ancûz)}}, {{1946|Ancus}}, {{bi-tr|Bağdere}}), gundekî bi ser navenda [[Mezra]]yê ya [[navçe]]ya [[Xarpêt]]ê ve ye li parêzgeha [[Xarpêt (parêzgeh)|Xarpêtê]] ([[Elezîz]]). Li ji eşira Zeyveyan dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nisanyanyeradlari.com/ |sernav=Nişanyan Yeradları - Türkiye ve Çevre Ülkeler Yerleşim Birimleri Envanteri |malper=Nişanyan Yeradları |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=tr}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Xarpêtê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xarpêtê]] [[Kategorî:Mezra (navend)]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Xarpêtê]] [[Kategorî:Gundên Elezîzê (navend)]] mrr6asppbeq5vv7wqexjjq78ctdyaf4 0 88582 2087359 1751690 2026-08-26T05:10:27Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2087359 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Navçe | nav = Aqqela | etîketa_binebeşê2 = [[Parêzgehên Îranê|Parêzgeh]] | navê_binebeşê2 = [[Gulistan (parêzgeh)|Gulistan]] | wdneyîne = Beşa îdarî | mapframe-zoom = 7 }} '''Aqqela''' yek ji navçeyên parêzgeha [[Gulistan (parêzgeh)|Gulistanê]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Aqqela e. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Şaristanên Gulistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Navçeyên parêzgeha Gulistanê]] [[Kategorî:Avabûnên 2000an li Îranê]] fmgosciv580ox4kkl86ij4k6xkscwed 0 88658 2087360 1751693 2026-08-26T05:11:10Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2087360 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Aradan | etîketa_binebeşê2 = [[Parêzgehên Îranê|Parêzgeh]] | navê_binebeşê2 = [[Simnan (parêzgeh)|Simnan]] | wdneyîne = Beşa îdarî | mapframe-zoom = 8 }} '''Aradan''' yek ji navçeyên parêzgeha [[Simnan (parêzgeh)|Simnanê]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Aradan e. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Şaristanên Simnanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Navçeyên parêzgeha Simnanê]] [[Kategorî:Avabûnên 2011an li Îranê]] qj2pqalyw3hajcze4oe1l72lxho9yqs 0 89916 2087332 1990019 2026-08-26T02:35:53Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2087332 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Kathmandu | wêne = {{Multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = | caption_align = center | perrow = 1/1/2/2/1 | image1 = Kathmandu-Durbar Square-06-Mahavishnu-Kuh-Vishnu-Pratapamalla-Jagannath-2007-gje.jpg | caption1 = [[Qada Durbarê ya Katmanduyê]] | image2 = Boudhanath Panorama 2016.jpg | caption2 = [[Boudha Stupa]] li Boudhanathê | image3 = Ghantaghar Kathmandu.jpg | caption3 = [[Ghanta Ghar (Kathmandu)|Ghanta Ghar]] | image4 = DHARAHARA TOWER.jpg | caption4 = [[Dharahara]] | image5 = Pashupatinath Temple-2020.jpg | caption5 = [[Perestgeha Pashupatinathê]] | image6 = Narayanhiti Palace Museum, crop.jpg | caption6 = [[Qesra Narayanhitiyê]] | image7 = Kathmandu - panoramio (2).jpg | caption7 = Dîtinek ji Katmanduyê ku [[Gaurishankar]]ê tê dîtin}} | imagesize = 300 | image_flag = Flag of Kathmandu, Nepal.svg | image_seal = Kathmandu city logo.jpg | motto = {{langx|ne|सांस्कृतिक सहर, काठमाडौं महानगर|lit=Cultural Bajarê Mezin ê Katmanduyê}} | statû = Bajarên paytext - Asya | sernavê_wêne = }} '''Kathmandu''' paytext û bajarê herî mezin ê Nepalê ye. Bajêr li herêma navendî ya Nepalê ye ku li [[Geliyê Katmanduyê]] hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2022/01/Final%20Preliminary%20Report%20of%20Census%202021%20Newfinal.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=cbs.gov.np |roja-gihiştinê=2025-09-12 |roja-arşîvê=2022-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220206104652/https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2022/01/Final%20Preliminary%20Report%20of%20Census%202021%20Newfinal.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî serjimêriya [[Nepal]]ê ya 2021ê nifûsa bajêr 845.767 kes e ku tevahiya nifûsê ji 105,649 malbatab pêk hatiye. Bi qasî 4 milyon ji nifûsa welat li herêma metropolîtan a li derdora Kathmanduyê dijîn. Bilindahiya bajêr bi qasî 1.324 mêtre ji asta deryayê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Kathmandu |sernav=Kathmandu {{!}} Rivers, History, Population, Elevation, & Map {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2025-09-11 |roja-gihiştinê=2025-09-12 |ziman=en }}</ref> Katmandu ku wekî yek ji kevintirîn cihên cîhanê yên ku bi berdewamî lê dijîn tê naskirin, dîroka bajêr vedigere sedsala 2ê {{pz}}.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theexplorers.com/photo/kathmandu/en |sernav=Kathmandu - The Explorers |malper= |roja-gihiştinê=2025-09-12 |ziman=en |paşnav= }}</ref> Ev geliyê ku bajar tê de hatiye avakirin ku di dîrokê de wekî Nepal Mandala jî tê zanîn, ji bo gelê newar ku şaristaniyeke bajarî ya girîng li herêma Hîmalaya ye, bûye navenda çandî û siyasî. Katmandu wekê paytexta Keyaniya Nepalê xizmet kiriye û gelek qesr, perestgeh û baxçeyên ku mîrateya wê ya dewlemend nîşan didin li bajêr hatine ava kirin. Ji sala 1985an vir ve, bajêr malavaniya baregeha Komeleya Hevkariya Herêmî ya Başûrê Asyayê (SAARC) kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://mofa.gov.np/nepal-and-saarc/ |sernav=Onwin; Onwin Yeni Giriş Adresi™ {{!}} Onwin Mobil |malper=Onwin; Onwin Güncel Giriş Adresi™ {{!}} Onwin Giriş - Onwin sürekli yenilenen giriş adresi artık tek bir adreste buluşuyor. Onwin giriş sorunlarını çözmek için sitemiz yayına alnmıştır ve devamlı Onwin güncel adresine erişim sağlar sitemize giriş yapmak için sayfamızı kullanabilirsiniz Matadorbet güncel adres. |roja-gihiştinê=2025-09-12 |ziman=tr-TR |paşnav=Sayfası |pêşnav=Onwin Giriş |roja-arşîvê=2024-12-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241225054403/https://mofa.gov.np/nepal-and-saarc/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di roja îro de Katmandu navenda dîrok, huner, çand û aboriya Nepalê ye. Bajar xwedî nifûseke piretnîkî ye ku piraniya wan hindu ne û hebûneke girîng a Budîstên Vajrayana li bajêr hene. Cejnên olî û çandî ji bo jiyan û çanda bajêr girîng in.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/list/121/ |sernav=Kathmandu Valley |malper=UNESCO World Heritage Centre |roja-gihiştinê=2025-09-12 |ziman=en |paşnav=Centre |pêşnav=UNESCO World Heritage }}</ref> Geştiyarî di aboriya bajêr de roleke girîng dilîze û bajar wekî deriyekî ber bi Hîmalaya Nepalê ve kar dike. Katmandu malavanê çend Cihên Mîrateya Cîhanê ye ku di nav wan de Qada Durbarê, Swayambhu Mahachaitya, Bouddha, û Pashupatinath hene.<ref name=":0"/> Geliyê Katmanduyê bajarvanîyek bilez bidest xistiye ku bi rêjeya mezinbûnê ya ji %4 salane ji sala 2010an vir ve bidest xistiye ku bajêr bûye yek ji metropolên li Başûrê Asyayê ku bi awayeke bilez mezin dibe.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2013/04/01/managing-nepals-urban-transition |sernav=Managing Nepal’s Urban Transition |malper=World Bank |roja-gihiştinê=2025-09-12 |ziman=en |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102160957/https://www.worldbank.org/en/news/feature/2013/04/01/managing-nepals-urban-transition |url-status=dead }}</ref> == Nifûs == Li gorî hêjmara sala 2001an, gelhe ya bajarê 671.846<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cbs.gov.np/Population/National%20Report%202001/VDC.pdf |sernav=Wayback Machine |tarîx=2009-03-27 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2020-08-18 |tarîxa-arşîvê=2009-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090327013341/http://www.cbs.gov.np/Population/National%20Report%202001/VDC.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> kes û 235.387 malbat di nav metropolan de dijîn. Li gorî hêjmara gelhe ya sala 2011ê hêjmara giştî gelhe ya bajarê Kathmandu gehişte 975.543 kes. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajarên Nepalê]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] jfd9x7rzf2k0n50dsdsdcl2kvr0r0ta 0 91952 2087350 1754326 2026-08-26T04:52:36Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2087350 wikitext text/x-wiki {{Çend problem| {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}} {{kêm|tarîx=hezîran 2024}} }} {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''André Sogliuzzo''' (jdb. [[10ê tebaxê]] [[1966]]'an li [[New York City]], [[New York]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]) aktor û mirovekî navdar ê [[şow]]ên televîzyonê û amerîkî û medyayên sosyal e. {{Kontrola otorîteyê}} {{aktor-şitil}} [[Kategorî:Aktorên amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1966]] [[Kategorî:Karsazên amerîkî]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Komedyenên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Komedyenên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên fîlman ên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên televîzyonê yên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên lîstikên vîdeoyî yên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên dengî yên amerîkî yên mêr]] 1ikg1m2p6uv3cnl6pr9fsw0h7q2jouj 0 94124 2087357 1780471 2026-08-26T05:08:14Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2087357 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya paşîn 2022}} {{Agahîdank pargîdanî | nav = Apeel Siences | logo = | binnivîs = | dema damezirandinê = 2012 | dema ji hev ketine = | dedema ji hev ketinê = | navend = Goleta, [[Kalîforniya]] | serkêş = James Rogers | hejmara karkera = | malper = [https://apeelsciences.com/ apeelsciences.com] }} '''Apeel Siences''', şirketeke [[Kalîforniya]]-navendî ye ku bi bikaranîna materyaleke ji [[giya]]yan çêdibe, qabeke bêtam û dikare were xwarin çêdike ku ew qab, [[avokado]] û cureyên din ên [[Fêkî|fêkiyan]] ji pûçbûnê diparêze.<ref name="Solon">{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2018/jun/19/edible-coating-allows-avocados-to-stay-ripe-for-twice-as-long |sernav=Edible coating allows avocados to stay ripe for twice as long |paşnav=Solon |pêşnav=Olivia |tarîx=2018-06-19 |malper=The Guardian |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201014154109/https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2018/jun/19/edible-coating-allows-avocados-to-stay-ripe-for-twice-as-long |roja-arşîvê=2020-10-14 |rewşa-urlyê= |roja-gihiştinê=2020-10-14 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.independent.co.uk/life-style/food-and-drink/avocados-edible-coating-ripe-last-longer-bill-gates-apeel-scientists-a8407921.html |sernav=Avocados Could Now Last Twice As Long With New Edible Coating |paşnav=Barr |pêşnav=Sabrina |tarîx=2018-08-21 |malper=The Independent |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201014162935/https://www.independent.co.uk/life-style/food-and-drink/avocados-edible-coating-ripe-last-longer-bill-gates-apeel-scientists-a8407921.html |roja-arşîvê=2020-10-14 |rewşa-urlyê= |roja-gihiştinê=2020-10-14 }}</ref> == Avabûn == Apeel di 2012an de ji aliyê James Rogers ve<ref name="Solon"/> hate avakirin, piştî wergirtina bexşeke $100,000î ji Weqfa ''Bill and Melinda Gates'' ji bo kêmkirina îsrafa fêkiyan yê piştî-çinînê yê di wan welatan de ku jêrxaneya wan a sarkirinê tine ne.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://techcrunch.com/2018/08/10/apeel-sciences-is-combating-food-waste-with-plant-derived-second-peels/ |sernav=Apeel Sciences is combating food waste with plant-derived second peels |paşnav=Wells |pêşnav=Sarah |tarîx=2018-08-10 |malper=TechCrunch |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201014154644/https://techcrunch.com/2018/08/10/apeel-sciences-is-combating-food-waste-with-plant-derived-second-peels/ |roja-arşîvê=2020-10-14 |rewşa-urlyê= |roja-gihiştinê=2020-10-14 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2018/06/19/this-start-up-can-make-avocados-last-twice-as-long-before-going-bad/?noredirect=on |sernav=This start-up can make avocados last twice as long before going bad |paşnav=Dewey |pêşnav=Caitlin |tarîx=2018-06-19 |malper=WashingtonPost |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201014160519/https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2018/06/19/this-start-up-can-make-avocados-last-twice-as-long-before-going-bad/?noredirect=on |roja-arşîvê=2020-10-14 |rewşa-urlyê= |roja-gihiştinê=2020-10-14 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.forbes.com/sites/michaelpellmanrowland/2017/10/19/apeel-sustainable-fruit-veggies/#1f7cb20a32e6 |sernav=Apeel's Invisible Coating Could Be A Game-Changer |paşnav=Rowland |pêşnav=Michael Pellman |tarîx=2017-10-19 |malper=Forbes |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201014160830/https://www.forbes.com/sites/michaelpellmanrowland/2017/10/19/apeel-sustainable-fruit-veggies/ |roja-arşîvê=2020-10-14 |rewşa-urlyê= |roja-gihiştinê=2020-10-14 }}</ref> Piştî bexşa pêşîn ji avakarê şîrketa [[Microsoft]]ê [[Bill Gates]]ê û ji fîrmaya sermayedarê teşebisan [[Andreessen Horowitz]]ê jî wek piştgirî teqwiyeyeke hate kirin. Tevî van fonan, fona Apeel Sciences-ê gihîşt $110 milyon dolaran.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://edition.cnn.com/2018/10/23/tech/apeel/index.html |sernav=This simple step can double the shelf life of fruits and vegetables |paşnav=Crane |pêşnav=Rachel |tarîx=2018-10-23 |malper=CNN Business |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201014160019/https://edition.cnn.com/2018/10/23/tech/apeel/index.html |roja-arşîvê=2020-10-14 |rewşa-urlyê= |roja-gihiştinê=2020-10-14 }}</ref> == Lînkên derve == * [https://apeelsciences.com/ Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200827193540/https://apeelsciences.com/ |date=2020-08-27 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şirket-şitil}} [[Kategorî:Fêkî]] [[Kategorî:Şirket]] [[Kategorî:Şirketên li Kalîforniyayê]] gj46wkryl8sd3xd15yvre9k1st7t9m6 0 96400 2087386 1892070 2026-08-26T10:02:38Z Wikihez 39702 /* Xebatên din */ 2087386 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | nav = Elî Seydo Gewranî | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | hevwelatî = [[Urdun]] | pîşe = [[Dîplomat]], [[nivîskar]], [[ferhengdaner]], [[wergêr]], [[perwerdekar]] | perwerde = Zanîngeha Amerîkî ya Beyrûtê | netewe = [[Kurd]] | berhem = Ferhenga Kurdî Nûjen: Kurdî-Erebî, Ji Emanê heta Amêdiyê, | zarok = [[Eşref Gewranî]] (kur), [[Omer Gewranî]] (nevî) | xizm = Mehmûd axa Omerkî (bapîr) }} '''Elî Seydo Gewranî'''<ref>[[Ebdulbaqî Huseynî|E. Huseynî]], Miryê zimanê kurdî Elî Seydo Gewranî koç kir (1908-1992), [[Zanîn (kovar)|Zanîn]], 6:1992, r. 10-13.</ref> (jdb. 1908 li [[Eman]]ê - m. 1992), dîplomatê urdunî û ferhengdanerê kurd bû ku danerê Ferhenga Kurdî Nûjen a kurdî-erebî (1985) bû. == Jînenîgarî == === Kok === Elî Gewranî derbarê koka xwe dibêje: :''Ez ji hoza [[Dodkan]] ya kurdî me, ji şaxa ku li [[deşta Gewranê]] rûdinê, di navbera bajarên [[Diyarbekir]] û [[Erxenî]] de, li "Kurdistana Tirkî" û navê gundê me [[Lexerî]] ye. Kalkê min bi hêzên tirk re di sala 1880 hat bajaroka [[Selt]]ê li [[Urdun]]ê, ya ku desthelatdariyên osmanî lê navenda mîrî ya yekem vekir û qayimeqamek û polîs û jendirme lê bi cî kirin, tevî fermanberiyên din. Û hêzên asayişê lê hemû kurd bûn. Kalkê min li Seltê mir û li nik kelaya wê hat gorîkirin û malbata me ji wê demê de li Urdunê rûdinê.''<ref name="frhng">Ferhenga Kurdî Nûjen, ''Alî Seydo Gewranî'', 1985 <br>''Jînenîgarî bi destê daner''</ref> === Perwerde === Di sala 1916an de li [[Eman]]ê dest bi xwendina xwe ya sereta dike û piştî çar salan li [[Quds]]ê (Orşelîm) li [[Xwendegeha Bishop Gobat]] (''Bishop Gobat School'') ya îngilîzî bi dawî tîne. Piştre diçe xwendina xwe ya navincî li [[Xwendegeha Rewdetulmeeref]] (''Rawdat al-Ma'aref'') li Qudsê tekûz dike. Di sala 1924 diçe [[Zanîngeha Amerîkî ya Beyrûtê]] (''American University of Beirut'') û di 22ê hezîrana 1928an de bekeloriyosa ramyarî û aborînasî digire. Gewranî dibêje: ''Ez zankoyarê urdunî yê yekem bûm''<ref name="frhng" /> === Kar === 1929: mamosteyê zimanê îngilîzî li xwendegeha [[Eman]]ê ya navincî.<br> 1934: sekretêrê perlemana [[Urdun]]ê<br> 1938: birêvebirê xwendegeha navincî ya [[Kerk]]ê<br> 1940: birêvebirê xwendegeha navincî ya [[Eman]]ê<br> 1942: sekretêrê wezareta navxweyî [[Urdun]]ê<br> 1943 - 1944: qayimeqamê [[Eclon]]ê<br> 1948: birêvebirê xwendegeha navincî ya [[Selt]]ê<br> 1949: birêvebirê xwendegeha navincî ya [[Irbid]]ê<br> 1949 - 1963: dîplomat, li [[Erebistana Siûdî]], [[Yemen]], [[Enqere]] û [[Şam]]. ew hat malnişînkirin bi pileya cîgir wezîr.<ref name="frhng" /><ref name="mlpr">[https://culture.gov.jo/node/65659 Jînenîgariya Alî Gewranî li Malpera Wezareta Roşinbîriyê ya Urdunê]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2023 }}</ref> == Berhem == === Xebatên din === * Ferhenga Kurdî Nûjen (kurdî-erebî), 1985 * Geşteke li deverê Yemenê (bi Erebî) * Lor û Loristan (bi Erebî, di kovara akadîmiya kurdî li Bexdê sala 1974) === Wergerandin === * The Kurds: A historical and a political study, Hasan Arfa * Journey among brave men, Dana Schmidt * The kurdish republic of 1946, William Eagleton * The Kurds, Thomas Bois * Doğunun sorunları, Mehmed Emin Bozarsalan == Xelat == * Şanenîşana Stêra Urdunê ji pileya duwem (Urdun) * Şanenîşana Stêra Geş (Taîwan) * Şanenîşana Jêhatiyê ji pileya duwem (Sûrî) * Şanenîşana Perwerdekariyê ji pileya yekem (Urdun)<ref name="mlpr" /> == Mijarên têkildar == * [[Celadet Alî Bedirxan]] * [[Tewfîq Wehbî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîplomatên kurd]] [[Kategorî:Ferhengdanerên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kovara Hawarê]] t523mievu9ek85xekuo32jmodmrvtng 0 100003 2087364 2035500 2026-08-26T05:18:04Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2087364 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Armede''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)]] [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Avabûnên 2000an li Îranê]] tf5kvxthrl4lpju0vkqn9wn4lvtic15 0 101045 2087353 1833659 2026-08-26T05:01:54Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2087353 wikitext text/x-wiki {{Wergerîne|de|bijartî=1}} {{Wergerîne|en}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Anthony Eden''' siyasetmedarên brîtanî û serokwezîrê [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. {{Serokwezîrên Brîtanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1897]] [[Kategorî:Mirin 1977]] [[Kategorî:Serokwezîrên Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên brîtanî]] [[Kategorî:Endamên Encumena Taybet a Keyaniya Yekbûyî]] 76bxlaobbzumknlfi975mkxvk4qi7qb 0 123092 2087355 1714590 2026-08-26T05:06:07Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2087355 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Antîoxos II Teos''', an '''Antîoxosê Duyem''' ({{bi-grc|Ἀντίοχος Θεός|Antíoxos Theós}}; {{bi-la|Antiochus}}; [[286 b.z.|286]]–[[246 b.z.]]) di [[serdema helenîstîk|serdema helenîstî]] de şahê [[Împeratoriya Seleukî]] yê sêyem bû ku di navbera salên [[261 b.z.|261]] û [[246 b.z.|246an b.z.]] de serwerî kiriye.<ref name="Griffith2012">{{Jêder-kitêb |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199545568.001.0001/acref-9780199545568 |sernav=The Oxford Classical Dictionary |paşnav=Griffith |pêşnav=Guy Thompson |paşnav2=Sherwin-White |pêşnav2=Susan Mary |paşnav3=van der Spek |pêşnav3=R. J. |weşanger=Oxford University Press |sal=2012 |isbn=978-0-19-954556-8 |paşnavê-edîtor=Hornblower |pêşnavê-edîtor=Simon |çap=4 |ziman=en |beş=Antiochus (2) (RE 22) II Theos |doi=10.1093/acref/9780199545568.001.0001/acref-9780199545568-e-504 |paşnavê-edîtor2=Spawforth |pêşnavê-edîtor2=Antony |paşnavê-edîtor3=Eidinow |pêşnavê-edîtor3=Esther |urlya-beşê=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199545568.001.0001/acref-9780199545568-e-504 }}</ref> (Birayê Antîoxos Theos ê mezin, Seleukos, di serdema serweriya bavê wan, [[Antîoxos I Sotêr]], de bû şahê hevpar, lê Seleukos berî bavê xwe mir.)<ref name=":02">{{Jêder-kitêb |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191780073.001.0001/acref-9780191780073 |sernav=Dynasties of the World |weşanger=Oxford University Press |sal=2014 |isbn=9780191780073 |paşnavê-edîtor=Morby |pêşnavê-edîtor=John E. |çap=2 |ziman=en |beş=Seleucid Kingdom |doi=10.1093/acref/9780191780073.001.0001/acref-9780191780073-e-204 |paşnavê-edîtor2=Rozier |pêşnavê-edîtor2=Charlie |urlya-beşê=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191780073.001.0001/acref-9780191780073-e-204 }}</ref> Piştî ku birayê wî Seleukos di 267an de mir, Antîoxos di sala 266an de li gel bavê xwe bû şahê hevpar.<ref name=":02" /> Piştî ku bavê wî Antîoxos Sotêr di 261an de mir, Antîoxos Theos bû şahê yekane.<ref name=":02" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Şahên helenîstîk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Jînenîgarî-şitil}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]] [[Kategorî:Mirin 246 b.z.]] [[Kategorî:Serdema helenîstî]] [[Kategorî:Şahên seleukî]] [[Kategorî:Mirin sedsala 3an b.z.]] f47l9nmon09bzzd6rmkeieoq5v6loci 0 123125 2087356 1958646 2026-08-26T05:06:19Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2087356 wikitext text/x-wiki {{Rêzimana xelet|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Antîoxos V Eupator''' an '''Antîoxosê Pêncem''' ({{bi-grc|Ἀντίοχος Ἐυπάτωρ|Antíoxos Eupátōr}}; {{bi-la|Antiochus Eupator}}; {{Nêzîkî}}[[173 b.z.|173]]–[[162 b.z.|162]]/[[161 b.z.]]) şahekî [[Împeratoriya Seleukî|Împeratoriya Seleukidî]] bû ku ji sala [[164 b.z.]] heta mirina xwe serwerî kiriye.<ref name="Griffith2012">{{Jêder-kitêb |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199545568.001.0001/acref-9780199545568 |sernav=The Oxford Classical Dictionary |paşnav=Griffith |pêşnav=Guy Thompson |paşnav2=Sherwin-White |pêşnav2=Susan Mary |paşnav3=van der Spek |pêşnav3=R. J. |weşanger=Oxford University Press |sal=2012 |isbn=978-0-19-954556-8 |paşnavê-edîtor=Hornblower |pêşnavê-edîtor=Simon |çap=4 |ziman=en |beş=Antiochus (5) (RE 28) V Eupator |doi=10.1093/acref/9780199545568.001.0001/acref-9780199545568-e-507 |paşnavê-edîtor2=Spawforth |pêşnavê-edîtor2=Antony |paşnavê-edîtor3=Eidinow |pêşnavê-edîtor3=Esther |urlya-beşê=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199545568.001.0001/acref-9780199545568-e-507 }}</ref><ref name=":023">{{Jêder-kitêb |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191780073.001.0001/acref-9780191780073 |sernav=Dynasties of the World |weşanger=Oxford University Press |sal=2014 |isbn=9780191780073 |paşnavê-edîtor=Morby |pêşnavê-edîtor=John E. |çap=2 |ziman=en |beş=Seleucid Kingdom |doi=10.1093/acref/9780191780073.001.0001/acref-9780191780073-e-204 |paşnavê-edîtor2=Rozier |pêşnavê-edîtor2=Charlie |urlya-beşê=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191780073.001.0001/acref-9780191780073-e-204 }}</ref> Di sala 165an de Antîoxos li gel bavê xwe [[Antîoxos IV Epiphanês]] bû şahê hevpar.<ref name=":023" /> Piştî ku bavê wî Antîoxos IV di sala 164an de mir, Antîoxos V Eupator bû şahê yekane.<ref name=":023" /><ref name="Griffith2012" /> {{Girêdan|Lusias (vizîr)|lt=Lusiasî|en|Lysias (Syrian chancellor)}} împeratoriya Antîoxos V îdare kir, ji ber ku şah hîn zarok bû.<ref name="Griffith2012" /> Lê [[Dêmêtrios I Sotêr]], kurê duyem ê [[Seleukos IV Philopator]], desthilatdariyê bi dest xist. Wî fermana mirina Antîoxosî da. Antîoxos li [[Antîoxeia]]yê ([[Entakya]]) hate kuştin.<ref name="Griffith2012" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Şahên helenîstîk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Jînenîgarî-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 170î b.z.]] [[Kategorî:Mirin 161 b.z.]] [[Kategorî:Şahên seleukî]] [[Kategorî:Zarokên Antîoxos IV Epîfanês]] [[Kategorî:Mirin sedsala 2an b.z.]] c9348kejh473amx07zdiya43zj193n5 0 123706 2087370 1976645 2026-08-26T07:12:36Z Kurê Acemî 105128 2087370 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Gotar te standard kirin}}{{bi zazakî|Munzur Çem}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Munzur Çem | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = Hüseyin Beysülen | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|1|1947|temen=j}} | cihê_jidayikbûnê = [[Qurz]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] ([[Gêxî]]/Kêxî/[[Çewlîk]]) | roja_mirinê = {{Mirin|11|12|2022|1|1|1947|temen=erê}} | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | destûrname = | pîşe = | salên_çalak = | serdem = | berhem = Ferhengê Kurdî-Tirkî (Zazakî), Stockholm 1994<br/>Antolojîyê Hîkayanê Kirmanckî (Zazakî), Stockholm 2005 | tevger = <!-- Tevgera wêjeyî --> | şêwe = [[Rêziman]], [[ferheng]]nivîsî, [[çîrok]] | ziman = [[Zazakî]], [[kurmancî]], [[tirkî]]. | hevjîn = <!-- zewicî --> | partner = <!-- nezewicî --> | zarok = | dê = | bav = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | bandorbar = | bandorker = | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> | bernav = }} '''Munzur Çem''' (jdb. 1947 - m. 11 kanûna pêşîn 2022<ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/111220229)</ref><ref name=":0"> http://www.zazaki.net/haber/munzur-cem-144.htm </ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.vate.com.tr/team/munzurcem/ |roja-gihiştinê=2021-11-07 |roja-arşîvê=2021-11-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211108054947/https://www.vate.com.tr/team/munzurcem/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>), rojnamevan, nivîskar, wergêr, zimannasê kurdê [[zaza]] bû. Li gundê Qurzê ku berê gundekî [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] bû û piştre girêdayî navçeya [[Gêxî]]/Kêxî ya [[Çewlîk]]ê bû, hate dinê. Navê wî yê rastî Hûseyîn Beysûlen/Hüseyin Beysülen e. Di deh saliya xwe de li gundê cîran, [[Sêter]]ê dest bi dibistana seretayî kir. Dibistana navînê li navçeya Nazimiye ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] xwend. Di sala 1966an de Koleja Tenduristî ya Diyarbekirê qedand. Dema ku karmendê tenduristiyê bû, di heman demê de beşdariya beşa şevê ya Koleja Taybeta Enqereyê ya Aborî û Zanistên Bazirganî kir. Di sala 1971ê de vê dibistanê qedand. Di sala 1975an de îmtîhana komîserê çavdêriyê ya Sazîya Çavdêriya Bilind (Sayıştay) derbas bû û heta sala 1980ê ​​di vê saziyê de xebitî. Munzur Çem ku ji destpêka salên 1970yî ve dest bi nivîsîna gotaran dike, ji bo kovara mehane ya ''Rêya Azadiyê'' (Özgürlük Yolu) ku di sala 1975an de dest bi weşana xwe kir û ji bo rojnameya kurdî-tirkî ''Roja Welat'' a 15 rojîn ya ku di sala 1987an de derdiket, nivîsa xwe domand. Hewldanên nivîskar yên ji bo nivîsandina bi zaravayê kirmanckî/[[zaza]]kî/dimilkî bi van salan re hevdem in. Demek beriya derbeya leşkerî ya 1980yî li Tirkiyê, ku ji ber xebat û nivîsên xwe yên siyasî ji aliyê polîsan ve dihat xwestin, çû derveyê welat. Ji dawiya sala 1980î heta dawiya sala 1983an, dema ku wekî edîtoriya rojnameya mehane ya ''Dengê Komkar'' ku li [[Almanya]]yê derdiket, xebatên xwe yên siyasî domand. Di mehên pêşî yên sala 1984an de çû [[Swêd]]ê û li vî welatî bi cih bû. Munzur Çem niha hemwelatiyê vî welatî ye.  Gelek kitêb, broşur û gotarên wî, li gorê serdemê, bi nasnavên cuda wek "Hüseyin Toprak”, “Ahmet Taş”, "Mirzali Çimen", "B. Şîlan", "S. Dîlan", "Derweşê Mîrza" <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institute-kirmancki.de/munzur-cem-biografi/ |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2021-11-06 |roja-arşîvê=2021-11-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211106140027/https://www.institute-kirmancki.de/munzur-cem-biografi/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>,<ref name=":0"/> di kovar û rojnameyên cuda de hatine weşandin. Di van salên dawî de zêdetir wext daye xebatên li ser kirmanckî (zazakî), endamê Koma Stockholmê ye ku di vî warî de dixebite.  Ew bi awayekî aktîf beşdara xebatên kovara kirmanckî ya çandî [[Vate (kovar)|Vate]], ku li Swêdê derdikeve, dibe. Ji sala 1970yî ve roman, çîrok, serpêhatî û gotaran dinivîse. Li ser çand, aborî û siyasetê gelek nivîsandiye. Di heman demê de kitêbeke rêzimana zazakî jî nivîsandiye, yek ji damezrînerên Kurd-PENê ye. Nivîskar niha li [[Berlîn]]ê dijî; Li ser roman, çîrok, serpêhatî û gotaran xebatên xwe didomîne. == Berhemên nivîskar ku hatine çapkirin: <ref name=":0"/><ref> http://www.azad-roni.com/munzur-cem-kimdir </ref> == 1- Çeka Bûrjûwaziyê ya jengîn, Kemalîzm (Burjuvazinin paslı silahı Kemalizm, A. Taş, Komkar, 1981.) <ref> https://books.google.com.tr/books?id=C9yNswEACAAJ&dq=Burjuvazinin+Pasl%C4%B1+Silah%C4%B1+Kemalizm&hl=tr&sa=X&redir_esc=y </ref> 2- Kurdistana Tirkiyê: Avahiya Aborî û Civakî (Türkiye Kürdistanı: Ekonomik ve Sosyal Yapı (Türkçe)). A. Taş, Özgürlük Yolu Yayınları, 1985. <ref> https://books.google.com.tr/books?id=put2tAEACAAJ&dq=T%C3%BCrkiye+K%C3%BCrdistan%C4%B1:+Ekonomik+ve+Sosyal+Yap%C4%B1&hl=tr&sa=X&redir_esc=y </ref> 3- Bişirî Ey Dersim (Gülümse ey Dersim. Munzur Çem. Vate Yayınları, 2019.) <ref> https://books.google.com.tr/books?id=8W_izQEACAAJ&dq=G%C3%BCl%C3%BCmse+Ey+Dersim&hl=tr&sa=X&redir_esc=y </ref> 4- Pirsgirêka “Paşverûtiyê” Bi Rabirdû û Niha ve (Dünü ve Bugünüyle "Gerikalmışlık" Sorunu. Mirzali Çimen, Munzur Çem. Öz-Ge Yayınları, 1991.) <ref> https://books.google.com.tr/books?id=Dtl1GwAACAAJ&dq=D%C3%BCn%C3%BC+ve+Bug%C3%BCn%C3%BCyle+Gerikalm%C4%B1%C5%9Fl%C4%B1k+Sorunu&hl=tr&sa=X&redir_esc=y </ref> 5- Heftê Salên Usivê Qurzkizî (Hotay Serra Usivê Qurzkizî, (Kirmanckî/Zazakî) Weşanên Roja Nû, 1992. Stockholm.) <ref> https://books.google.com.tr/books?id=i7ahGAAACAAJ&dq=Hotay+Serra+Usiv%C3%AA+Qurzkiz%C3%AE&hl=tr&sa=X&redir_esc=y </ref> 6- Hewara Dêrsimî (helbest). Weşanên Deng. 2003. <ref> https://books.google.com.tr/books?id=zRFBAAAACAAJ&dq=Hewara+D%C3%AArsim%C3%AE&hl=tr&sa=X&redir_esc=y </ref> 7-  Ferheng: Kurdi-Tırki, Zazaki. Munzur Çem. Selbstverl. <ref> https://books.google.com.tr/books?id=0XCoswEACAAJ&dq=Ferheng:+Kurd%C3%AE-Tirk%C3%AE.+Munzur+%C3%87em&hl=tr&sa=X&redir_esc=y </ref> 8- Li Ser Pirsgirêka Elewîtî û Serhildana Dêrsimê de. (Alevilik sorunu ve Dersim ayaklanması üzerine. Mûnzûr Çem (pseud.)M. Çem, 1995.) <ref> https://books.google.com.tr/books?id=JOBOMwAACAAJ&dq=Alevilik+sorunu+ve+Dersim+ayaklanmas%C4%B1+%C3%BCzerine&hl=tr&sa=X&redir_esc=y </ref> 9- Banga Serhildanê: roman (İsyana Çağrı: roman. Munzur Çem. 1996.) <ref> https://books.google.com.tr/books?id=z_6ZAAAACAAJ&dq=%C4%B0syana+%C3%87a%C4%9Fr%C4%B1+roman&hl=tr&sa=X&redir_esc=y </ref> 10-  Zimanê daristanê: Çîrok (Ormanin dili: Hikayeler. Mûnzûr Çem (pseud.). 1996.) <ref> https://books.google.com.tr/books?id=YsjLtgAACAAJ&dq=Orman%C4%B1n+Dili,+hikayeler+m.+%C3%A7em&hl=tr&sa=X&redir_esc=y </ref> 11- Elewîtî li Dêrsimê ( Dersim'de Alevilik. Pêrî Yayınları. 1999.) <ref> https://books.google.com.tr/books?id=JIKypwAACAAJ&dq=Dersim%27de+Alevilik&hl=tr&sa=X&redir_esc=y </ref> 12- Heta Nan jî Şewitandin: roman (Ekmeği de yaktılar: roman. Pencinar Yayınları. 1997) <ref> https://books.google.com.tr/books?id=ey3KNQAACAAJ&dq=Ekmegi+de+Yakt%C4%B1lar&hl=tr&sa=X&redir_esc=y </ref> 13- Luye be biza kole ra: Saniki. (bi Zazakî) Weşanên KOMKAR, Ekim 1998, Köln, <ref> https://www.amazon.co.uk/Luye-biza-kole-Munzur-Cem/dp/3927213144 </ref> 14- Kulê 38i: Roportaji. Munzur Çem. Weşanên Komkar. 1998. <ref> https://www.amazon.com/Kule%CC%82-38i-Roportaji-Mu%CC%82nzu%CC%82r-C%CC%A7em/dp/3927213152 </ref> 15- Eva Rudolph, Halo Berzînjayî, Îbrahim Okuducî, Kurden im 20. Jahrhundert ( karê komek ya bi Almanî). Munzur Çem. 2002, weşanên Kurdîstan AG-FU Berlîn. 16- Rêzimana Kirmanckî (Zazakî) bi şiroveya Tirkî (Türkçe Açıklamalı Kirmancca (Zazaca) Gramer. Munzur Çem. Deng Yayınları, 2003.) <ref> https://books.google.com.tr/books?id=CHvdAAAACAAJ&dq=T%C3%BCrk%C3%A7e+A%C3%A7%C4%B1klamal%C4%B1,+K%C4%B1rmancca+(Zazaca)&hl=tr&sa=X&redir_esc=y </ref> 17- Antolojîyê Hîkayanê Kırmanckî (Zazakî). Munzur Çem. Enstituya Kurdi ya Stenbolê, 2004 <ref> https://books.google.com.tr/books?id=CJhCtwAACAAJ&dq=Antoloj%C3%AEy%C3%AA+h%C3%AEkayan%C3%AA+Kirmanck%C3%AE&hl=tr&sa=X&redir_esc=y </ref> 18- Hewnê Nêwroze (Çîrokên Kirmancki) Munzur Çem. Vate Yayınları. 2019. <ref> https://books.google.com.tr/books?id=88rlzQEACAAJ&dq=Hewn%C3%AA+N%C3%AAwroze&hl=tr&sa=X&redir_esc=y </ref> 19- Gula çemê pêrre: roman. Munzur Çem. Vate Yayınevi, 2007. <ref> https://books.google.com.tr/books?id=y0u4tgAACAAJ&dq=Gula+%C3%87em%C3%AA+P%C3%AArre&hl=tr&sa=X&redir_esc=y </ref> 20- Bi Bingehîya Dêrsimê ve Elewîtiya Kurdan: nijad, baweriya olî, çand û berxwedan (Dersim Merkezli Kürt Aleviligi: Etnisite, Dini İnanç, Kültür ve Direniş. Munzur Çem. Vate Yayınları, 2015.) <ref> https://books.google.com.tr/books?id=-GvzjwEACAAJ&dq=Dersim+Merkezli+K%C3%BCrt+Alevili%C4%9Fi&hl=tr&sa=X&redir_esc=y </ref> 21- Nehênîya Hewraman-Dersim (Hewraman-Dersim Sırrı. Munzur Çem. İsmail Beşikçi Vakfı, 2017.) <ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.pegem.net/hewraman-dersim-sirri |roja-gihiştinê=2021-11-06 |roja-arşîvê=2021-11-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211106142333/https://www.pegem.net/hewraman-dersim-sirri |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1945]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] 1aa1og2ek8euy07wqhr6a85ipc3tkm4 2087371 2087370 2026-08-26T07:12:47Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2087371 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Gotar te standard kirin}}{{Agahîdank nivîskar | nav = Munzur Çem | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = Hüseyin Beysülen | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|1|1947|temen=j}} | cihê_jidayikbûnê = [[Qurz]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] ([[Gêxî]]/Kêxî/[[Çewlîk]]) | roja_mirinê = {{Mirin|11|12|2022|1|1|1947|temen=erê}} | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | destûrname = | pîşe = | salên_çalak = | serdem = | berhem = Ferhengê Kurdî-Tirkî (Zazakî), Stockholm 1994<br/>Antolojîyê Hîkayanê Kirmanckî (Zazakî), Stockholm 2005 | tevger = <!-- Tevgera wêjeyî --> | şêwe = [[Rêziman]], [[ferheng]]nivîsî, [[çîrok]] | ziman = [[Zazakî]], [[kurmancî]], [[tirkî]]. | hevjîn = <!-- zewicî --> | partner = <!-- nezewicî --> | zarok = | dê = | bav = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | bandorbar = | bandorker = | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> | bernav = }} '''Munzur Çem''' (jdb. 1947 - m. 11 kanûna pêşîn 2022<ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/111220229)</ref><ref name=":0"> http://www.zazaki.net/haber/munzur-cem-144.htm </ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.vate.com.tr/team/munzurcem/ |roja-gihiştinê=2021-11-07 |roja-arşîvê=2021-11-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211108054947/https://www.vate.com.tr/team/munzurcem/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>), rojnamevan, nivîskar, wergêr, zimannasê kurdê [[zaza]] bû. Li gundê Qurzê ku berê gundekî [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] bû û piştre girêdayî navçeya [[Gêxî]]/Kêxî ya [[Çewlîk]]ê bû, hate dinê. Navê wî yê rastî Hûseyîn Beysûlen/Hüseyin Beysülen e. Di deh saliya xwe de li gundê cîran, [[Sêter]]ê dest bi dibistana seretayî kir. Dibistana navînê li navçeya Nazimiye ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] xwend. Di sala 1966an de Koleja Tenduristî ya Diyarbekirê qedand. Dema ku karmendê tenduristiyê bû, di heman demê de beşdariya beşa şevê ya Koleja Taybeta Enqereyê ya Aborî û Zanistên Bazirganî kir. Di sala 1971ê de vê dibistanê qedand. Di sala 1975an de îmtîhana komîserê çavdêriyê ya Sazîya Çavdêriya Bilind (Sayıştay) derbas bû û heta sala 1980ê ​​di vê saziyê de xebitî. Munzur Çem ku ji destpêka salên 1970yî ve dest bi nivîsîna gotaran dike, ji bo kovara mehane ya ''Rêya Azadiyê'' (Özgürlük Yolu) ku di sala 1975an de dest bi weşana xwe kir û ji bo rojnameya kurdî-tirkî ''Roja Welat'' a 15 rojîn ya ku di sala 1987an de derdiket, nivîsa xwe domand. Hewldanên nivîskar yên ji bo nivîsandina bi zaravayê kirmanckî/[[zaza]]kî/dimilkî bi van salan re hevdem in. Demek beriya derbeya leşkerî ya 1980yî li Tirkiyê, ku ji ber xebat û nivîsên xwe yên siyasî ji aliyê polîsan ve dihat xwestin, çû derveyê welat. Ji dawiya sala 1980î heta dawiya sala 1983an, dema ku wekî edîtoriya rojnameya mehane ya ''Dengê Komkar'' ku li [[Almanya]]yê derdiket, xebatên xwe yên siyasî domand. Di mehên pêşî yên sala 1984an de çû [[Swêd]]ê û li vî welatî bi cih bû. Munzur Çem niha hemwelatiyê vî welatî ye.  Gelek kitêb, broşur û gotarên wî, li gorê serdemê, bi nasnavên cuda wek "Hüseyin Toprak”, “Ahmet Taş”, "Mirzali Çimen", "B. Şîlan", "S. Dîlan", "Derweşê Mîrza" <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institute-kirmancki.de/munzur-cem-biografi/ |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2021-11-06 |roja-arşîvê=2021-11-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211106140027/https://www.institute-kirmancki.de/munzur-cem-biografi/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>,<ref name=":0"/> di kovar û rojnameyên cuda de hatine weşandin. Di van salên dawî de zêdetir wext daye xebatên li ser kirmanckî (zazakî), endamê Koma Stockholmê ye ku di vî warî de dixebite.  Ew bi awayekî aktîf beşdara xebatên kovara kirmanckî ya çandî [[Vate (kovar)|Vate]], ku li Swêdê derdikeve, dibe. Ji sala 1970yî ve roman, çîrok, serpêhatî û gotaran dinivîse. Li ser çand, aborî û siyasetê gelek nivîsandiye. Di heman demê de kitêbeke rêzimana zazakî jî nivîsandiye, yek ji damezrînerên Kurd-PENê ye. Nivîskar niha li [[Berlîn]]ê dijî; Li ser roman, çîrok, serpêhatî û gotaran xebatên xwe didomîne. == Berhemên nivîskar ku hatine çapkirin: <ref name=":0"/><ref> http://www.azad-roni.com/munzur-cem-kimdir </ref> == 1- Çeka Bûrjûwaziyê ya jengîn, Kemalîzm (Burjuvazinin paslı silahı Kemalizm, A. Taş, Komkar, 1981.) <ref> https://books.google.com.tr/books?id=C9yNswEACAAJ&dq=Burjuvazinin+Pasl%C4%B1+Silah%C4%B1+Kemalizm&hl=tr&sa=X&redir_esc=y </ref> 2- Kurdistana Tirkiyê: Avahiya Aborî û Civakî (Türkiye Kürdistanı: Ekonomik ve Sosyal Yapı (Türkçe)). A. Taş, Özgürlük Yolu Yayınları, 1985. <ref> https://books.google.com.tr/books?id=put2tAEACAAJ&dq=T%C3%BCrkiye+K%C3%BCrdistan%C4%B1:+Ekonomik+ve+Sosyal+Yap%C4%B1&hl=tr&sa=X&redir_esc=y </ref> 3- Bişirî Ey Dersim (Gülümse ey Dersim. Munzur Çem. Vate Yayınları, 2019.) <ref> https://books.google.com.tr/books?id=8W_izQEACAAJ&dq=G%C3%BCl%C3%BCmse+Ey+Dersim&hl=tr&sa=X&redir_esc=y </ref> 4- Pirsgirêka “Paşverûtiyê” Bi Rabirdû û Niha ve (Dünü ve Bugünüyle "Gerikalmışlık" Sorunu. Mirzali Çimen, Munzur Çem. Öz-Ge Yayınları, 1991.) <ref> https://books.google.com.tr/books?id=Dtl1GwAACAAJ&dq=D%C3%BCn%C3%BC+ve+Bug%C3%BCn%C3%BCyle+Gerikalm%C4%B1%C5%9Fl%C4%B1k+Sorunu&hl=tr&sa=X&redir_esc=y </ref> 5- Heftê Salên Usivê Qurzkizî (Hotay Serra Usivê Qurzkizî, (Kirmanckî/Zazakî) Weşanên Roja Nû, 1992. Stockholm.) <ref> https://books.google.com.tr/books?id=i7ahGAAACAAJ&dq=Hotay+Serra+Usiv%C3%AA+Qurzkiz%C3%AE&hl=tr&sa=X&redir_esc=y </ref> 6- Hewara Dêrsimî (helbest). Weşanên Deng. 2003. <ref> https://books.google.com.tr/books?id=zRFBAAAACAAJ&dq=Hewara+D%C3%AArsim%C3%AE&hl=tr&sa=X&redir_esc=y </ref> 7-  Ferheng: Kurdi-Tırki, Zazaki. Munzur Çem. Selbstverl. <ref> https://books.google.com.tr/books?id=0XCoswEACAAJ&dq=Ferheng:+Kurd%C3%AE-Tirk%C3%AE.+Munzur+%C3%87em&hl=tr&sa=X&redir_esc=y </ref> 8- Li Ser Pirsgirêka Elewîtî û Serhildana Dêrsimê de. (Alevilik sorunu ve Dersim ayaklanması üzerine. Mûnzûr Çem (pseud.)M. Çem, 1995.) <ref> https://books.google.com.tr/books?id=JOBOMwAACAAJ&dq=Alevilik+sorunu+ve+Dersim+ayaklanmas%C4%B1+%C3%BCzerine&hl=tr&sa=X&redir_esc=y </ref> 9- Banga Serhildanê: roman (İsyana Çağrı: roman. Munzur Çem. 1996.) <ref> https://books.google.com.tr/books?id=z_6ZAAAACAAJ&dq=%C4%B0syana+%C3%87a%C4%9Fr%C4%B1+roman&hl=tr&sa=X&redir_esc=y </ref> 10-  Zimanê daristanê: Çîrok (Ormanin dili: Hikayeler. Mûnzûr Çem (pseud.). 1996.) <ref> https://books.google.com.tr/books?id=YsjLtgAACAAJ&dq=Orman%C4%B1n+Dili,+hikayeler+m.+%C3%A7em&hl=tr&sa=X&redir_esc=y </ref> 11- Elewîtî li Dêrsimê ( Dersim'de Alevilik. Pêrî Yayınları. 1999.) <ref> https://books.google.com.tr/books?id=JIKypwAACAAJ&dq=Dersim%27de+Alevilik&hl=tr&sa=X&redir_esc=y </ref> 12- Heta Nan jî Şewitandin: roman (Ekmeği de yaktılar: roman. Pencinar Yayınları. 1997) <ref> https://books.google.com.tr/books?id=ey3KNQAACAAJ&dq=Ekmegi+de+Yakt%C4%B1lar&hl=tr&sa=X&redir_esc=y </ref> 13- Luye be biza kole ra: Saniki. (bi Zazakî) Weşanên KOMKAR, Ekim 1998, Köln, <ref> https://www.amazon.co.uk/Luye-biza-kole-Munzur-Cem/dp/3927213144 </ref> 14- Kulê 38i: Roportaji. Munzur Çem. Weşanên Komkar. 1998. <ref> https://www.amazon.com/Kule%CC%82-38i-Roportaji-Mu%CC%82nzu%CC%82r-C%CC%A7em/dp/3927213152 </ref> 15- Eva Rudolph, Halo Berzînjayî, Îbrahim Okuducî, Kurden im 20. Jahrhundert ( karê komek ya bi Almanî). Munzur Çem. 2002, weşanên Kurdîstan AG-FU Berlîn. 16- Rêzimana Kirmanckî (Zazakî) bi şiroveya Tirkî (Türkçe Açıklamalı Kirmancca (Zazaca) Gramer. Munzur Çem. Deng Yayınları, 2003.) <ref> https://books.google.com.tr/books?id=CHvdAAAACAAJ&dq=T%C3%BCrk%C3%A7e+A%C3%A7%C4%B1klamal%C4%B1,+K%C4%B1rmancca+(Zazaca)&hl=tr&sa=X&redir_esc=y </ref> 17- Antolojîyê Hîkayanê Kırmanckî (Zazakî). Munzur Çem. Enstituya Kurdi ya Stenbolê, 2004 <ref> https://books.google.com.tr/books?id=CJhCtwAACAAJ&dq=Antoloj%C3%AEy%C3%AA+h%C3%AEkayan%C3%AA+Kirmanck%C3%AE&hl=tr&sa=X&redir_esc=y </ref> 18- Hewnê Nêwroze (Çîrokên Kirmancki) Munzur Çem. Vate Yayınları. 2019. <ref> https://books.google.com.tr/books?id=88rlzQEACAAJ&dq=Hewn%C3%AA+N%C3%AAwroze&hl=tr&sa=X&redir_esc=y </ref> 19- Gula çemê pêrre: roman. Munzur Çem. Vate Yayınevi, 2007. <ref> https://books.google.com.tr/books?id=y0u4tgAACAAJ&dq=Gula+%C3%87em%C3%AA+P%C3%AArre&hl=tr&sa=X&redir_esc=y </ref> 20- Bi Bingehîya Dêrsimê ve Elewîtiya Kurdan: nijad, baweriya olî, çand û berxwedan (Dersim Merkezli Kürt Aleviligi: Etnisite, Dini İnanç, Kültür ve Direniş. Munzur Çem. Vate Yayınları, 2015.) <ref> https://books.google.com.tr/books?id=-GvzjwEACAAJ&dq=Dersim+Merkezli+K%C3%BCrt+Alevili%C4%9Fi&hl=tr&sa=X&redir_esc=y </ref> 21- Nehênîya Hewraman-Dersim (Hewraman-Dersim Sırrı. Munzur Çem. İsmail Beşikçi Vakfı, 2017.) <ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.pegem.net/hewraman-dersim-sirri |roja-gihiştinê=2021-11-06 |roja-arşîvê=2021-11-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211106142333/https://www.pegem.net/hewraman-dersim-sirri |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1945]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] emgyrmg1ffw6mwmsyff4tk1n1psat05 2087372 2087371 2026-08-26T07:13:40Z Kurê Acemî 105128 /* Berhemên nivîskar ku hatine çapkirin: [2][5] */ 2087372 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Gotar te standard kirin}}{{Agahîdank nivîskar | nav = Munzur Çem | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = Hüseyin Beysülen | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|1|1947|temen=j}} | cihê_jidayikbûnê = [[Qurz]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] ([[Gêxî]]/Kêxî/[[Çewlîk]]) | roja_mirinê = {{Mirin|11|12|2022|1|1|1947|temen=erê}} | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | destûrname = | pîşe = | salên_çalak = | serdem = | berhem = Ferhengê Kurdî-Tirkî (Zazakî), Stockholm 1994<br/>Antolojîyê Hîkayanê Kirmanckî (Zazakî), Stockholm 2005 | tevger = <!-- Tevgera wêjeyî --> | şêwe = [[Rêziman]], [[ferheng]]nivîsî, [[çîrok]] | ziman = [[Zazakî]], [[kurmancî]], [[tirkî]]. | hevjîn = <!-- zewicî --> | partner = <!-- nezewicî --> | zarok = | dê = | bav = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | bandorbar = | bandorker = | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> | bernav = }} '''Munzur Çem''' (jdb. 1947 - m. 11 kanûna pêşîn 2022<ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/111220229)</ref><ref name=":0"> http://www.zazaki.net/haber/munzur-cem-144.htm </ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.vate.com.tr/team/munzurcem/ |roja-gihiştinê=2021-11-07 |roja-arşîvê=2021-11-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211108054947/https://www.vate.com.tr/team/munzurcem/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>), rojnamevan, nivîskar, wergêr, zimannasê kurdê [[zaza]] bû. Li gundê Qurzê ku berê gundekî [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] bû û piştre girêdayî navçeya [[Gêxî]]/Kêxî ya [[Çewlîk]]ê bû, hate dinê. Navê wî yê rastî Hûseyîn Beysûlen/Hüseyin Beysülen e. Di deh saliya xwe de li gundê cîran, [[Sêter]]ê dest bi dibistana seretayî kir. Dibistana navînê li navçeya Nazimiye ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] xwend. Di sala 1966an de Koleja Tenduristî ya Diyarbekirê qedand. Dema ku karmendê tenduristiyê bû, di heman demê de beşdariya beşa şevê ya Koleja Taybeta Enqereyê ya Aborî û Zanistên Bazirganî kir. Di sala 1971ê de vê dibistanê qedand. Di sala 1975an de îmtîhana komîserê çavdêriyê ya Sazîya Çavdêriya Bilind (Sayıştay) derbas bû û heta sala 1980ê ​​di vê saziyê de xebitî. Munzur Çem ku ji destpêka salên 1970yî ve dest bi nivîsîna gotaran dike, ji bo kovara mehane ya ''Rêya Azadiyê'' (Özgürlük Yolu) ku di sala 1975an de dest bi weşana xwe kir û ji bo rojnameya kurdî-tirkî ''Roja Welat'' a 15 rojîn ya ku di sala 1987an de derdiket, nivîsa xwe domand. Hewldanên nivîskar yên ji bo nivîsandina bi zaravayê kirmanckî/[[zaza]]kî/dimilkî bi van salan re hevdem in. Demek beriya derbeya leşkerî ya 1980yî li Tirkiyê, ku ji ber xebat û nivîsên xwe yên siyasî ji aliyê polîsan ve dihat xwestin, çû derveyê welat. Ji dawiya sala 1980î heta dawiya sala 1983an, dema ku wekî edîtoriya rojnameya mehane ya ''Dengê Komkar'' ku li [[Almanya]]yê derdiket, xebatên xwe yên siyasî domand. Di mehên pêşî yên sala 1984an de çû [[Swêd]]ê û li vî welatî bi cih bû. Munzur Çem niha hemwelatiyê vî welatî ye.  Gelek kitêb, broşur û gotarên wî, li gorê serdemê, bi nasnavên cuda wek "Hüseyin Toprak”, “Ahmet Taş”, "Mirzali Çimen", "B. Şîlan", "S. Dîlan", "Derweşê Mîrza" <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institute-kirmancki.de/munzur-cem-biografi/ |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2021-11-06 |roja-arşîvê=2021-11-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211106140027/https://www.institute-kirmancki.de/munzur-cem-biografi/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>,<ref name=":0"/> di kovar û rojnameyên cuda de hatine weşandin. Di van salên dawî de zêdetir wext daye xebatên li ser kirmanckî (zazakî), endamê Koma Stockholmê ye ku di vî warî de dixebite.  Ew bi awayekî aktîf beşdara xebatên kovara kirmanckî ya çandî [[Vate (kovar)|Vate]], ku li Swêdê derdikeve, dibe. Ji sala 1970yî ve roman, çîrok, serpêhatî û gotaran dinivîse. Li ser çand, aborî û siyasetê gelek nivîsandiye. Di heman demê de kitêbeke rêzimana zazakî jî nivîsandiye, yek ji damezrînerên Kurd-PENê ye. Nivîskar niha li [[Berlîn]]ê dijî; Li ser roman, çîrok, serpêhatî û gotaran xebatên xwe didomîne. == Berhemên wî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1945]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] gyckfz7suhu58g1po6qc0wieso875fk 2087373 2087372 2026-08-26T07:15:01Z Kurê Acemî 105128 /* Berhemên wî */ 2087373 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Gotar te standard kirin}}{{Agahîdank nivîskar | nav = Munzur Çem | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = Hüseyin Beysülen | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|1|1947|temen=j}} | cihê_jidayikbûnê = [[Qurz]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] ([[Gêxî]]/Kêxî/[[Çewlîk]]) | roja_mirinê = {{Mirin|11|12|2022|1|1|1947|temen=erê}} | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | destûrname = | pîşe = | salên_çalak = | serdem = | berhem = Ferhengê Kurdî-Tirkî (Zazakî), Stockholm 1994<br/>Antolojîyê Hîkayanê Kirmanckî (Zazakî), Stockholm 2005 | tevger = <!-- Tevgera wêjeyî --> | şêwe = [[Rêziman]], [[ferheng]]nivîsî, [[çîrok]] | ziman = [[Zazakî]], [[kurmancî]], [[tirkî]]. | hevjîn = <!-- zewicî --> | partner = <!-- nezewicî --> | zarok = | dê = | bav = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | bandorbar = | bandorker = | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> | bernav = }} '''Munzur Çem''' (jdb. 1947 - m. 11 kanûna pêşîn 2022<ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/111220229)</ref><ref name=":0"> http://www.zazaki.net/haber/munzur-cem-144.htm </ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.vate.com.tr/team/munzurcem/ |roja-gihiştinê=2021-11-07 |roja-arşîvê=2021-11-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211108054947/https://www.vate.com.tr/team/munzurcem/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>), rojnamevan, nivîskar, wergêr, zimannasê kurdê [[zaza]] bû. Li gundê Qurzê ku berê gundekî [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] bû û piştre girêdayî navçeya [[Gêxî]]/Kêxî ya [[Çewlîk]]ê bû, hate dinê. Navê wî yê rastî Hûseyîn Beysûlen/Hüseyin Beysülen e. Di deh saliya xwe de li gundê cîran, [[Sêter]]ê dest bi dibistana seretayî kir. Dibistana navînê li navçeya Nazimiye ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] xwend. Di sala 1966an de Koleja Tenduristî ya Diyarbekirê qedand. Dema ku karmendê tenduristiyê bû, di heman demê de beşdariya beşa şevê ya Koleja Taybeta Enqereyê ya Aborî û Zanistên Bazirganî kir. Di sala 1971ê de vê dibistanê qedand. Di sala 1975an de îmtîhana komîserê çavdêriyê ya Sazîya Çavdêriya Bilind (Sayıştay) derbas bû û heta sala 1980ê ​​di vê saziyê de xebitî. Munzur Çem ku ji destpêka salên 1970yî ve dest bi nivîsîna gotaran dike, ji bo kovara mehane ya ''Rêya Azadiyê'' (Özgürlük Yolu) ku di sala 1975an de dest bi weşana xwe kir û ji bo rojnameya kurdî-tirkî ''Roja Welat'' a 15 rojîn ya ku di sala 1987an de derdiket, nivîsa xwe domand. Hewldanên nivîskar yên ji bo nivîsandina bi zaravayê kirmanckî/[[zaza]]kî/dimilkî bi van salan re hevdem in. Demek beriya derbeya leşkerî ya 1980yî li Tirkiyê, ku ji ber xebat û nivîsên xwe yên siyasî ji aliyê polîsan ve dihat xwestin, çû derveyê welat. Ji dawiya sala 1980î heta dawiya sala 1983an, dema ku wekî edîtoriya rojnameya mehane ya ''Dengê Komkar'' ku li [[Almanya]]yê derdiket, xebatên xwe yên siyasî domand. Di mehên pêşî yên sala 1984an de çû [[Swêd]]ê û li vî welatî bi cih bû. Munzur Çem niha hemwelatiyê vî welatî ye.  Gelek kitêb, broşur û gotarên wî, li gorê serdemê, bi nasnavên cuda wek "Hüseyin Toprak”, “Ahmet Taş”, "Mirzali Çimen", "B. Şîlan", "S. Dîlan", "Derweşê Mîrza" <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institute-kirmancki.de/munzur-cem-biografi/ |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2021-11-06 |roja-arşîvê=2021-11-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211106140027/https://www.institute-kirmancki.de/munzur-cem-biografi/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>,<ref name=":0"/> di kovar û rojnameyên cuda de hatine weşandin. Di van salên dawî de zêdetir wext daye xebatên li ser kirmanckî (zazakî), endamê Koma Stockholmê ye ku di vî warî de dixebite.  Ew bi awayekî aktîf beşdara xebatên kovara kirmanckî ya çandî [[Vate (kovar)|Vate]], ku li Swêdê derdikeve, dibe. Ji sala 1970yî ve roman, çîrok, serpêhatî û gotaran dinivîse. Li ser çand, aborî û siyasetê gelek nivîsandiye. Di heman demê de kitêbeke rêzimana zazakî jî nivîsandiye, yek ji damezrînerên Kurd-PENê ye. Nivîskar niha li [[Berlîn]]ê dijî; Li ser roman, çîrok, serpêhatî û gotaran xebatên xwe didomîne. == Berhemên wî == === Pirtûk === * {{Citation |title=Türkiye Kürdistanı: Ekonomik ve Sosyal Yapı |publication-date=1985 |publisher=Özgürlük Yolu Yayınları}} * {{Citation |title=Gülümse ey Dersim |volume=1 |publication-date=1990 |publisher=Özgürlük Yolu Yayınları}} * {{Citation |title=Gülümse ey Dersim |volume=2 |publication-date=1991 |publisher=Özgürlük Yolu Yayınları}} * {{Citation |last= |first= |title=Dünü ve bugünüyle "gerikalmışlık" sorunu |publication-date=1991 |publisher=Öz-Ge Yayınları}} * {{Citation |title=Hotay Serra Usivê Qurzkizî |publication-date=1992 |publisher=Roja Nû}} * {{Citation |title=Gülümse ey Dersim |volume=3 |publication-date=1993 |publisher=Özgürlük Yolu Yayınları}} * {{Citation |title=Tayê Kilamê Dêrsimî |publication-date=1993}} * {{Citation |title=Ferheng: Kurdî-Tirkî (Zazakî) |publication-date=1994}} * {{Citation |title=Ormanın Dili |publication-date=1996 |edition=1 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=İsyana Çağrı |publication-date=1996 |edition= |place= |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=Ekmeği de Yaktılar |publication-date=1997 |edition= |place= |publisher=Pencînar Yayınları}} * {{Citation |title=Luye Be Biza Kole ra |publication-date=1998 |edition= |place= |publisher=Weşanên Komkar}} * {{Citation |title=Kulê 38î |publication-date=1998 |edition= |place= |publisher=Weşanên Komkar}} * {{Citation |title=Dersim'de Alevilik |publication-date=1999 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=Tanıkların Diliyle Dersim 38 |publication-date=1999 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=The Voice of the Forest |publication-date=2000 |publisher=KOMKAR Publications}} * {{Citation |title=Türkçe Açıklamalı Kirmancca (Zazaca) Gramer |publication-date=2003 |publisher=Weşanên Deng}} * {{Citation |title=Ormanın Dili |publication-date=2004 |edition=2 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=Antolojîyê Hîkayanê Kirmanckî (Zazakî) |publication-date=2005 |publisher=Weqfa kurdî ya kulturî li Stockholmê}} * {{Citation |title=Hewnê Newroze |publication-date=2005 |publisher=Weşanxaneyê Vateyî}} * {{Citation |title=Gula Çemê Pêrre |publication-date=2007 |publisher=Weşanxaneyê Vateyî}} * {{Citation |title=Ormanın Dili |publication-date=2008 |edition=3 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=Dêrsim Merkezli Kürt Aleviliği (Etnisite, Dini İnanç, Kültür ve Direniş) |publication-date=2009 |edition= |publisher=Weşanxaneye Vateyî}} * {{Citation |title=Hewraman - Dersim Sırrı |publication-date=2017 |edition= |publisher=İsmail Beşikci Vakfı}} * {{Citation |title=Nuşteyî |publication-date=2019 |edition= |publisher=Weşanxaneye Vateyî}} * {{Citation |title=Veng û Hesreta Herdê Dewrêşî |publication-date=2020 |edition= |publisher=Weşanxaneye Vateyî}} * {{Citation |title=Yayınlanmış Yazılar I / Dergi, Gazete Yazıları |publication-date=2020 |edition= |publisher=Babek Yayınları}} * {{Citation |title=Yayınlanmış Yazılar II / İnternet Yazıları |publication-date=2020 |edition= |publisher=Babek Yayınları}} * {{Citation |title=Yayınlanmış Yazılar III / Polemik Yazıları |publication-date=2020 |edition= |publisher=Babek Yayınları}} * {{Citation |title=Kiğı'dan Berlin'e Anılar I |publication-date=2021 |edition= |publisher=Deng Yayınları}} === Gotarên demkî === * {{Citation |title=No kî ma ra wo |work=Çira |volume=1 |issue= |pages=89–94 |publication-date=1995 |editor-last=Aytar |editor-first=Osman |editor2-last=Dağdeviren |editor2-first=Nedim |editor3-last=Kutlay |editor3-first=Nacî |editor4-last=Lewendî |editor4-first=Mahmûd |editor5-last=[[Hesenê Metê|Metê]] |editor5-first=Hesenê |editor6-last=Soran |editor6-first=Zinar}} * {{Citation |title=Kirmanckî (Zazakî) de nêr û mayik |work=Çira |volume=1 |issue=2 |pages=105–112 |publication-date=1995 |editor-last=Aytar |editor-first=Osman |editor2-last=Dağdeviren |editor2-first=Nedim |editor3-last=Kutlay |editor3-first=Nacî |editor4-last=Lewendî |editor4-first=Mahmûd |editor5-last=Metê |editor5-first=Hesenê |editor6-last=Soran |editor6-first=Zinar}} * {{Citation |title=Usên ve bakilî ra |work=Çira |volume=2 |issue=5 |pages=63–67 |publication-date=1996 |editor-last=Aytar |editor-first=Osman |editor2-last=Alakom |editor2-first=Rohat |editor3-last=Cewerî |editor3-first=Firat |editor4-last=Lewendî |editor4-first=Mahmûd |editor5-last=Soran |editor5-first=Zinar }} * {{Citation |title=Kirmanckî (fekê Dêrsimî) de zuhûmariye û zafhûmariye |work=Çira |volume=2 |issue=6 |pages=64–70 |publication-date=1996 |editor-last=Aytar |editor-first=Osman |editor2-last=Alakom |editor2-first=Rohat |editor3-last=Cewerî |editor3-first=Firat |editor4-last=Lewendî |editor4-first=Mahmûd |editor5-last=Soran |editor5-first=Zinar }} * {{Citation |title=Roze be roze pê xapit, heta ke ma qir kerdîme |work=Vate |volume=1 |issue= |pages=5–20 |publication-date=1997 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=[[Mehemed Malmîsanij|Malmîsanij]] |editor4-first=Mehemed |editor5-last=Gundogan |editor5-first=Cemîl}} * {{Citation |title=Serra 60 ya sarewedardena Dêrsimî ser o: "Ez ver va Dismenî çok ronênan" |work=Vate |volume=2 |issue= |pages=13–22 |publication-date=1997 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed|editor5-first=Cemîl|editor5-last=Gundogan}} * {{Citation |title=Tertelê 38i ra ma ki bara xo gurete |work=Vate |volume=3 |issue= |pages=35–49 |publication-date=1997 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed|editor5-first=Cemîl|editor5-last=Gundogan}} * {{Citation |title=Vîlikê verê vare |work=Vate |volume=4 |issue= |pages=66–74 |publication-date=1998 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed|editor5-first=Cemîl|editor5-last=Gundogan}} * {{Citation |title=Komara Tirkîya û Dêrsim |work=Vate |volume=6 |issue= |pages=44–56 |publication-date=1998 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed }} * {{Citation |title=Hewnê Newrozê |work=Vate |volume=7 |issue= |pages=49–54 |publication-date=1999 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Şahan Axa |work=Vate |volume=9 |issue= |pages=74–78 |publication-date=1999 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Qemer Axayê Usivan |work=Vate |volume=11 |issue= |pages=38–42 |publication-date=2000 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Fekê Dêrsimî de Antişê Karan |work=Vate |volume=12 |issue= |pages=17–31 |publication-date=2000 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Xeca Xidirî: Dewa ma kerde xan-xirave |work=Vate |volume=13 |issue= |pages=52–59 |publication-date=2000 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Karê ziwan û kulture ma de gamêda newîye: ÎKK |work=Vate |volume=13 |issue= |pages=100–102 |publication-date=2000 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Şaîro Namdar Saydar |work=Vate |volume=14 |issue= |pages=25–35 |publication-date=2001 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Di şêrê Kurdîstanî - Alîşêr û Zerîfa |work=Vate |volume=16 |issue= |pages=17–21 |publication-date=2002 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Di şêrê Kurdîstanî - Alîşêr û Zerîfa II |work=Vate |volume=17 |issue= |pages=20–25 |publication-date=2002 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Nê miletê mezlumî se kerdîvî? |work=Vate |volume=19 |issue= |pages=4–16 |publication-date=2003 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Doktorê Ma |work=Vate |volume=21 |issue= |pages= |publication-date=2003 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Xoverdayîşê kurdan ê seserra 20î de cayê kirmancan |work=Tîroj |volume=2 |issue=8 |pages= |publication-date=2004 |editor2-last= |editor2-first= |editor3-last= |editor3-first= |editor4-last= |editor4-first=}} * {{Citation |title=Demê Begîya Çemîşgezekî de Dêrsim de Nasnameyo Etnîk |work=Vate |volume=23 |issue= |pages=57–67 |publication-date=2005 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Derheqê Ferhengê H. Çakmakî de |work=Vate |volume=24 |issue= |pages=108–115 |publication-date=2005 |editor-last=Malmîsanij |editor-first=Mehemed|editor3-first=J. Îhsan|editor3-last=Espar|editor2-first=Mehmet|editor2-last=Uzun}} * {{Citation |title=Zîyara Conage Ser o Çend Çekuyî |work=Vate |volume=29 |issue= |pages=110–111 |publication-date=2007 |editor-last=Malmîsanij |editor-first=Mehemed|editor3-first=J. Îhsan|editor3-last=Espar|editor2-first=Mehmet|editor2-last=Uzun}} * {{Citation |title=Pekîn de Hefteyê |work=Vate |volume=31 |issue= |pages=77–90 |publication-date=2008 |editor-last=Malmîsanij |editor-first=Mehemed|editor3-first=J. Îhsan|editor3-last=Espar|editor2-first=Mehmet|editor2-last=Uzun}} * {{Citation |title=Welatê Kengurîyan de |work=Vate |volume=35 |issue= |pages=30–40 |publication-date=2011 |editor-last=Bedîrxan |editor-first=Serdar |editor2-last=Gunduz |editor2-first=Deniz |editor3-last=Çem |editor3-first=Munzur}} * {{Citation |title=Jenosîdê 1937-38i Jenosîdêde Plankerde yo |work=Vate |volume=36 |pages=50–57 |publication-date=2011 |editor-last=Bedîrxan |editor-first=Serdar |editor2-last=Gunduz |editor2-first=Deniz |editor3-last=Çem |editor3-first=Munzur}} * {{Citation |title=Ziwan, Asîmîlasyon û Xoverdayîş |work=Vate |volume=37 |issue= |pages= |publication-date=2011 |editor-last=Bedîrxan |editor-first=Serdar |editor2-last=Gunduz |editor2-first=Deniz |editor3-last=Çem |editor3-first=Munzur}} * {{Citation |title=Folklor û Bawerîya Kurdanê Dêrsimî ra |work=Vate |volume=38 |issue= |pages= |publication-date=2012 |editor-last=Bedîrxan |editor-first=Serdar |editor2-last=Gunduz |editor2-first=Deniz |editor3-last=Çem |editor3-first=Munzur}} * {{Citation |title=Neticeya xebata kombiyayişi ser o |work=Vate |volume=73 |issue= |pages=103–106 |publication-date=2022 |editor-last= |editor-first=}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1945]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] 62ewq30asf1f4rrb7rcc7aq15c7xpmc 2087374 2087373 2026-08-26T07:42:06Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2087374 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Gotar te standard kirin}}{{Agahîdank nivîskar | nav = Munzur Çem | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = Hüseyin Beysülen | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|1|1947|temen=j}} | cihê_jidayikbûnê = [[Gêxî]], [[Bîngol (parêzgeh)|Bîngol]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = {{Mirin|11|12|2022|1|1|1947|temen=erê}} | cihê_mirinê = [[Stockholm]], [[Swêd]] | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | destûrname = | pîşe = | salên_çalak = | serdem = | berhem = Ferhengê Kurdî-Tirkî (Zazakî), Stockholm 1994<br/>Antolojîyê Hîkayanê Kirmanckî (Zazakî), Stockholm 2005 | tevger = <!-- Tevgera wêjeyî --> | şêwe = [[Rêziman]], [[ferheng]]nivîsî, [[çîrok]] | ziman = [[Zazakî]], [[kurmancî]], [[tirkî]]. | hevjîn = <!-- zewicî --> | partner = <!-- nezewicî --> | zarok = | dê = | bav = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | bandorbar = | bandorker = | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> | bernav = }} '''Munzur Çem''' (jdb. 1947 - m. 11 kanûna pêşîn 2022<ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/111220229)</ref><ref name=":0"> http://www.zazaki.net/haber/munzur-cem-144.htm </ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.vate.com.tr/team/munzurcem/ |roja-gihiştinê=2021-11-07 |roja-arşîvê=2021-11-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211108054947/https://www.vate.com.tr/team/munzurcem/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>), rojnamevan, nivîskar, wergêr, zimannasê kurdê [[zaza]] bû. Li gundê Qurzê ku berê gundekî [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] bû û piştre girêdayî navçeya [[Gêxî]]/Kêxî ya [[Çewlîk]]ê bû, hate dinê. Navê wî yê rastî Hûseyîn Beysûlen/Hüseyin Beysülen e. Di deh saliya xwe de li gundê cîran, [[Sêter]]ê dest bi dibistana seretayî kir. Dibistana navînê li navçeya Nazimiye ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] xwend. Di sala 1966an de Koleja Tenduristî ya Diyarbekirê qedand. Dema ku karmendê tenduristiyê bû, di heman demê de beşdariya beşa şevê ya Koleja Taybeta Enqereyê ya Aborî û Zanistên Bazirganî kir. Di sala 1971ê de vê dibistanê qedand. Di sala 1975an de îmtîhana komîserê çavdêriyê ya Sazîya Çavdêriya Bilind (Sayıştay) derbas bû û heta sala 1980ê ​​di vê saziyê de xebitî. Munzur Çem ku ji destpêka salên 1970yî ve dest bi nivîsîna gotaran dike, ji bo kovara mehane ya ''Rêya Azadiyê'' (Özgürlük Yolu) ku di sala 1975an de dest bi weşana xwe kir û ji bo rojnameya kurdî-tirkî ''Roja Welat'' a 15 rojîn ya ku di sala 1987an de derdiket, nivîsa xwe domand. Hewldanên nivîskar yên ji bo nivîsandina bi zaravayê kirmanckî/[[zaza]]kî/dimilkî bi van salan re hevdem in. Demek beriya derbeya leşkerî ya 1980yî li Tirkiyê, ku ji ber xebat û nivîsên xwe yên siyasî ji aliyê polîsan ve dihat xwestin, çû derveyê welat. Ji dawiya sala 1980î heta dawiya sala 1983an, dema ku wekî edîtoriya rojnameya mehane ya ''Dengê Komkar'' ku li [[Almanya]]yê derdiket, xebatên xwe yên siyasî domand. Di mehên pêşî yên sala 1984an de çû [[Swêd]]ê û li vî welatî bi cih bû. Munzur Çem niha hemwelatiyê vî welatî ye.  Gelek kitêb, broşur û gotarên wî, li gorê serdemê, bi nasnavên cuda wek "Hüseyin Toprak”, “Ahmet Taş”, "Mirzali Çimen", "B. Şîlan", "S. Dîlan", "Derweşê Mîrza" <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institute-kirmancki.de/munzur-cem-biografi/ |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2021-11-06 |roja-arşîvê=2021-11-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211106140027/https://www.institute-kirmancki.de/munzur-cem-biografi/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>,<ref name=":0"/> di kovar û rojnameyên cuda de hatine weşandin. Di van salên dawî de zêdetir wext daye xebatên li ser kirmanckî (zazakî), endamê Koma Stockholmê ye ku di vî warî de dixebite.  Ew bi awayekî aktîf beşdara xebatên kovara kirmanckî ya çandî [[Vate (kovar)|Vate]], ku li Swêdê derdikeve, dibe. Ji sala 1970yî ve roman, çîrok, serpêhatî û gotaran dinivîse. Li ser çand, aborî û siyasetê gelek nivîsandiye. Di heman demê de kitêbeke rêzimana zazakî jî nivîsandiye, yek ji damezrînerên Kurd-PENê ye. Nivîskar niha li [[Berlîn]]ê dijî; Li ser roman, çîrok, serpêhatî û gotaran xebatên xwe didomîne. == Berhemên wî == === Pirtûk === * {{Citation |title=Türkiye Kürdistanı: Ekonomik ve Sosyal Yapı |publication-date=1985 |publisher=Özgürlük Yolu Yayınları}} * {{Citation |title=Gülümse ey Dersim |volume=1 |publication-date=1990 |publisher=Özgürlük Yolu Yayınları}} * {{Citation |title=Gülümse ey Dersim |volume=2 |publication-date=1991 |publisher=Özgürlük Yolu Yayınları}} * {{Citation |last= |first= |title=Dünü ve bugünüyle "gerikalmışlık" sorunu |publication-date=1991 |publisher=Öz-Ge Yayınları}} * {{Citation |title=Hotay Serra Usivê Qurzkizî |publication-date=1992 |publisher=Roja Nû}} * {{Citation |title=Gülümse ey Dersim |volume=3 |publication-date=1993 |publisher=Özgürlük Yolu Yayınları}} * {{Citation |title=Tayê Kilamê Dêrsimî |publication-date=1993}} * {{Citation |title=Ferheng: Kurdî-Tirkî (Zazakî) |publication-date=1994}} * {{Citation |title=Ormanın Dili |publication-date=1996 |edition=1 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=İsyana Çağrı |publication-date=1996 |edition= |place= |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=Ekmeği de Yaktılar |publication-date=1997 |edition= |place= |publisher=Pencînar Yayınları}} * {{Citation |title=Luye Be Biza Kole ra |publication-date=1998 |edition= |place= |publisher=Weşanên Komkar}} * {{Citation |title=Kulê 38î |publication-date=1998 |edition= |place= |publisher=Weşanên Komkar}} * {{Citation |title=Dersim'de Alevilik |publication-date=1999 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=Tanıkların Diliyle Dersim 38 |publication-date=1999 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=The Voice of the Forest |publication-date=2000 |publisher=KOMKAR Publications}} * {{Citation |title=Türkçe Açıklamalı Kirmancca (Zazaca) Gramer |publication-date=2003 |publisher=Weşanên Deng}} * {{Citation |title=Ormanın Dili |publication-date=2004 |edition=2 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=Antolojîyê Hîkayanê Kirmanckî (Zazakî) |publication-date=2005 |publisher=Weqfa kurdî ya kulturî li Stockholmê}} * {{Citation |title=Hewnê Newroze |publication-date=2005 |publisher=Weşanxaneyê Vateyî}} * {{Citation |title=Gula Çemê Pêrre |publication-date=2007 |publisher=Weşanxaneyê Vateyî}} * {{Citation |title=Ormanın Dili |publication-date=2008 |edition=3 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=Dêrsim Merkezli Kürt Aleviliği (Etnisite, Dini İnanç, Kültür ve Direniş) |publication-date=2009 |edition= |publisher=Weşanxaneye Vateyî}} * {{Citation |title=Hewraman - Dersim Sırrı |publication-date=2017 |edition= |publisher=İsmail Beşikci Vakfı}} * {{Citation |title=Nuşteyî |publication-date=2019 |edition= |publisher=Weşanxaneye Vateyî}} * {{Citation |title=Veng û Hesreta Herdê Dewrêşî |publication-date=2020 |edition= |publisher=Weşanxaneye Vateyî}} * {{Citation |title=Yayınlanmış Yazılar I / Dergi, Gazete Yazıları |publication-date=2020 |edition= |publisher=Babek Yayınları}} * {{Citation |title=Yayınlanmış Yazılar II / İnternet Yazıları |publication-date=2020 |edition= |publisher=Babek Yayınları}} * {{Citation |title=Yayınlanmış Yazılar III / Polemik Yazıları |publication-date=2020 |edition= |publisher=Babek Yayınları}} * {{Citation |title=Kiğı'dan Berlin'e Anılar I |publication-date=2021 |edition= |publisher=Deng Yayınları}} === Gotarên demkî === * {{Citation |title=No kî ma ra wo |work=Çira |volume=1 |issue= |pages=89–94 |publication-date=1995 |editor-last=Aytar |editor-first=Osman |editor2-last=Dağdeviren |editor2-first=Nedim |editor3-last=Kutlay |editor3-first=Nacî |editor4-last=Lewendî |editor4-first=Mahmûd |editor5-last=[[Hesenê Metê|Metê]] |editor5-first=Hesenê |editor6-last=Soran |editor6-first=Zinar}} * {{Citation |title=Kirmanckî (Zazakî) de nêr û mayik |work=Çira |volume=1 |issue=2 |pages=105–112 |publication-date=1995 |editor-last=Aytar |editor-first=Osman |editor2-last=Dağdeviren |editor2-first=Nedim |editor3-last=Kutlay |editor3-first=Nacî |editor4-last=Lewendî |editor4-first=Mahmûd |editor5-last=Metê |editor5-first=Hesenê |editor6-last=Soran |editor6-first=Zinar}} * {{Citation |title=Usên ve bakilî ra |work=Çira |volume=2 |issue=5 |pages=63–67 |publication-date=1996 |editor-last=Aytar |editor-first=Osman |editor2-last=Alakom |editor2-first=Rohat |editor3-last=Cewerî |editor3-first=Firat |editor4-last=Lewendî |editor4-first=Mahmûd |editor5-last=Soran |editor5-first=Zinar }} * {{Citation |title=Kirmanckî (fekê Dêrsimî) de zuhûmariye û zafhûmariye |work=Çira |volume=2 |issue=6 |pages=64–70 |publication-date=1996 |editor-last=Aytar |editor-first=Osman |editor2-last=Alakom |editor2-first=Rohat |editor3-last=Cewerî |editor3-first=Firat |editor4-last=Lewendî |editor4-first=Mahmûd |editor5-last=Soran |editor5-first=Zinar }} * {{Citation |title=Roze be roze pê xapit, heta ke ma qir kerdîme |work=Vate |volume=1 |issue= |pages=5–20 |publication-date=1997 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=[[Mehemed Malmîsanij|Malmîsanij]] |editor4-first=Mehemed |editor5-last=Gundogan |editor5-first=Cemîl}} * {{Citation |title=Serra 60 ya sarewedardena Dêrsimî ser o: "Ez ver va Dismenî çok ronênan" |work=Vate |volume=2 |issue= |pages=13–22 |publication-date=1997 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed|editor5-first=Cemîl|editor5-last=Gundogan}} * {{Citation |title=Tertelê 38i ra ma ki bara xo gurete |work=Vate |volume=3 |issue= |pages=35–49 |publication-date=1997 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed|editor5-first=Cemîl|editor5-last=Gundogan}} * {{Citation |title=Vîlikê verê vare |work=Vate |volume=4 |issue= |pages=66–74 |publication-date=1998 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed|editor5-first=Cemîl|editor5-last=Gundogan}} * {{Citation |title=Komara Tirkîya û Dêrsim |work=Vate |volume=6 |issue= |pages=44–56 |publication-date=1998 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed }} * {{Citation |title=Hewnê Newrozê |work=Vate |volume=7 |issue= |pages=49–54 |publication-date=1999 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Şahan Axa |work=Vate |volume=9 |issue= |pages=74–78 |publication-date=1999 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Qemer Axayê Usivan |work=Vate |volume=11 |issue= |pages=38–42 |publication-date=2000 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Fekê Dêrsimî de Antişê Karan |work=Vate |volume=12 |issue= |pages=17–31 |publication-date=2000 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Xeca Xidirî: Dewa ma kerde xan-xirave |work=Vate |volume=13 |issue= |pages=52–59 |publication-date=2000 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Karê ziwan û kulture ma de gamêda newîye: ÎKK |work=Vate |volume=13 |issue= |pages=100–102 |publication-date=2000 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Şaîro Namdar Saydar |work=Vate |volume=14 |issue= |pages=25–35 |publication-date=2001 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Di şêrê Kurdîstanî - Alîşêr û Zerîfa |work=Vate |volume=16 |issue= |pages=17–21 |publication-date=2002 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Di şêrê Kurdîstanî - Alîşêr û Zerîfa II |work=Vate |volume=17 |issue= |pages=20–25 |publication-date=2002 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Nê miletê mezlumî se kerdîvî? |work=Vate |volume=19 |issue= |pages=4–16 |publication-date=2003 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Doktorê Ma |work=Vate |volume=21 |issue= |pages= |publication-date=2003 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Xoverdayîşê kurdan ê seserra 20î de cayê kirmancan |work=Tîroj |volume=2 |issue=8 |pages= |publication-date=2004 |editor2-last= |editor2-first= |editor3-last= |editor3-first= |editor4-last= |editor4-first=}} * {{Citation |title=Demê Begîya Çemîşgezekî de Dêrsim de Nasnameyo Etnîk |work=Vate |volume=23 |issue= |pages=57–67 |publication-date=2005 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Derheqê Ferhengê H. Çakmakî de |work=Vate |volume=24 |issue= |pages=108–115 |publication-date=2005 |editor-last=Malmîsanij |editor-first=Mehemed|editor3-first=J. Îhsan|editor3-last=Espar|editor2-first=Mehmet|editor2-last=Uzun}} * {{Citation |title=Zîyara Conage Ser o Çend Çekuyî |work=Vate |volume=29 |issue= |pages=110–111 |publication-date=2007 |editor-last=Malmîsanij |editor-first=Mehemed|editor3-first=J. Îhsan|editor3-last=Espar|editor2-first=Mehmet|editor2-last=Uzun}} * {{Citation |title=Pekîn de Hefteyê |work=Vate |volume=31 |issue= |pages=77–90 |publication-date=2008 |editor-last=Malmîsanij |editor-first=Mehemed|editor3-first=J. Îhsan|editor3-last=Espar|editor2-first=Mehmet|editor2-last=Uzun}} * {{Citation |title=Welatê Kengurîyan de |work=Vate |volume=35 |issue= |pages=30–40 |publication-date=2011 |editor-last=Bedîrxan |editor-first=Serdar |editor2-last=Gunduz |editor2-first=Deniz |editor3-last=Çem |editor3-first=Munzur}} * {{Citation |title=Jenosîdê 1937-38i Jenosîdêde Plankerde yo |work=Vate |volume=36 |pages=50–57 |publication-date=2011 |editor-last=Bedîrxan |editor-first=Serdar |editor2-last=Gunduz |editor2-first=Deniz |editor3-last=Çem |editor3-first=Munzur}} * {{Citation |title=Ziwan, Asîmîlasyon û Xoverdayîş |work=Vate |volume=37 |issue= |pages= |publication-date=2011 |editor-last=Bedîrxan |editor-first=Serdar |editor2-last=Gunduz |editor2-first=Deniz |editor3-last=Çem |editor3-first=Munzur}} * {{Citation |title=Folklor û Bawerîya Kurdanê Dêrsimî ra |work=Vate |volume=38 |issue= |pages= |publication-date=2012 |editor-last=Bedîrxan |editor-first=Serdar |editor2-last=Gunduz |editor2-first=Deniz |editor3-last=Çem |editor3-first=Munzur}} * {{Citation |title=Neticeya xebata kombiyayişi ser o |work=Vate |volume=73 |issue= |pages=103–106 |publication-date=2022 |editor-last= |editor-first=}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1945]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] td6z10r484ogmca2p2nl0lenfigpm09 2087375 2087374 2026-08-26T07:42:35Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2087375 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Gotar te standard kirin}}{{Agahîdank nivîskar | nav = Munzur Çem | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = Hüseyin Beysülen | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|1|1947|temen=j}} | cihê_jidayikbûnê = [[Gêxî]], [[Bîngol (parêzgeh)|Bîngol]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = {{Mirin|11|12|2022|1|1|1947|temen=erê}} | cihê_mirinê = [[Stockholm]], [[Swêd]] | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | destûrname = | pîşe = | salên_çalak = | serdem = | berhem = Ferhengê Kurdî-Tirkî (Zazakî), Stockholm 1994<br/>Antolojîyê Hîkayanê Kirmanckî (Zazakî), Stockholm 2005 | tevger = <!-- Tevgera wêjeyî --> | şêwe = [[Rêziman]], [[ferheng]]nivîsî, [[çîrok]] | ziman = [[Zazakî]], [[kurmancî]], [[tirkî]]. | hevjîn = <!-- zewicî --> | partner = <!-- nezewicî --> | zarok = | dê = | bav = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | bandorbar = | bandorker = | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> | bernav = }} '''Munzur Çem''', bi navê rastîn '''Hüseyin Beysülen''' (jdb. 1947 - m. 11 kanûna pêşîn 2022<ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/111220229)</ref><ref name=":0"> http://www.zazaki.net/haber/munzur-cem-144.htm </ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.vate.com.tr/team/munzurcem/ |roja-gihiştinê=2021-11-07 |roja-arşîvê=2021-11-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211108054947/https://www.vate.com.tr/team/munzurcem/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>), rojnamevan, nivîskar, wergêr, zimannasê kurdê [[zaza]] bû. Li gundê Qurzê ku berê gundekî [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] bû û piştre girêdayî navçeya [[Gêxî]]/Kêxî ya [[Çewlîk]]ê bû, hate dinê. Navê wî yê rastî Hûseyîn Beysûlen/Hüseyin Beysülen e. Di deh saliya xwe de li gundê cîran, [[Sêter]]ê dest bi dibistana seretayî kir. Dibistana navînê li navçeya Nazimiye ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] xwend. Di sala 1966an de Koleja Tenduristî ya Diyarbekirê qedand. Dema ku karmendê tenduristiyê bû, di heman demê de beşdariya beşa şevê ya Koleja Taybeta Enqereyê ya Aborî û Zanistên Bazirganî kir. Di sala 1971ê de vê dibistanê qedand. Di sala 1975an de îmtîhana komîserê çavdêriyê ya Sazîya Çavdêriya Bilind (Sayıştay) derbas bû û heta sala 1980ê ​​di vê saziyê de xebitî. Munzur Çem ku ji destpêka salên 1970yî ve dest bi nivîsîna gotaran dike, ji bo kovara mehane ya ''Rêya Azadiyê'' (Özgürlük Yolu) ku di sala 1975an de dest bi weşana xwe kir û ji bo rojnameya kurdî-tirkî ''Roja Welat'' a 15 rojîn ya ku di sala 1987an de derdiket, nivîsa xwe domand. Hewldanên nivîskar yên ji bo nivîsandina bi zaravayê kirmanckî/[[zaza]]kî/dimilkî bi van salan re hevdem in. Demek beriya derbeya leşkerî ya 1980yî li Tirkiyê, ku ji ber xebat û nivîsên xwe yên siyasî ji aliyê polîsan ve dihat xwestin, çû derveyê welat. Ji dawiya sala 1980î heta dawiya sala 1983an, dema ku wekî edîtoriya rojnameya mehane ya ''Dengê Komkar'' ku li [[Almanya]]yê derdiket, xebatên xwe yên siyasî domand. Di mehên pêşî yên sala 1984an de çû [[Swêd]]ê û li vî welatî bi cih bû. Munzur Çem niha hemwelatiyê vî welatî ye.  Gelek kitêb, broşur û gotarên wî, li gorê serdemê, bi nasnavên cuda wek "Hüseyin Toprak”, “Ahmet Taş”, "Mirzali Çimen", "B. Şîlan", "S. Dîlan", "Derweşê Mîrza" <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institute-kirmancki.de/munzur-cem-biografi/ |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2021-11-06 |roja-arşîvê=2021-11-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211106140027/https://www.institute-kirmancki.de/munzur-cem-biografi/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>,<ref name=":0"/> di kovar û rojnameyên cuda de hatine weşandin. Di van salên dawî de zêdetir wext daye xebatên li ser kirmanckî (zazakî), endamê Koma Stockholmê ye ku di vî warî de dixebite.  Ew bi awayekî aktîf beşdara xebatên kovara kirmanckî ya çandî [[Vate (kovar)|Vate]], ku li Swêdê derdikeve, dibe. Ji sala 1970yî ve roman, çîrok, serpêhatî û gotaran dinivîse. Li ser çand, aborî û siyasetê gelek nivîsandiye. Di heman demê de kitêbeke rêzimana zazakî jî nivîsandiye, yek ji damezrînerên Kurd-PENê ye. Nivîskar niha li [[Berlîn]]ê dijî; Li ser roman, çîrok, serpêhatî û gotaran xebatên xwe didomîne. == Berhemên wî == === Pirtûk === * {{Citation |title=Türkiye Kürdistanı: Ekonomik ve Sosyal Yapı |publication-date=1985 |publisher=Özgürlük Yolu Yayınları}} * {{Citation |title=Gülümse ey Dersim |volume=1 |publication-date=1990 |publisher=Özgürlük Yolu Yayınları}} * {{Citation |title=Gülümse ey Dersim |volume=2 |publication-date=1991 |publisher=Özgürlük Yolu Yayınları}} * {{Citation |last= |first= |title=Dünü ve bugünüyle "gerikalmışlık" sorunu |publication-date=1991 |publisher=Öz-Ge Yayınları}} * {{Citation |title=Hotay Serra Usivê Qurzkizî |publication-date=1992 |publisher=Roja Nû}} * {{Citation |title=Gülümse ey Dersim |volume=3 |publication-date=1993 |publisher=Özgürlük Yolu Yayınları}} * {{Citation |title=Tayê Kilamê Dêrsimî |publication-date=1993}} * {{Citation |title=Ferheng: Kurdî-Tirkî (Zazakî) |publication-date=1994}} * {{Citation |title=Ormanın Dili |publication-date=1996 |edition=1 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=İsyana Çağrı |publication-date=1996 |edition= |place= |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=Ekmeği de Yaktılar |publication-date=1997 |edition= |place= |publisher=Pencînar Yayınları}} * {{Citation |title=Luye Be Biza Kole ra |publication-date=1998 |edition= |place= |publisher=Weşanên Komkar}} * {{Citation |title=Kulê 38î |publication-date=1998 |edition= |place= |publisher=Weşanên Komkar}} * {{Citation |title=Dersim'de Alevilik |publication-date=1999 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=Tanıkların Diliyle Dersim 38 |publication-date=1999 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=The Voice of the Forest |publication-date=2000 |publisher=KOMKAR Publications}} * {{Citation |title=Türkçe Açıklamalı Kirmancca (Zazaca) Gramer |publication-date=2003 |publisher=Weşanên Deng}} * {{Citation |title=Ormanın Dili |publication-date=2004 |edition=2 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=Antolojîyê Hîkayanê Kirmanckî (Zazakî) |publication-date=2005 |publisher=Weqfa kurdî ya kulturî li Stockholmê}} * {{Citation |title=Hewnê Newroze |publication-date=2005 |publisher=Weşanxaneyê Vateyî}} * {{Citation |title=Gula Çemê Pêrre |publication-date=2007 |publisher=Weşanxaneyê Vateyî}} * {{Citation |title=Ormanın Dili |publication-date=2008 |edition=3 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=Dêrsim Merkezli Kürt Aleviliği (Etnisite, Dini İnanç, Kültür ve Direniş) |publication-date=2009 |edition= |publisher=Weşanxaneye Vateyî}} * {{Citation |title=Hewraman - Dersim Sırrı |publication-date=2017 |edition= |publisher=İsmail Beşikci Vakfı}} * {{Citation |title=Nuşteyî |publication-date=2019 |edition= |publisher=Weşanxaneye Vateyî}} * {{Citation |title=Veng û Hesreta Herdê Dewrêşî |publication-date=2020 |edition= |publisher=Weşanxaneye Vateyî}} * {{Citation |title=Yayınlanmış Yazılar I / Dergi, Gazete Yazıları |publication-date=2020 |edition= |publisher=Babek Yayınları}} * {{Citation |title=Yayınlanmış Yazılar II / İnternet Yazıları |publication-date=2020 |edition= |publisher=Babek Yayınları}} * {{Citation |title=Yayınlanmış Yazılar III / Polemik Yazıları |publication-date=2020 |edition= |publisher=Babek Yayınları}} * {{Citation |title=Kiğı'dan Berlin'e Anılar I |publication-date=2021 |edition= |publisher=Deng Yayınları}} === Gotarên demkî === * {{Citation |title=No kî ma ra wo |work=Çira |volume=1 |issue= |pages=89–94 |publication-date=1995 |editor-last=Aytar |editor-first=Osman |editor2-last=Dağdeviren |editor2-first=Nedim |editor3-last=Kutlay |editor3-first=Nacî |editor4-last=Lewendî |editor4-first=Mahmûd |editor5-last=[[Hesenê Metê|Metê]] |editor5-first=Hesenê |editor6-last=Soran |editor6-first=Zinar}} * {{Citation |title=Kirmanckî (Zazakî) de nêr û mayik |work=Çira |volume=1 |issue=2 |pages=105–112 |publication-date=1995 |editor-last=Aytar |editor-first=Osman |editor2-last=Dağdeviren |editor2-first=Nedim |editor3-last=Kutlay |editor3-first=Nacî |editor4-last=Lewendî |editor4-first=Mahmûd |editor5-last=Metê |editor5-first=Hesenê |editor6-last=Soran |editor6-first=Zinar}} * {{Citation |title=Usên ve bakilî ra |work=Çira |volume=2 |issue=5 |pages=63–67 |publication-date=1996 |editor-last=Aytar |editor-first=Osman |editor2-last=Alakom |editor2-first=Rohat |editor3-last=Cewerî |editor3-first=Firat |editor4-last=Lewendî |editor4-first=Mahmûd |editor5-last=Soran |editor5-first=Zinar }} * {{Citation |title=Kirmanckî (fekê Dêrsimî) de zuhûmariye û zafhûmariye |work=Çira |volume=2 |issue=6 |pages=64–70 |publication-date=1996 |editor-last=Aytar |editor-first=Osman |editor2-last=Alakom |editor2-first=Rohat |editor3-last=Cewerî |editor3-first=Firat |editor4-last=Lewendî |editor4-first=Mahmûd |editor5-last=Soran |editor5-first=Zinar }} * {{Citation |title=Roze be roze pê xapit, heta ke ma qir kerdîme |work=Vate |volume=1 |issue= |pages=5–20 |publication-date=1997 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=[[Mehemed Malmîsanij|Malmîsanij]] |editor4-first=Mehemed |editor5-last=Gundogan |editor5-first=Cemîl}} * {{Citation |title=Serra 60 ya sarewedardena Dêrsimî ser o: "Ez ver va Dismenî çok ronênan" |work=Vate |volume=2 |issue= |pages=13–22 |publication-date=1997 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed|editor5-first=Cemîl|editor5-last=Gundogan}} * {{Citation |title=Tertelê 38i ra ma ki bara xo gurete |work=Vate |volume=3 |issue= |pages=35–49 |publication-date=1997 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed|editor5-first=Cemîl|editor5-last=Gundogan}} * {{Citation |title=Vîlikê verê vare |work=Vate |volume=4 |issue= |pages=66–74 |publication-date=1998 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed|editor5-first=Cemîl|editor5-last=Gundogan}} * {{Citation |title=Komara Tirkîya û Dêrsim |work=Vate |volume=6 |issue= |pages=44–56 |publication-date=1998 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed }} * {{Citation |title=Hewnê Newrozê |work=Vate |volume=7 |issue= |pages=49–54 |publication-date=1999 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Şahan Axa |work=Vate |volume=9 |issue= |pages=74–78 |publication-date=1999 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Qemer Axayê Usivan |work=Vate |volume=11 |issue= |pages=38–42 |publication-date=2000 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Fekê Dêrsimî de Antişê Karan |work=Vate |volume=12 |issue= |pages=17–31 |publication-date=2000 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Xeca Xidirî: Dewa ma kerde xan-xirave |work=Vate |volume=13 |issue= |pages=52–59 |publication-date=2000 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Karê ziwan û kulture ma de gamêda newîye: ÎKK |work=Vate |volume=13 |issue= |pages=100–102 |publication-date=2000 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Şaîro Namdar Saydar |work=Vate |volume=14 |issue= |pages=25–35 |publication-date=2001 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Di şêrê Kurdîstanî - Alîşêr û Zerîfa |work=Vate |volume=16 |issue= |pages=17–21 |publication-date=2002 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Di şêrê Kurdîstanî - Alîşêr û Zerîfa II |work=Vate |volume=17 |issue= |pages=20–25 |publication-date=2002 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Nê miletê mezlumî se kerdîvî? |work=Vate |volume=19 |issue= |pages=4–16 |publication-date=2003 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Doktorê Ma |work=Vate |volume=21 |issue= |pages= |publication-date=2003 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Xoverdayîşê kurdan ê seserra 20î de cayê kirmancan |work=Tîroj |volume=2 |issue=8 |pages= |publication-date=2004 |editor2-last= |editor2-first= |editor3-last= |editor3-first= |editor4-last= |editor4-first=}} * {{Citation |title=Demê Begîya Çemîşgezekî de Dêrsim de Nasnameyo Etnîk |work=Vate |volume=23 |issue= |pages=57–67 |publication-date=2005 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Derheqê Ferhengê H. Çakmakî de |work=Vate |volume=24 |issue= |pages=108–115 |publication-date=2005 |editor-last=Malmîsanij |editor-first=Mehemed|editor3-first=J. Îhsan|editor3-last=Espar|editor2-first=Mehmet|editor2-last=Uzun}} * {{Citation |title=Zîyara Conage Ser o Çend Çekuyî |work=Vate |volume=29 |issue= |pages=110–111 |publication-date=2007 |editor-last=Malmîsanij |editor-first=Mehemed|editor3-first=J. Îhsan|editor3-last=Espar|editor2-first=Mehmet|editor2-last=Uzun}} * {{Citation |title=Pekîn de Hefteyê |work=Vate |volume=31 |issue= |pages=77–90 |publication-date=2008 |editor-last=Malmîsanij |editor-first=Mehemed|editor3-first=J. Îhsan|editor3-last=Espar|editor2-first=Mehmet|editor2-last=Uzun}} * {{Citation |title=Welatê Kengurîyan de |work=Vate |volume=35 |issue= |pages=30–40 |publication-date=2011 |editor-last=Bedîrxan |editor-first=Serdar |editor2-last=Gunduz |editor2-first=Deniz |editor3-last=Çem |editor3-first=Munzur}} * {{Citation |title=Jenosîdê 1937-38i Jenosîdêde Plankerde yo |work=Vate |volume=36 |pages=50–57 |publication-date=2011 |editor-last=Bedîrxan |editor-first=Serdar |editor2-last=Gunduz |editor2-first=Deniz |editor3-last=Çem |editor3-first=Munzur}} * {{Citation |title=Ziwan, Asîmîlasyon û Xoverdayîş |work=Vate |volume=37 |issue= |pages= |publication-date=2011 |editor-last=Bedîrxan |editor-first=Serdar |editor2-last=Gunduz |editor2-first=Deniz |editor3-last=Çem |editor3-first=Munzur}} * {{Citation |title=Folklor û Bawerîya Kurdanê Dêrsimî ra |work=Vate |volume=38 |issue= |pages= |publication-date=2012 |editor-last=Bedîrxan |editor-first=Serdar |editor2-last=Gunduz |editor2-first=Deniz |editor3-last=Çem |editor3-first=Munzur}} * {{Citation |title=Neticeya xebata kombiyayişi ser o |work=Vate |volume=73 |issue= |pages=103–106 |publication-date=2022 |editor-last= |editor-first=}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1945]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] gjfky2s5rkgezeg33qedlpzwxyfk5sv 2087376 2087375 2026-08-26T07:43:12Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2087376 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Gotar te standard kirin}}{{Agahîdank nivîskar | nav = Munzur Çem | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = Hüseyin Beysülen | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|1|1947|temen=j}} | cihê_jidayikbûnê = [[Gêxî]], [[Bîngol (parêzgeh)|Bîngol]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = {{Mirin|11|12|2022|1|1|1947|temen=erê}} | cihê_mirinê = [[Stockholm]], [[Swêd]] | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | destûrname = | pîşe = | salên_çalak = | serdem = | berhem = Ferhengê Kurdî-Tirkî (Zazakî), Stockholm 1994<br/>Antolojîyê Hîkayanê Kirmanckî (Zazakî), Stockholm 2005 | tevger = <!-- Tevgera wêjeyî --> | şêwe = [[Rêziman]], [[ferheng]]nivîsî, [[çîrok]] | ziman = [[Zazakî]], [[kurmancî]], [[tirkî]]. | hevjîn = <!-- zewicî --> | partner = <!-- nezewicî --> | zarok = | dê = | bav = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | bandorbar = | bandorker = | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> | bernav = }} '''Munzur Çem''', bi navê rastîn '''Hüseyin Beysülen''' (jdb. 1947 - m. 11 kanûna pêşîn 2022),<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.vate.com.tr/team/munzurcem/ |roja-gihiştinê=2021-11-07 |roja-arşîvê=2021-11-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211108054947/https://www.vate.com.tr/team/munzurcem/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> rojnamevan, nivîskar, wergêr û zimannasê kurdê [[zaza]] bû. Li gundê Qurzê ku berê gundekî [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] bû û piştre girêdayî navçeya [[Gêxî]]/Kêxî ya [[Çewlîk]]ê bû, hate dinê. Navê wî yê rastî Hûseyîn Beysûlen/Hüseyin Beysülen e. Di deh saliya xwe de li gundê cîran, [[Sêter]]ê dest bi dibistana seretayî kir. Dibistana navînê li navçeya Nazimiye ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] xwend. Di sala 1966an de Koleja Tenduristî ya Diyarbekirê qedand. Dema ku karmendê tenduristiyê bû, di heman demê de beşdariya beşa şevê ya Koleja Taybeta Enqereyê ya Aborî û Zanistên Bazirganî kir. Di sala 1971ê de vê dibistanê qedand. Di sala 1975an de îmtîhana komîserê çavdêriyê ya Sazîya Çavdêriya Bilind (Sayıştay) derbas bû û heta sala 1980ê ​​di vê saziyê de xebitî. Munzur Çem ku ji destpêka salên 1970yî ve dest bi nivîsîna gotaran dike, ji bo kovara mehane ya ''Rêya Azadiyê'' (Özgürlük Yolu) ku di sala 1975an de dest bi weşana xwe kir û ji bo rojnameya kurdî-tirkî ''Roja Welat'' a 15 rojîn ya ku di sala 1987an de derdiket, nivîsa xwe domand. Hewldanên nivîskar yên ji bo nivîsandina bi zaravayê kirmanckî/[[zaza]]kî/dimilkî bi van salan re hevdem in. Demek beriya derbeya leşkerî ya 1980yî li Tirkiyê, ku ji ber xebat û nivîsên xwe yên siyasî ji aliyê polîsan ve dihat xwestin, çû derveyê welat. Ji dawiya sala 1980î heta dawiya sala 1983an, dema ku wekî edîtoriya rojnameya mehane ya ''Dengê Komkar'' ku li [[Almanya]]yê derdiket, xebatên xwe yên siyasî domand. Di mehên pêşî yên sala 1984an de çû [[Swêd]]ê û li vî welatî bi cih bû. Munzur Çem niha hemwelatiyê vî welatî ye.  Gelek kitêb, broşur û gotarên wî, li gorê serdemê, bi nasnavên cuda wek "Hüseyin Toprak”, “Ahmet Taş”, "Mirzali Çimen", "B. Şîlan", "S. Dîlan", "Derweşê Mîrza" <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institute-kirmancki.de/munzur-cem-biografi/ |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2021-11-06 |roja-arşîvê=2021-11-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211106140027/https://www.institute-kirmancki.de/munzur-cem-biografi/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>,<ref name=":0"> http://www.zazaki.net/haber/munzur-cem-144.htm </ref> di kovar û rojnameyên cuda de hatine weşandin. Di van salên dawî de zêdetir wext daye xebatên li ser kirmanckî (zazakî), endamê Koma Stockholmê ye ku di vî warî de dixebite.  Ew bi awayekî aktîf beşdara xebatên kovara kirmanckî ya çandî [[Vate (kovar)|Vate]], ku li Swêdê derdikeve, dibe. Ji sala 1970yî ve roman, çîrok, serpêhatî û gotaran dinivîse. Li ser çand, aborî û siyasetê gelek nivîsandiye. Di heman demê de kitêbeke rêzimana zazakî jî nivîsandiye, yek ji damezrînerên Kurd-PENê ye. Nivîskar niha li [[Berlîn]]ê dijî; Li ser roman, çîrok, serpêhatî û gotaran xebatên xwe didomîne. == Berhemên wî == === Pirtûk === * {{Citation |title=Türkiye Kürdistanı: Ekonomik ve Sosyal Yapı |publication-date=1985 |publisher=Özgürlük Yolu Yayınları}} * {{Citation |title=Gülümse ey Dersim |volume=1 |publication-date=1990 |publisher=Özgürlük Yolu Yayınları}} * {{Citation |title=Gülümse ey Dersim |volume=2 |publication-date=1991 |publisher=Özgürlük Yolu Yayınları}} * {{Citation |last= |first= |title=Dünü ve bugünüyle "gerikalmışlık" sorunu |publication-date=1991 |publisher=Öz-Ge Yayınları}} * {{Citation |title=Hotay Serra Usivê Qurzkizî |publication-date=1992 |publisher=Roja Nû}} * {{Citation |title=Gülümse ey Dersim |volume=3 |publication-date=1993 |publisher=Özgürlük Yolu Yayınları}} * {{Citation |title=Tayê Kilamê Dêrsimî |publication-date=1993}} * {{Citation |title=Ferheng: Kurdî-Tirkî (Zazakî) |publication-date=1994}} * {{Citation |title=Ormanın Dili |publication-date=1996 |edition=1 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=İsyana Çağrı |publication-date=1996 |edition= |place= |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=Ekmeği de Yaktılar |publication-date=1997 |edition= |place= |publisher=Pencînar Yayınları}} * {{Citation |title=Luye Be Biza Kole ra |publication-date=1998 |edition= |place= |publisher=Weşanên Komkar}} * {{Citation |title=Kulê 38î |publication-date=1998 |edition= |place= |publisher=Weşanên Komkar}} * {{Citation |title=Dersim'de Alevilik |publication-date=1999 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=Tanıkların Diliyle Dersim 38 |publication-date=1999 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=The Voice of the Forest |publication-date=2000 |publisher=KOMKAR Publications}} * {{Citation |title=Türkçe Açıklamalı Kirmancca (Zazaca) Gramer |publication-date=2003 |publisher=Weşanên Deng}} * {{Citation |title=Ormanın Dili |publication-date=2004 |edition=2 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=Antolojîyê Hîkayanê Kirmanckî (Zazakî) |publication-date=2005 |publisher=Weqfa kurdî ya kulturî li Stockholmê}} * {{Citation |title=Hewnê Newroze |publication-date=2005 |publisher=Weşanxaneyê Vateyî}} * {{Citation |title=Gula Çemê Pêrre |publication-date=2007 |publisher=Weşanxaneyê Vateyî}} * {{Citation |title=Ormanın Dili |publication-date=2008 |edition=3 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=Dêrsim Merkezli Kürt Aleviliği (Etnisite, Dini İnanç, Kültür ve Direniş) |publication-date=2009 |edition= |publisher=Weşanxaneye Vateyî}} * {{Citation |title=Hewraman - Dersim Sırrı |publication-date=2017 |edition= |publisher=İsmail Beşikci Vakfı}} * {{Citation |title=Nuşteyî |publication-date=2019 |edition= |publisher=Weşanxaneye Vateyî}} * {{Citation |title=Veng û Hesreta Herdê Dewrêşî |publication-date=2020 |edition= |publisher=Weşanxaneye Vateyî}} * {{Citation |title=Yayınlanmış Yazılar I / Dergi, Gazete Yazıları |publication-date=2020 |edition= |publisher=Babek Yayınları}} * {{Citation |title=Yayınlanmış Yazılar II / İnternet Yazıları |publication-date=2020 |edition= |publisher=Babek Yayınları}} * {{Citation |title=Yayınlanmış Yazılar III / Polemik Yazıları |publication-date=2020 |edition= |publisher=Babek Yayınları}} * {{Citation |title=Kiğı'dan Berlin'e Anılar I |publication-date=2021 |edition= |publisher=Deng Yayınları}} === Gotarên demkî === * {{Citation |title=No kî ma ra wo |work=Çira |volume=1 |issue= |pages=89–94 |publication-date=1995 |editor-last=Aytar |editor-first=Osman |editor2-last=Dağdeviren |editor2-first=Nedim |editor3-last=Kutlay |editor3-first=Nacî |editor4-last=Lewendî |editor4-first=Mahmûd |editor5-last=[[Hesenê Metê|Metê]] |editor5-first=Hesenê |editor6-last=Soran |editor6-first=Zinar}} * {{Citation |title=Kirmanckî (Zazakî) de nêr û mayik |work=Çira |volume=1 |issue=2 |pages=105–112 |publication-date=1995 |editor-last=Aytar |editor-first=Osman |editor2-last=Dağdeviren |editor2-first=Nedim |editor3-last=Kutlay |editor3-first=Nacî |editor4-last=Lewendî |editor4-first=Mahmûd |editor5-last=Metê |editor5-first=Hesenê |editor6-last=Soran |editor6-first=Zinar}} * {{Citation |title=Usên ve bakilî ra |work=Çira |volume=2 |issue=5 |pages=63–67 |publication-date=1996 |editor-last=Aytar |editor-first=Osman |editor2-last=Alakom |editor2-first=Rohat |editor3-last=Cewerî |editor3-first=Firat |editor4-last=Lewendî |editor4-first=Mahmûd |editor5-last=Soran |editor5-first=Zinar }} * {{Citation |title=Kirmanckî (fekê Dêrsimî) de zuhûmariye û zafhûmariye |work=Çira |volume=2 |issue=6 |pages=64–70 |publication-date=1996 |editor-last=Aytar |editor-first=Osman |editor2-last=Alakom |editor2-first=Rohat |editor3-last=Cewerî |editor3-first=Firat |editor4-last=Lewendî |editor4-first=Mahmûd |editor5-last=Soran |editor5-first=Zinar }} * {{Citation |title=Roze be roze pê xapit, heta ke ma qir kerdîme |work=Vate |volume=1 |issue= |pages=5–20 |publication-date=1997 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=[[Mehemed Malmîsanij|Malmîsanij]] |editor4-first=Mehemed |editor5-last=Gundogan |editor5-first=Cemîl}} * {{Citation |title=Serra 60 ya sarewedardena Dêrsimî ser o: "Ez ver va Dismenî çok ronênan" |work=Vate |volume=2 |issue= |pages=13–22 |publication-date=1997 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed|editor5-first=Cemîl|editor5-last=Gundogan}} * {{Citation |title=Tertelê 38i ra ma ki bara xo gurete |work=Vate |volume=3 |issue= |pages=35–49 |publication-date=1997 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed|editor5-first=Cemîl|editor5-last=Gundogan}} * {{Citation |title=Vîlikê verê vare |work=Vate |volume=4 |issue= |pages=66–74 |publication-date=1998 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed|editor5-first=Cemîl|editor5-last=Gundogan}} * {{Citation |title=Komara Tirkîya û Dêrsim |work=Vate |volume=6 |issue= |pages=44–56 |publication-date=1998 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed }} * {{Citation |title=Hewnê Newrozê |work=Vate |volume=7 |issue= |pages=49–54 |publication-date=1999 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Şahan Axa |work=Vate |volume=9 |issue= |pages=74–78 |publication-date=1999 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Qemer Axayê Usivan |work=Vate |volume=11 |issue= |pages=38–42 |publication-date=2000 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Fekê Dêrsimî de Antişê Karan |work=Vate |volume=12 |issue= |pages=17–31 |publication-date=2000 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Xeca Xidirî: Dewa ma kerde xan-xirave |work=Vate |volume=13 |issue= |pages=52–59 |publication-date=2000 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Karê ziwan û kulture ma de gamêda newîye: ÎKK |work=Vate |volume=13 |issue= |pages=100–102 |publication-date=2000 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Şaîro Namdar Saydar |work=Vate |volume=14 |issue= |pages=25–35 |publication-date=2001 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Di şêrê Kurdîstanî - Alîşêr û Zerîfa |work=Vate |volume=16 |issue= |pages=17–21 |publication-date=2002 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Di şêrê Kurdîstanî - Alîşêr û Zerîfa II |work=Vate |volume=17 |issue= |pages=20–25 |publication-date=2002 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Nê miletê mezlumî se kerdîvî? |work=Vate |volume=19 |issue= |pages=4–16 |publication-date=2003 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Doktorê Ma |work=Vate |volume=21 |issue= |pages= |publication-date=2003 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Xoverdayîşê kurdan ê seserra 20î de cayê kirmancan |work=Tîroj |volume=2 |issue=8 |pages= |publication-date=2004 |editor2-last= |editor2-first= |editor3-last= |editor3-first= |editor4-last= |editor4-first=}} * {{Citation |title=Demê Begîya Çemîşgezekî de Dêrsim de Nasnameyo Etnîk |work=Vate |volume=23 |issue= |pages=57–67 |publication-date=2005 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Derheqê Ferhengê H. Çakmakî de |work=Vate |volume=24 |issue= |pages=108–115 |publication-date=2005 |editor-last=Malmîsanij |editor-first=Mehemed|editor3-first=J. Îhsan|editor3-last=Espar|editor2-first=Mehmet|editor2-last=Uzun}} * {{Citation |title=Zîyara Conage Ser o Çend Çekuyî |work=Vate |volume=29 |issue= |pages=110–111 |publication-date=2007 |editor-last=Malmîsanij |editor-first=Mehemed|editor3-first=J. Îhsan|editor3-last=Espar|editor2-first=Mehmet|editor2-last=Uzun}} * {{Citation |title=Pekîn de Hefteyê |work=Vate |volume=31 |issue= |pages=77–90 |publication-date=2008 |editor-last=Malmîsanij |editor-first=Mehemed|editor3-first=J. Îhsan|editor3-last=Espar|editor2-first=Mehmet|editor2-last=Uzun}} * {{Citation |title=Welatê Kengurîyan de |work=Vate |volume=35 |issue= |pages=30–40 |publication-date=2011 |editor-last=Bedîrxan |editor-first=Serdar |editor2-last=Gunduz |editor2-first=Deniz |editor3-last=Çem |editor3-first=Munzur}} * {{Citation |title=Jenosîdê 1937-38i Jenosîdêde Plankerde yo |work=Vate |volume=36 |pages=50–57 |publication-date=2011 |editor-last=Bedîrxan |editor-first=Serdar |editor2-last=Gunduz |editor2-first=Deniz |editor3-last=Çem |editor3-first=Munzur}} * {{Citation |title=Ziwan, Asîmîlasyon û Xoverdayîş |work=Vate |volume=37 |issue= |pages= |publication-date=2011 |editor-last=Bedîrxan |editor-first=Serdar |editor2-last=Gunduz |editor2-first=Deniz |editor3-last=Çem |editor3-first=Munzur}} * {{Citation |title=Folklor û Bawerîya Kurdanê Dêrsimî ra |work=Vate |volume=38 |issue= |pages= |publication-date=2012 |editor-last=Bedîrxan |editor-first=Serdar |editor2-last=Gunduz |editor2-first=Deniz |editor3-last=Çem |editor3-first=Munzur}} * {{Citation |title=Neticeya xebata kombiyayişi ser o |work=Vate |volume=73 |issue= |pages=103–106 |publication-date=2022 |editor-last= |editor-first=}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1945]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] d01j7mip8bhiz4cjp7lvjlhhjysqd5h 2087377 2087376 2026-08-26T07:44:04Z Kurê Acemî 105128 2087377 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Gotar te standard kirin}}{{Agahîdank nivîskar | nav = Munzur Çem | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = Hüseyin Beysülen | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|1|1947|temen=j}} | cihê_jidayikbûnê = [[Gêxî]], [[Bîngol (parêzgeh)|Bîngol]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = {{Mirin|11|12|2022|1|1|1947|temen=erê}} | cihê_mirinê = [[Stockholm]], [[Swêd]] | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | destûrname = | pîşe = | salên_çalak = | serdem = | berhem = Ferhengê Kurdî-Tirkî (Zazakî), Stockholm 1994<br/>Antolojîyê Hîkayanê Kirmanckî (Zazakî), Stockholm 2005 | tevger = <!-- Tevgera wêjeyî --> | şêwe = [[Rêziman]], [[ferheng]]nivîsî, [[çîrok]] | ziman = [[Zazakî]], [[kurmancî]], [[tirkî]]. | hevjîn = <!-- zewicî --> | partner = <!-- nezewicî --> | zarok = | dê = | bav = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | bandorbar = | bandorker = | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> | bernav = }} '''Munzur Çem''', bi navê rastîn '''Hüseyin Beysülen''' (jdb. 1947 - m. 11 kanûna pêşîn 2022),<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.vate.com.tr/team/munzurcem/ |roja-gihiştinê=2021-11-07 |roja-arşîvê=2021-11-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211108054947/https://www.vate.com.tr/team/munzurcem/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> rojnamevan, nivîskar, wergêr û zimannasê kurdê [[zaza]] bû. Munzur Çem li [[Gêxî|Gêxiyê]] jidayik bûye. Navê wî yê rastî Hûseyîn Beysûlen/Hüseyin Beysülen e. Di deh saliya xwe de li gundê cîran, [[Sêter]]ê dest bi dibistana seretayî kir. Dibistana navînê li navçeya Nazimiye ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] xwend. Di sala 1966an de Koleja Tenduristî ya Diyarbekirê qedand. Dema ku karmendê tenduristiyê bû, di heman demê de beşdariya beşa şevê ya Koleja Taybeta Enqereyê ya Aborî û Zanistên Bazirganî kir. Di sala 1971ê de vê dibistanê qedand. Di sala 1975an de îmtîhana komîserê çavdêriyê ya Sazîya Çavdêriya Bilind (Sayıştay) derbas bû û heta sala 1980ê ​​di vê saziyê de xebitî. Munzur Çem ku ji destpêka salên 1970yî ve dest bi nivîsîna gotaran dike, ji bo kovara mehane ya ''Rêya Azadiyê'' (Özgürlük Yolu) ku di sala 1975an de dest bi weşana xwe kir û ji bo rojnameya kurdî-tirkî ''Roja Welat'' a 15 rojîn ya ku di sala 1987an de derdiket, nivîsa xwe domand. Hewldanên nivîskar yên ji bo nivîsandina bi zaravayê kirmanckî/[[zaza]]kî/dimilkî bi van salan re hevdem in. Demek beriya derbeya leşkerî ya 1980yî li Tirkiyê, ku ji ber xebat û nivîsên xwe yên siyasî ji aliyê polîsan ve dihat xwestin, çû derveyê welat. Ji dawiya sala 1980î heta dawiya sala 1983an, dema ku wekî edîtoriya rojnameya mehane ya ''Dengê Komkar'' ku li [[Almanya]]yê derdiket, xebatên xwe yên siyasî domand. Di mehên pêşî yên sala 1984an de çû [[Swêd]]ê û li vî welatî bi cih bû. Munzur Çem niha hemwelatiyê vî welatî ye.  Gelek kitêb, broşur û gotarên wî, li gorê serdemê, bi nasnavên cuda wek "Hüseyin Toprak”, “Ahmet Taş”, "Mirzali Çimen", "B. Şîlan", "S. Dîlan", "Derweşê Mîrza" <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institute-kirmancki.de/munzur-cem-biografi/ |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2021-11-06 |roja-arşîvê=2021-11-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211106140027/https://www.institute-kirmancki.de/munzur-cem-biografi/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>,<ref name=":0"> http://www.zazaki.net/haber/munzur-cem-144.htm </ref> di kovar û rojnameyên cuda de hatine weşandin. Di van salên dawî de zêdetir wext daye xebatên li ser kirmanckî (zazakî), endamê Koma Stockholmê ye ku di vî warî de dixebite.  Ew bi awayekî aktîf beşdara xebatên kovara kirmanckî ya çandî [[Vate (kovar)|Vate]], ku li Swêdê derdikeve, dibe. Ji sala 1970yî ve roman, çîrok, serpêhatî û gotaran dinivîse. Li ser çand, aborî û siyasetê gelek nivîsandiye. Di heman demê de kitêbeke rêzimana zazakî jî nivîsandiye, yek ji damezrînerên Kurd-PENê ye. Nivîskar niha li [[Berlîn]]ê dijî; Li ser roman, çîrok, serpêhatî û gotaran xebatên xwe didomîne. == Berhemên wî == === Pirtûk === * {{Citation |title=Türkiye Kürdistanı: Ekonomik ve Sosyal Yapı |publication-date=1985 |publisher=Özgürlük Yolu Yayınları}} * {{Citation |title=Gülümse ey Dersim |volume=1 |publication-date=1990 |publisher=Özgürlük Yolu Yayınları}} * {{Citation |title=Gülümse ey Dersim |volume=2 |publication-date=1991 |publisher=Özgürlük Yolu Yayınları}} * {{Citation |last= |first= |title=Dünü ve bugünüyle "gerikalmışlık" sorunu |publication-date=1991 |publisher=Öz-Ge Yayınları}} * {{Citation |title=Hotay Serra Usivê Qurzkizî |publication-date=1992 |publisher=Roja Nû}} * {{Citation |title=Gülümse ey Dersim |volume=3 |publication-date=1993 |publisher=Özgürlük Yolu Yayınları}} * {{Citation |title=Tayê Kilamê Dêrsimî |publication-date=1993}} * {{Citation |title=Ferheng: Kurdî-Tirkî (Zazakî) |publication-date=1994}} * {{Citation |title=Ormanın Dili |publication-date=1996 |edition=1 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=İsyana Çağrı |publication-date=1996 |edition= |place= |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=Ekmeği de Yaktılar |publication-date=1997 |edition= |place= |publisher=Pencînar Yayınları}} * {{Citation |title=Luye Be Biza Kole ra |publication-date=1998 |edition= |place= |publisher=Weşanên Komkar}} * {{Citation |title=Kulê 38î |publication-date=1998 |edition= |place= |publisher=Weşanên Komkar}} * {{Citation |title=Dersim'de Alevilik |publication-date=1999 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=Tanıkların Diliyle Dersim 38 |publication-date=1999 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=The Voice of the Forest |publication-date=2000 |publisher=KOMKAR Publications}} * {{Citation |title=Türkçe Açıklamalı Kirmancca (Zazaca) Gramer |publication-date=2003 |publisher=Weşanên Deng}} * {{Citation |title=Ormanın Dili |publication-date=2004 |edition=2 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=Antolojîyê Hîkayanê Kirmanckî (Zazakî) |publication-date=2005 |publisher=Weqfa kurdî ya kulturî li Stockholmê}} * {{Citation |title=Hewnê Newroze |publication-date=2005 |publisher=Weşanxaneyê Vateyî}} * {{Citation |title=Gula Çemê Pêrre |publication-date=2007 |publisher=Weşanxaneyê Vateyî}} * {{Citation |title=Ormanın Dili |publication-date=2008 |edition=3 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=Dêrsim Merkezli Kürt Aleviliği (Etnisite, Dini İnanç, Kültür ve Direniş) |publication-date=2009 |edition= |publisher=Weşanxaneye Vateyî}} * {{Citation |title=Hewraman - Dersim Sırrı |publication-date=2017 |edition= |publisher=İsmail Beşikci Vakfı}} * {{Citation |title=Nuşteyî |publication-date=2019 |edition= |publisher=Weşanxaneye Vateyî}} * {{Citation |title=Veng û Hesreta Herdê Dewrêşî |publication-date=2020 |edition= |publisher=Weşanxaneye Vateyî}} * {{Citation |title=Yayınlanmış Yazılar I / Dergi, Gazete Yazıları |publication-date=2020 |edition= |publisher=Babek Yayınları}} * {{Citation |title=Yayınlanmış Yazılar II / İnternet Yazıları |publication-date=2020 |edition= |publisher=Babek Yayınları}} * {{Citation |title=Yayınlanmış Yazılar III / Polemik Yazıları |publication-date=2020 |edition= |publisher=Babek Yayınları}} * {{Citation |title=Kiğı'dan Berlin'e Anılar I |publication-date=2021 |edition= |publisher=Deng Yayınları}} === Gotarên demkî === * {{Citation |title=No kî ma ra wo |work=Çira |volume=1 |issue= |pages=89–94 |publication-date=1995 |editor-last=Aytar |editor-first=Osman |editor2-last=Dağdeviren |editor2-first=Nedim |editor3-last=Kutlay |editor3-first=Nacî |editor4-last=Lewendî |editor4-first=Mahmûd |editor5-last=[[Hesenê Metê|Metê]] |editor5-first=Hesenê |editor6-last=Soran |editor6-first=Zinar}} * {{Citation |title=Kirmanckî (Zazakî) de nêr û mayik |work=Çira |volume=1 |issue=2 |pages=105–112 |publication-date=1995 |editor-last=Aytar |editor-first=Osman |editor2-last=Dağdeviren |editor2-first=Nedim |editor3-last=Kutlay |editor3-first=Nacî |editor4-last=Lewendî |editor4-first=Mahmûd |editor5-last=Metê |editor5-first=Hesenê |editor6-last=Soran |editor6-first=Zinar}} * {{Citation |title=Usên ve bakilî ra |work=Çira |volume=2 |issue=5 |pages=63–67 |publication-date=1996 |editor-last=Aytar |editor-first=Osman |editor2-last=Alakom |editor2-first=Rohat |editor3-last=Cewerî |editor3-first=Firat |editor4-last=Lewendî |editor4-first=Mahmûd |editor5-last=Soran |editor5-first=Zinar }} * {{Citation |title=Kirmanckî (fekê Dêrsimî) de zuhûmariye û zafhûmariye |work=Çira |volume=2 |issue=6 |pages=64–70 |publication-date=1996 |editor-last=Aytar |editor-first=Osman |editor2-last=Alakom |editor2-first=Rohat |editor3-last=Cewerî |editor3-first=Firat |editor4-last=Lewendî |editor4-first=Mahmûd |editor5-last=Soran |editor5-first=Zinar }} * {{Citation |title=Roze be roze pê xapit, heta ke ma qir kerdîme |work=Vate |volume=1 |issue= |pages=5–20 |publication-date=1997 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=[[Mehemed Malmîsanij|Malmîsanij]] |editor4-first=Mehemed |editor5-last=Gundogan |editor5-first=Cemîl}} * {{Citation |title=Serra 60 ya sarewedardena Dêrsimî ser o: "Ez ver va Dismenî çok ronênan" |work=Vate |volume=2 |issue= |pages=13–22 |publication-date=1997 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed|editor5-first=Cemîl|editor5-last=Gundogan}} * {{Citation |title=Tertelê 38i ra ma ki bara xo gurete |work=Vate |volume=3 |issue= |pages=35–49 |publication-date=1997 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed|editor5-first=Cemîl|editor5-last=Gundogan}} * {{Citation |title=Vîlikê verê vare |work=Vate |volume=4 |issue= |pages=66–74 |publication-date=1998 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed|editor5-first=Cemîl|editor5-last=Gundogan}} * {{Citation |title=Komara Tirkîya û Dêrsim |work=Vate |volume=6 |issue= |pages=44–56 |publication-date=1998 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed }} * {{Citation |title=Hewnê Newrozê |work=Vate |volume=7 |issue= |pages=49–54 |publication-date=1999 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Şahan Axa |work=Vate |volume=9 |issue= |pages=74–78 |publication-date=1999 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Qemer Axayê Usivan |work=Vate |volume=11 |issue= |pages=38–42 |publication-date=2000 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Fekê Dêrsimî de Antişê Karan |work=Vate |volume=12 |issue= |pages=17–31 |publication-date=2000 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Xeca Xidirî: Dewa ma kerde xan-xirave |work=Vate |volume=13 |issue= |pages=52–59 |publication-date=2000 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Karê ziwan û kulture ma de gamêda newîye: ÎKK |work=Vate |volume=13 |issue= |pages=100–102 |publication-date=2000 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Şaîro Namdar Saydar |work=Vate |volume=14 |issue= |pages=25–35 |publication-date=2001 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Di şêrê Kurdîstanî - Alîşêr û Zerîfa |work=Vate |volume=16 |issue= |pages=17–21 |publication-date=2002 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Di şêrê Kurdîstanî - Alîşêr û Zerîfa II |work=Vate |volume=17 |issue= |pages=20–25 |publication-date=2002 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Nê miletê mezlumî se kerdîvî? |work=Vate |volume=19 |issue= |pages=4–16 |publication-date=2003 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Doktorê Ma |work=Vate |volume=21 |issue= |pages= |publication-date=2003 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Xoverdayîşê kurdan ê seserra 20î de cayê kirmancan |work=Tîroj |volume=2 |issue=8 |pages= |publication-date=2004 |editor2-last= |editor2-first= |editor3-last= |editor3-first= |editor4-last= |editor4-first=}} * {{Citation |title=Demê Begîya Çemîşgezekî de Dêrsim de Nasnameyo Etnîk |work=Vate |volume=23 |issue= |pages=57–67 |publication-date=2005 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Derheqê Ferhengê H. Çakmakî de |work=Vate |volume=24 |issue= |pages=108–115 |publication-date=2005 |editor-last=Malmîsanij |editor-first=Mehemed|editor3-first=J. Îhsan|editor3-last=Espar|editor2-first=Mehmet|editor2-last=Uzun}} * {{Citation |title=Zîyara Conage Ser o Çend Çekuyî |work=Vate |volume=29 |issue= |pages=110–111 |publication-date=2007 |editor-last=Malmîsanij |editor-first=Mehemed|editor3-first=J. Îhsan|editor3-last=Espar|editor2-first=Mehmet|editor2-last=Uzun}} * {{Citation |title=Pekîn de Hefteyê |work=Vate |volume=31 |issue= |pages=77–90 |publication-date=2008 |editor-last=Malmîsanij |editor-first=Mehemed|editor3-first=J. Îhsan|editor3-last=Espar|editor2-first=Mehmet|editor2-last=Uzun}} * {{Citation |title=Welatê Kengurîyan de |work=Vate |volume=35 |issue= |pages=30–40 |publication-date=2011 |editor-last=Bedîrxan |editor-first=Serdar |editor2-last=Gunduz |editor2-first=Deniz |editor3-last=Çem |editor3-first=Munzur}} * {{Citation |title=Jenosîdê 1937-38i Jenosîdêde Plankerde yo |work=Vate |volume=36 |pages=50–57 |publication-date=2011 |editor-last=Bedîrxan |editor-first=Serdar |editor2-last=Gunduz |editor2-first=Deniz |editor3-last=Çem |editor3-first=Munzur}} * {{Citation |title=Ziwan, Asîmîlasyon û Xoverdayîş |work=Vate |volume=37 |issue= |pages= |publication-date=2011 |editor-last=Bedîrxan |editor-first=Serdar |editor2-last=Gunduz |editor2-first=Deniz |editor3-last=Çem |editor3-first=Munzur}} * {{Citation |title=Folklor û Bawerîya Kurdanê Dêrsimî ra |work=Vate |volume=38 |issue= |pages= |publication-date=2012 |editor-last=Bedîrxan |editor-first=Serdar |editor2-last=Gunduz |editor2-first=Deniz |editor3-last=Çem |editor3-first=Munzur}} * {{Citation |title=Neticeya xebata kombiyayişi ser o |work=Vate |volume=73 |issue= |pages=103–106 |publication-date=2022 |editor-last= |editor-first=}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1945]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] 1q8k76kdjlage4wnpgjxba7zmfnzpa9 2087378 2087377 2026-08-26T07:44:58Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2087378 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Gotar te standard kirin}}{{Agahîdank nivîskar | nav = Munzur Çem | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = Hüseyin Beysülen | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|1|1947|temen=j}} | cihê_jidayikbûnê = [[Gêxî]], [[Bîngol (parêzgeh)|Bîngol]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = {{Mirin|11|12|2022|1|1|1947|temen=erê}} | cihê_mirinê = [[Berlîn]], [[Almanya]] | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | destûrname = | pîşe = | salên_çalak = | serdem = | berhem = Ferhengê Kurdî-Tirkî (Zazakî), Stockholm 1994<br/>Antolojîyê Hîkayanê Kirmanckî (Zazakî), Stockholm 2005 | tevger = <!-- Tevgera wêjeyî --> | şêwe = [[Rêziman]], [[ferheng]]nivîsî, [[çîrok]] | ziman = [[Zazakî]], [[kurmancî]], [[tirkî]]. | hevjîn = <!-- zewicî --> | partner = <!-- nezewicî --> | zarok = | dê = | bav = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | bandorbar = | bandorker = | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> | bernav = }} '''Munzur Çem''', bi navê rastîn '''Hüseyin Beysülen''' (jdb. 1947 - m. 11 kanûna pêşîn 2022),<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.vate.com.tr/team/munzurcem/ |roja-gihiştinê=2021-11-07 |roja-arşîvê=2021-11-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211108054947/https://www.vate.com.tr/team/munzurcem/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> rojnamevan, nivîskar, wergêr û zimannasê kurdê [[zaza]] bû. Munzur Çem li [[Gêxî|Gêxiyê]] jidayik bûye. Navê wî yê rastî Hûseyîn Beysûlen/Hüseyin Beysülen e. Di deh saliya xwe de li gundê cîran, [[Sêter]]ê dest bi dibistana seretayî kir. Dibistana navînê li navçeya Nazimiye ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] xwend. Di sala 1966an de Koleja Tenduristî ya Diyarbekirê qedand. Dema ku karmendê tenduristiyê bû, di heman demê de beşdariya beşa şevê ya Koleja Taybeta Enqereyê ya Aborî û Zanistên Bazirganî kir. Di sala 1971ê de vê dibistanê qedand. Di sala 1975an de îmtîhana komîserê çavdêriyê ya Sazîya Çavdêriya Bilind (Sayıştay) derbas bû û heta sala 1980ê ​​di vê saziyê de xebitî. Munzur Çem ku ji destpêka salên 1970yî ve dest bi nivîsîna gotaran dike, ji bo kovara mehane ya ''Rêya Azadiyê'' (Özgürlük Yolu) ku di sala 1975an de dest bi weşana xwe kir û ji bo rojnameya kurdî-tirkî ''Roja Welat'' a 15 rojîn ya ku di sala 1987an de derdiket, nivîsa xwe domand. Hewldanên nivîskar yên ji bo nivîsandina bi zaravayê kirmanckî/[[zaza]]kî/dimilkî bi van salan re hevdem in. Demek beriya derbeya leşkerî ya 1980yî li Tirkiyê, ku ji ber xebat û nivîsên xwe yên siyasî ji aliyê polîsan ve dihat xwestin, çû derveyê welat. Ji dawiya sala 1980î heta dawiya sala 1983an, dema ku wekî edîtoriya rojnameya mehane ya ''Dengê Komkar'' ku li [[Almanya]]yê derdiket, xebatên xwe yên siyasî domand. Di mehên pêşî yên sala 1984an de çû [[Swêd]]ê û li vî welatî bi cih bû. Munzur Çem niha hemwelatiyê vî welatî ye.  Gelek kitêb, broşur û gotarên wî, li gorê serdemê, bi nasnavên cuda wek "Hüseyin Toprak”, “Ahmet Taş”, "Mirzali Çimen", "B. Şîlan", "S. Dîlan", "Derweşê Mîrza" <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institute-kirmancki.de/munzur-cem-biografi/ |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2021-11-06 |roja-arşîvê=2021-11-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211106140027/https://www.institute-kirmancki.de/munzur-cem-biografi/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>,<ref name=":0"> http://www.zazaki.net/haber/munzur-cem-144.htm </ref> di kovar û rojnameyên cuda de hatine weşandin. Di van salên dawî de zêdetir wext daye xebatên li ser kirmanckî (zazakî), endamê Koma Stockholmê ye ku di vî warî de dixebite.  Ew bi awayekî aktîf beşdara xebatên kovara kirmanckî ya çandî [[Vate (kovar)|Vate]], ku li Swêdê derdikeve, dibe. Ji sala 1970yî ve roman, çîrok, serpêhatî û gotaran dinivîse. Li ser çand, aborî û siyasetê gelek nivîsandiye. Di heman demê de kitêbeke rêzimana zazakî jî nivîsandiye, yek ji damezrînerên Kurd-PENê ye. Nivîskar niha li [[Berlîn]]ê dijî; Li ser roman, çîrok, serpêhatî û gotaran xebatên xwe didomîne. == Berhemên wî == === Pirtûk === * {{Citation |title=Türkiye Kürdistanı: Ekonomik ve Sosyal Yapı |publication-date=1985 |publisher=Özgürlük Yolu Yayınları}} * {{Citation |title=Gülümse ey Dersim |volume=1 |publication-date=1990 |publisher=Özgürlük Yolu Yayınları}} * {{Citation |title=Gülümse ey Dersim |volume=2 |publication-date=1991 |publisher=Özgürlük Yolu Yayınları}} * {{Citation |last= |first= |title=Dünü ve bugünüyle "gerikalmışlık" sorunu |publication-date=1991 |publisher=Öz-Ge Yayınları}} * {{Citation |title=Hotay Serra Usivê Qurzkizî |publication-date=1992 |publisher=Roja Nû}} * {{Citation |title=Gülümse ey Dersim |volume=3 |publication-date=1993 |publisher=Özgürlük Yolu Yayınları}} * {{Citation |title=Tayê Kilamê Dêrsimî |publication-date=1993}} * {{Citation |title=Ferheng: Kurdî-Tirkî (Zazakî) |publication-date=1994}} * {{Citation |title=Ormanın Dili |publication-date=1996 |edition=1 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=İsyana Çağrı |publication-date=1996 |edition= |place= |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=Ekmeği de Yaktılar |publication-date=1997 |edition= |place= |publisher=Pencînar Yayınları}} * {{Citation |title=Luye Be Biza Kole ra |publication-date=1998 |edition= |place= |publisher=Weşanên Komkar}} * {{Citation |title=Kulê 38î |publication-date=1998 |edition= |place= |publisher=Weşanên Komkar}} * {{Citation |title=Dersim'de Alevilik |publication-date=1999 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=Tanıkların Diliyle Dersim 38 |publication-date=1999 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=The Voice of the Forest |publication-date=2000 |publisher=KOMKAR Publications}} * {{Citation |title=Türkçe Açıklamalı Kirmancca (Zazaca) Gramer |publication-date=2003 |publisher=Weşanên Deng}} * {{Citation |title=Ormanın Dili |publication-date=2004 |edition=2 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=Antolojîyê Hîkayanê Kirmanckî (Zazakî) |publication-date=2005 |publisher=Weqfa kurdî ya kulturî li Stockholmê}} * {{Citation |title=Hewnê Newroze |publication-date=2005 |publisher=Weşanxaneyê Vateyî}} * {{Citation |title=Gula Çemê Pêrre |publication-date=2007 |publisher=Weşanxaneyê Vateyî}} * {{Citation |title=Ormanın Dili |publication-date=2008 |edition=3 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=Dêrsim Merkezli Kürt Aleviliği (Etnisite, Dini İnanç, Kültür ve Direniş) |publication-date=2009 |edition= |publisher=Weşanxaneye Vateyî}} * {{Citation |title=Hewraman - Dersim Sırrı |publication-date=2017 |edition= |publisher=İsmail Beşikci Vakfı}} * {{Citation |title=Nuşteyî |publication-date=2019 |edition= |publisher=Weşanxaneye Vateyî}} * {{Citation |title=Veng û Hesreta Herdê Dewrêşî |publication-date=2020 |edition= |publisher=Weşanxaneye Vateyî}} * {{Citation |title=Yayınlanmış Yazılar I / Dergi, Gazete Yazıları |publication-date=2020 |edition= |publisher=Babek Yayınları}} * {{Citation |title=Yayınlanmış Yazılar II / İnternet Yazıları |publication-date=2020 |edition= |publisher=Babek Yayınları}} * {{Citation |title=Yayınlanmış Yazılar III / Polemik Yazıları |publication-date=2020 |edition= |publisher=Babek Yayınları}} * {{Citation |title=Kiğı'dan Berlin'e Anılar I |publication-date=2021 |edition= |publisher=Deng Yayınları}} === Gotarên demkî === * {{Citation |title=No kî ma ra wo |work=Çira |volume=1 |issue= |pages=89–94 |publication-date=1995 |editor-last=Aytar |editor-first=Osman |editor2-last=Dağdeviren |editor2-first=Nedim |editor3-last=Kutlay |editor3-first=Nacî |editor4-last=Lewendî |editor4-first=Mahmûd |editor5-last=[[Hesenê Metê|Metê]] |editor5-first=Hesenê |editor6-last=Soran |editor6-first=Zinar}} * {{Citation |title=Kirmanckî (Zazakî) de nêr û mayik |work=Çira |volume=1 |issue=2 |pages=105–112 |publication-date=1995 |editor-last=Aytar |editor-first=Osman |editor2-last=Dağdeviren |editor2-first=Nedim |editor3-last=Kutlay |editor3-first=Nacî |editor4-last=Lewendî |editor4-first=Mahmûd |editor5-last=Metê |editor5-first=Hesenê |editor6-last=Soran |editor6-first=Zinar}} * {{Citation |title=Usên ve bakilî ra |work=Çira |volume=2 |issue=5 |pages=63–67 |publication-date=1996 |editor-last=Aytar |editor-first=Osman |editor2-last=Alakom |editor2-first=Rohat |editor3-last=Cewerî |editor3-first=Firat |editor4-last=Lewendî |editor4-first=Mahmûd |editor5-last=Soran |editor5-first=Zinar }} * {{Citation |title=Kirmanckî (fekê Dêrsimî) de zuhûmariye û zafhûmariye |work=Çira |volume=2 |issue=6 |pages=64–70 |publication-date=1996 |editor-last=Aytar |editor-first=Osman |editor2-last=Alakom |editor2-first=Rohat |editor3-last=Cewerî |editor3-first=Firat |editor4-last=Lewendî |editor4-first=Mahmûd |editor5-last=Soran |editor5-first=Zinar }} * {{Citation |title=Roze be roze pê xapit, heta ke ma qir kerdîme |work=Vate |volume=1 |issue= |pages=5–20 |publication-date=1997 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=[[Mehemed Malmîsanij|Malmîsanij]] |editor4-first=Mehemed |editor5-last=Gundogan |editor5-first=Cemîl}} * {{Citation |title=Serra 60 ya sarewedardena Dêrsimî ser o: "Ez ver va Dismenî çok ronênan" |work=Vate |volume=2 |issue= |pages=13–22 |publication-date=1997 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed|editor5-first=Cemîl|editor5-last=Gundogan}} * {{Citation |title=Tertelê 38i ra ma ki bara xo gurete |work=Vate |volume=3 |issue= |pages=35–49 |publication-date=1997 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed|editor5-first=Cemîl|editor5-last=Gundogan}} * {{Citation |title=Vîlikê verê vare |work=Vate |volume=4 |issue= |pages=66–74 |publication-date=1998 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed|editor5-first=Cemîl|editor5-last=Gundogan}} * {{Citation |title=Komara Tirkîya û Dêrsim |work=Vate |volume=6 |issue= |pages=44–56 |publication-date=1998 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed }} * {{Citation |title=Hewnê Newrozê |work=Vate |volume=7 |issue= |pages=49–54 |publication-date=1999 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Şahan Axa |work=Vate |volume=9 |issue= |pages=74–78 |publication-date=1999 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Qemer Axayê Usivan |work=Vate |volume=11 |issue= |pages=38–42 |publication-date=2000 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Fekê Dêrsimî de Antişê Karan |work=Vate |volume=12 |issue= |pages=17–31 |publication-date=2000 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Xeca Xidirî: Dewa ma kerde xan-xirave |work=Vate |volume=13 |issue= |pages=52–59 |publication-date=2000 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Karê ziwan û kulture ma de gamêda newîye: ÎKK |work=Vate |volume=13 |issue= |pages=100–102 |publication-date=2000 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Şaîro Namdar Saydar |work=Vate |volume=14 |issue= |pages=25–35 |publication-date=2001 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Di şêrê Kurdîstanî - Alîşêr û Zerîfa |work=Vate |volume=16 |issue= |pages=17–21 |publication-date=2002 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Di şêrê Kurdîstanî - Alîşêr û Zerîfa II |work=Vate |volume=17 |issue= |pages=20–25 |publication-date=2002 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Nê miletê mezlumî se kerdîvî? |work=Vate |volume=19 |issue= |pages=4–16 |publication-date=2003 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Doktorê Ma |work=Vate |volume=21 |issue= |pages= |publication-date=2003 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Xoverdayîşê kurdan ê seserra 20î de cayê kirmancan |work=Tîroj |volume=2 |issue=8 |pages= |publication-date=2004 |editor2-last= |editor2-first= |editor3-last= |editor3-first= |editor4-last= |editor4-first=}} * {{Citation |title=Demê Begîya Çemîşgezekî de Dêrsim de Nasnameyo Etnîk |work=Vate |volume=23 |issue= |pages=57–67 |publication-date=2005 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Derheqê Ferhengê H. Çakmakî de |work=Vate |volume=24 |issue= |pages=108–115 |publication-date=2005 |editor-last=Malmîsanij |editor-first=Mehemed|editor3-first=J. Îhsan|editor3-last=Espar|editor2-first=Mehmet|editor2-last=Uzun}} * {{Citation |title=Zîyara Conage Ser o Çend Çekuyî |work=Vate |volume=29 |issue= |pages=110–111 |publication-date=2007 |editor-last=Malmîsanij |editor-first=Mehemed|editor3-first=J. Îhsan|editor3-last=Espar|editor2-first=Mehmet|editor2-last=Uzun}} * {{Citation |title=Pekîn de Hefteyê |work=Vate |volume=31 |issue= |pages=77–90 |publication-date=2008 |editor-last=Malmîsanij |editor-first=Mehemed|editor3-first=J. Îhsan|editor3-last=Espar|editor2-first=Mehmet|editor2-last=Uzun}} * {{Citation |title=Welatê Kengurîyan de |work=Vate |volume=35 |issue= |pages=30–40 |publication-date=2011 |editor-last=Bedîrxan |editor-first=Serdar |editor2-last=Gunduz |editor2-first=Deniz |editor3-last=Çem |editor3-first=Munzur}} * {{Citation |title=Jenosîdê 1937-38i Jenosîdêde Plankerde yo |work=Vate |volume=36 |pages=50–57 |publication-date=2011 |editor-last=Bedîrxan |editor-first=Serdar |editor2-last=Gunduz |editor2-first=Deniz |editor3-last=Çem |editor3-first=Munzur}} * {{Citation |title=Ziwan, Asîmîlasyon û Xoverdayîş |work=Vate |volume=37 |issue= |pages= |publication-date=2011 |editor-last=Bedîrxan |editor-first=Serdar |editor2-last=Gunduz |editor2-first=Deniz |editor3-last=Çem |editor3-first=Munzur}} * {{Citation |title=Folklor û Bawerîya Kurdanê Dêrsimî ra |work=Vate |volume=38 |issue= |pages= |publication-date=2012 |editor-last=Bedîrxan |editor-first=Serdar |editor2-last=Gunduz |editor2-first=Deniz |editor3-last=Çem |editor3-first=Munzur}} * {{Citation |title=Neticeya xebata kombiyayişi ser o |work=Vate |volume=73 |issue= |pages=103–106 |publication-date=2022 |editor-last= |editor-first=}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1945]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] a30f2eg4ozj3xs81sft7wl27zheovqt 2087379 2087378 2026-08-26T07:45:16Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kesên ji Çewlîgê]] 2087379 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Gotar te standard kirin}}{{Agahîdank nivîskar | nav = Munzur Çem | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = Hüseyin Beysülen | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|1|1947|temen=j}} | cihê_jidayikbûnê = [[Gêxî]], [[Bîngol (parêzgeh)|Bîngol]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = {{Mirin|11|12|2022|1|1|1947|temen=erê}} | cihê_mirinê = [[Berlîn]], [[Almanya]] | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | destûrname = | pîşe = | salên_çalak = | serdem = | berhem = Ferhengê Kurdî-Tirkî (Zazakî), Stockholm 1994<br/>Antolojîyê Hîkayanê Kirmanckî (Zazakî), Stockholm 2005 | tevger = <!-- Tevgera wêjeyî --> | şêwe = [[Rêziman]], [[ferheng]]nivîsî, [[çîrok]] | ziman = [[Zazakî]], [[kurmancî]], [[tirkî]]. | hevjîn = <!-- zewicî --> | partner = <!-- nezewicî --> | zarok = | dê = | bav = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | bandorbar = | bandorker = | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> | bernav = }} '''Munzur Çem''', bi navê rastîn '''Hüseyin Beysülen''' (jdb. 1947 - m. 11 kanûna pêşîn 2022),<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.vate.com.tr/team/munzurcem/ |roja-gihiştinê=2021-11-07 |roja-arşîvê=2021-11-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211108054947/https://www.vate.com.tr/team/munzurcem/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> rojnamevan, nivîskar, wergêr û zimannasê kurdê [[zaza]] bû. Munzur Çem li [[Gêxî|Gêxiyê]] jidayik bûye. Navê wî yê rastî Hûseyîn Beysûlen/Hüseyin Beysülen e. Di deh saliya xwe de li gundê cîran, [[Sêter]]ê dest bi dibistana seretayî kir. Dibistana navînê li navçeya Nazimiye ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] xwend. Di sala 1966an de Koleja Tenduristî ya Diyarbekirê qedand. Dema ku karmendê tenduristiyê bû, di heman demê de beşdariya beşa şevê ya Koleja Taybeta Enqereyê ya Aborî û Zanistên Bazirganî kir. Di sala 1971ê de vê dibistanê qedand. Di sala 1975an de îmtîhana komîserê çavdêriyê ya Sazîya Çavdêriya Bilind (Sayıştay) derbas bû û heta sala 1980ê ​​di vê saziyê de xebitî. Munzur Çem ku ji destpêka salên 1970yî ve dest bi nivîsîna gotaran dike, ji bo kovara mehane ya ''Rêya Azadiyê'' (Özgürlük Yolu) ku di sala 1975an de dest bi weşana xwe kir û ji bo rojnameya kurdî-tirkî ''Roja Welat'' a 15 rojîn ya ku di sala 1987an de derdiket, nivîsa xwe domand. Hewldanên nivîskar yên ji bo nivîsandina bi zaravayê kirmanckî/[[zaza]]kî/dimilkî bi van salan re hevdem in. Demek beriya derbeya leşkerî ya 1980yî li Tirkiyê, ku ji ber xebat û nivîsên xwe yên siyasî ji aliyê polîsan ve dihat xwestin, çû derveyê welat. Ji dawiya sala 1980î heta dawiya sala 1983an, dema ku wekî edîtoriya rojnameya mehane ya ''Dengê Komkar'' ku li [[Almanya]]yê derdiket, xebatên xwe yên siyasî domand. Di mehên pêşî yên sala 1984an de çû [[Swêd]]ê û li vî welatî bi cih bû. Munzur Çem niha hemwelatiyê vî welatî ye.  Gelek kitêb, broşur û gotarên wî, li gorê serdemê, bi nasnavên cuda wek "Hüseyin Toprak”, “Ahmet Taş”, "Mirzali Çimen", "B. Şîlan", "S. Dîlan", "Derweşê Mîrza" <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institute-kirmancki.de/munzur-cem-biografi/ |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2021-11-06 |roja-arşîvê=2021-11-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211106140027/https://www.institute-kirmancki.de/munzur-cem-biografi/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>,<ref name=":0"> http://www.zazaki.net/haber/munzur-cem-144.htm </ref> di kovar û rojnameyên cuda de hatine weşandin. Di van salên dawî de zêdetir wext daye xebatên li ser kirmanckî (zazakî), endamê Koma Stockholmê ye ku di vî warî de dixebite.  Ew bi awayekî aktîf beşdara xebatên kovara kirmanckî ya çandî [[Vate (kovar)|Vate]], ku li Swêdê derdikeve, dibe. Ji sala 1970yî ve roman, çîrok, serpêhatî û gotaran dinivîse. Li ser çand, aborî û siyasetê gelek nivîsandiye. Di heman demê de kitêbeke rêzimana zazakî jî nivîsandiye, yek ji damezrînerên Kurd-PENê ye. Nivîskar niha li [[Berlîn]]ê dijî; Li ser roman, çîrok, serpêhatî û gotaran xebatên xwe didomîne. == Berhemên wî == === Pirtûk === * {{Citation |title=Türkiye Kürdistanı: Ekonomik ve Sosyal Yapı |publication-date=1985 |publisher=Özgürlük Yolu Yayınları}} * {{Citation |title=Gülümse ey Dersim |volume=1 |publication-date=1990 |publisher=Özgürlük Yolu Yayınları}} * {{Citation |title=Gülümse ey Dersim |volume=2 |publication-date=1991 |publisher=Özgürlük Yolu Yayınları}} * {{Citation |last= |first= |title=Dünü ve bugünüyle "gerikalmışlık" sorunu |publication-date=1991 |publisher=Öz-Ge Yayınları}} * {{Citation |title=Hotay Serra Usivê Qurzkizî |publication-date=1992 |publisher=Roja Nû}} * {{Citation |title=Gülümse ey Dersim |volume=3 |publication-date=1993 |publisher=Özgürlük Yolu Yayınları}} * {{Citation |title=Tayê Kilamê Dêrsimî |publication-date=1993}} * {{Citation |title=Ferheng: Kurdî-Tirkî (Zazakî) |publication-date=1994}} * {{Citation |title=Ormanın Dili |publication-date=1996 |edition=1 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=İsyana Çağrı |publication-date=1996 |edition= |place= |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=Ekmeği de Yaktılar |publication-date=1997 |edition= |place= |publisher=Pencînar Yayınları}} * {{Citation |title=Luye Be Biza Kole ra |publication-date=1998 |edition= |place= |publisher=Weşanên Komkar}} * {{Citation |title=Kulê 38î |publication-date=1998 |edition= |place= |publisher=Weşanên Komkar}} * {{Citation |title=Dersim'de Alevilik |publication-date=1999 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=Tanıkların Diliyle Dersim 38 |publication-date=1999 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=The Voice of the Forest |publication-date=2000 |publisher=KOMKAR Publications}} * {{Citation |title=Türkçe Açıklamalı Kirmancca (Zazaca) Gramer |publication-date=2003 |publisher=Weşanên Deng}} * {{Citation |title=Ormanın Dili |publication-date=2004 |edition=2 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=Antolojîyê Hîkayanê Kirmanckî (Zazakî) |publication-date=2005 |publisher=Weqfa kurdî ya kulturî li Stockholmê}} * {{Citation |title=Hewnê Newroze |publication-date=2005 |publisher=Weşanxaneyê Vateyî}} * {{Citation |title=Gula Çemê Pêrre |publication-date=2007 |publisher=Weşanxaneyê Vateyî}} * {{Citation |title=Ormanın Dili |publication-date=2008 |edition=3 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=Dêrsim Merkezli Kürt Aleviliği (Etnisite, Dini İnanç, Kültür ve Direniş) |publication-date=2009 |edition= |publisher=Weşanxaneye Vateyî}} * {{Citation |title=Hewraman - Dersim Sırrı |publication-date=2017 |edition= |publisher=İsmail Beşikci Vakfı}} * {{Citation |title=Nuşteyî |publication-date=2019 |edition= |publisher=Weşanxaneye Vateyî}} * {{Citation |title=Veng û Hesreta Herdê Dewrêşî |publication-date=2020 |edition= |publisher=Weşanxaneye Vateyî}} * {{Citation |title=Yayınlanmış Yazılar I / Dergi, Gazete Yazıları |publication-date=2020 |edition= |publisher=Babek Yayınları}} * {{Citation |title=Yayınlanmış Yazılar II / İnternet Yazıları |publication-date=2020 |edition= |publisher=Babek Yayınları}} * {{Citation |title=Yayınlanmış Yazılar III / Polemik Yazıları |publication-date=2020 |edition= |publisher=Babek Yayınları}} * {{Citation |title=Kiğı'dan Berlin'e Anılar I |publication-date=2021 |edition= |publisher=Deng Yayınları}} === Gotarên demkî === * {{Citation |title=No kî ma ra wo |work=Çira |volume=1 |issue= |pages=89–94 |publication-date=1995 |editor-last=Aytar |editor-first=Osman |editor2-last=Dağdeviren |editor2-first=Nedim |editor3-last=Kutlay |editor3-first=Nacî |editor4-last=Lewendî |editor4-first=Mahmûd |editor5-last=[[Hesenê Metê|Metê]] |editor5-first=Hesenê |editor6-last=Soran |editor6-first=Zinar}} * {{Citation |title=Kirmanckî (Zazakî) de nêr û mayik |work=Çira |volume=1 |issue=2 |pages=105–112 |publication-date=1995 |editor-last=Aytar |editor-first=Osman |editor2-last=Dağdeviren |editor2-first=Nedim |editor3-last=Kutlay |editor3-first=Nacî |editor4-last=Lewendî |editor4-first=Mahmûd |editor5-last=Metê |editor5-first=Hesenê |editor6-last=Soran |editor6-first=Zinar}} * {{Citation |title=Usên ve bakilî ra |work=Çira |volume=2 |issue=5 |pages=63–67 |publication-date=1996 |editor-last=Aytar |editor-first=Osman |editor2-last=Alakom |editor2-first=Rohat |editor3-last=Cewerî |editor3-first=Firat |editor4-last=Lewendî |editor4-first=Mahmûd |editor5-last=Soran |editor5-first=Zinar }} * {{Citation |title=Kirmanckî (fekê Dêrsimî) de zuhûmariye û zafhûmariye |work=Çira |volume=2 |issue=6 |pages=64–70 |publication-date=1996 |editor-last=Aytar |editor-first=Osman |editor2-last=Alakom |editor2-first=Rohat |editor3-last=Cewerî |editor3-first=Firat |editor4-last=Lewendî |editor4-first=Mahmûd |editor5-last=Soran |editor5-first=Zinar }} * {{Citation |title=Roze be roze pê xapit, heta ke ma qir kerdîme |work=Vate |volume=1 |issue= |pages=5–20 |publication-date=1997 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=[[Mehemed Malmîsanij|Malmîsanij]] |editor4-first=Mehemed |editor5-last=Gundogan |editor5-first=Cemîl}} * {{Citation |title=Serra 60 ya sarewedardena Dêrsimî ser o: "Ez ver va Dismenî çok ronênan" |work=Vate |volume=2 |issue= |pages=13–22 |publication-date=1997 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed|editor5-first=Cemîl|editor5-last=Gundogan}} * {{Citation |title=Tertelê 38i ra ma ki bara xo gurete |work=Vate |volume=3 |issue= |pages=35–49 |publication-date=1997 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed|editor5-first=Cemîl|editor5-last=Gundogan}} * {{Citation |title=Vîlikê verê vare |work=Vate |volume=4 |issue= |pages=66–74 |publication-date=1998 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed|editor5-first=Cemîl|editor5-last=Gundogan}} * {{Citation |title=Komara Tirkîya û Dêrsim |work=Vate |volume=6 |issue= |pages=44–56 |publication-date=1998 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed }} * {{Citation |title=Hewnê Newrozê |work=Vate |volume=7 |issue= |pages=49–54 |publication-date=1999 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Şahan Axa |work=Vate |volume=9 |issue= |pages=74–78 |publication-date=1999 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Qemer Axayê Usivan |work=Vate |volume=11 |issue= |pages=38–42 |publication-date=2000 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Fekê Dêrsimî de Antişê Karan |work=Vate |volume=12 |issue= |pages=17–31 |publication-date=2000 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Xeca Xidirî: Dewa ma kerde xan-xirave |work=Vate |volume=13 |issue= |pages=52–59 |publication-date=2000 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Karê ziwan û kulture ma de gamêda newîye: ÎKK |work=Vate |volume=13 |issue= |pages=100–102 |publication-date=2000 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Şaîro Namdar Saydar |work=Vate |volume=14 |issue= |pages=25–35 |publication-date=2001 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Di şêrê Kurdîstanî - Alîşêr û Zerîfa |work=Vate |volume=16 |issue= |pages=17–21 |publication-date=2002 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Di şêrê Kurdîstanî - Alîşêr û Zerîfa II |work=Vate |volume=17 |issue= |pages=20–25 |publication-date=2002 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Nê miletê mezlumî se kerdîvî? |work=Vate |volume=19 |issue= |pages=4–16 |publication-date=2003 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Doktorê Ma |work=Vate |volume=21 |issue= |pages= |publication-date=2003 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Xoverdayîşê kurdan ê seserra 20î de cayê kirmancan |work=Tîroj |volume=2 |issue=8 |pages= |publication-date=2004 |editor2-last= |editor2-first= |editor3-last= |editor3-first= |editor4-last= |editor4-first=}} * {{Citation |title=Demê Begîya Çemîşgezekî de Dêrsim de Nasnameyo Etnîk |work=Vate |volume=23 |issue= |pages=57–67 |publication-date=2005 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Derheqê Ferhengê H. Çakmakî de |work=Vate |volume=24 |issue= |pages=108–115 |publication-date=2005 |editor-last=Malmîsanij |editor-first=Mehemed|editor3-first=J. Îhsan|editor3-last=Espar|editor2-first=Mehmet|editor2-last=Uzun}} * {{Citation |title=Zîyara Conage Ser o Çend Çekuyî |work=Vate |volume=29 |issue= |pages=110–111 |publication-date=2007 |editor-last=Malmîsanij |editor-first=Mehemed|editor3-first=J. Îhsan|editor3-last=Espar|editor2-first=Mehmet|editor2-last=Uzun}} * {{Citation |title=Pekîn de Hefteyê |work=Vate |volume=31 |issue= |pages=77–90 |publication-date=2008 |editor-last=Malmîsanij |editor-first=Mehemed|editor3-first=J. Îhsan|editor3-last=Espar|editor2-first=Mehmet|editor2-last=Uzun}} * {{Citation |title=Welatê Kengurîyan de |work=Vate |volume=35 |issue= |pages=30–40 |publication-date=2011 |editor-last=Bedîrxan |editor-first=Serdar |editor2-last=Gunduz |editor2-first=Deniz |editor3-last=Çem |editor3-first=Munzur}} * {{Citation |title=Jenosîdê 1937-38i Jenosîdêde Plankerde yo |work=Vate |volume=36 |pages=50–57 |publication-date=2011 |editor-last=Bedîrxan |editor-first=Serdar |editor2-last=Gunduz |editor2-first=Deniz |editor3-last=Çem |editor3-first=Munzur}} * {{Citation |title=Ziwan, Asîmîlasyon û Xoverdayîş |work=Vate |volume=37 |issue= |pages= |publication-date=2011 |editor-last=Bedîrxan |editor-first=Serdar |editor2-last=Gunduz |editor2-first=Deniz |editor3-last=Çem |editor3-first=Munzur}} * {{Citation |title=Folklor û Bawerîya Kurdanê Dêrsimî ra |work=Vate |volume=38 |issue= |pages= |publication-date=2012 |editor-last=Bedîrxan |editor-first=Serdar |editor2-last=Gunduz |editor2-first=Deniz |editor3-last=Çem |editor3-first=Munzur}} * {{Citation |title=Neticeya xebata kombiyayişi ser o |work=Vate |volume=73 |issue= |pages=103–106 |publication-date=2022 |editor-last= |editor-first=}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1945]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Çewlîgê]] 8pa1y4p81uvljty9g2i78hj5fm528jp 2087380 2087379 2026-08-26T07:45:25Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1945]] 2087380 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Gotar te standard kirin}}{{Agahîdank nivîskar | nav = Munzur Çem | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = Hüseyin Beysülen | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|1|1947|temen=j}} | cihê_jidayikbûnê = [[Gêxî]], [[Bîngol (parêzgeh)|Bîngol]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = {{Mirin|11|12|2022|1|1|1947|temen=erê}} | cihê_mirinê = [[Berlîn]], [[Almanya]] | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | destûrname = | pîşe = | salên_çalak = | serdem = | berhem = Ferhengê Kurdî-Tirkî (Zazakî), Stockholm 1994<br/>Antolojîyê Hîkayanê Kirmanckî (Zazakî), Stockholm 2005 | tevger = <!-- Tevgera wêjeyî --> | şêwe = [[Rêziman]], [[ferheng]]nivîsî, [[çîrok]] | ziman = [[Zazakî]], [[kurmancî]], [[tirkî]]. | hevjîn = <!-- zewicî --> | partner = <!-- nezewicî --> | zarok = | dê = | bav = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | bandorbar = | bandorker = | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> | bernav = }} '''Munzur Çem''', bi navê rastîn '''Hüseyin Beysülen''' (jdb. 1947 - m. 11 kanûna pêşîn 2022),<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.vate.com.tr/team/munzurcem/ |roja-gihiştinê=2021-11-07 |roja-arşîvê=2021-11-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211108054947/https://www.vate.com.tr/team/munzurcem/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> rojnamevan, nivîskar, wergêr û zimannasê kurdê [[zaza]] bû. Munzur Çem li [[Gêxî|Gêxiyê]] jidayik bûye. Navê wî yê rastî Hûseyîn Beysûlen/Hüseyin Beysülen e. Di deh saliya xwe de li gundê cîran, [[Sêter]]ê dest bi dibistana seretayî kir. Dibistana navînê li navçeya Nazimiye ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] xwend. Di sala 1966an de Koleja Tenduristî ya Diyarbekirê qedand. Dema ku karmendê tenduristiyê bû, di heman demê de beşdariya beşa şevê ya Koleja Taybeta Enqereyê ya Aborî û Zanistên Bazirganî kir. Di sala 1971ê de vê dibistanê qedand. Di sala 1975an de îmtîhana komîserê çavdêriyê ya Sazîya Çavdêriya Bilind (Sayıştay) derbas bû û heta sala 1980ê ​​di vê saziyê de xebitî. Munzur Çem ku ji destpêka salên 1970yî ve dest bi nivîsîna gotaran dike, ji bo kovara mehane ya ''Rêya Azadiyê'' (Özgürlük Yolu) ku di sala 1975an de dest bi weşana xwe kir û ji bo rojnameya kurdî-tirkî ''Roja Welat'' a 15 rojîn ya ku di sala 1987an de derdiket, nivîsa xwe domand. Hewldanên nivîskar yên ji bo nivîsandina bi zaravayê kirmanckî/[[zaza]]kî/dimilkî bi van salan re hevdem in. Demek beriya derbeya leşkerî ya 1980yî li Tirkiyê, ku ji ber xebat û nivîsên xwe yên siyasî ji aliyê polîsan ve dihat xwestin, çû derveyê welat. Ji dawiya sala 1980î heta dawiya sala 1983an, dema ku wekî edîtoriya rojnameya mehane ya ''Dengê Komkar'' ku li [[Almanya]]yê derdiket, xebatên xwe yên siyasî domand. Di mehên pêşî yên sala 1984an de çû [[Swêd]]ê û li vî welatî bi cih bû. Munzur Çem niha hemwelatiyê vî welatî ye.  Gelek kitêb, broşur û gotarên wî, li gorê serdemê, bi nasnavên cuda wek "Hüseyin Toprak”, “Ahmet Taş”, "Mirzali Çimen", "B. Şîlan", "S. Dîlan", "Derweşê Mîrza" <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institute-kirmancki.de/munzur-cem-biografi/ |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2021-11-06 |roja-arşîvê=2021-11-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211106140027/https://www.institute-kirmancki.de/munzur-cem-biografi/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>,<ref name=":0"> http://www.zazaki.net/haber/munzur-cem-144.htm </ref> di kovar û rojnameyên cuda de hatine weşandin. Di van salên dawî de zêdetir wext daye xebatên li ser kirmanckî (zazakî), endamê Koma Stockholmê ye ku di vî warî de dixebite.  Ew bi awayekî aktîf beşdara xebatên kovara kirmanckî ya çandî [[Vate (kovar)|Vate]], ku li Swêdê derdikeve, dibe. Ji sala 1970yî ve roman, çîrok, serpêhatî û gotaran dinivîse. Li ser çand, aborî û siyasetê gelek nivîsandiye. Di heman demê de kitêbeke rêzimana zazakî jî nivîsandiye, yek ji damezrînerên Kurd-PENê ye. Nivîskar niha li [[Berlîn]]ê dijî; Li ser roman, çîrok, serpêhatî û gotaran xebatên xwe didomîne. == Berhemên wî == === Pirtûk === * {{Citation |title=Türkiye Kürdistanı: Ekonomik ve Sosyal Yapı |publication-date=1985 |publisher=Özgürlük Yolu Yayınları}} * {{Citation |title=Gülümse ey Dersim |volume=1 |publication-date=1990 |publisher=Özgürlük Yolu Yayınları}} * {{Citation |title=Gülümse ey Dersim |volume=2 |publication-date=1991 |publisher=Özgürlük Yolu Yayınları}} * {{Citation |last= |first= |title=Dünü ve bugünüyle "gerikalmışlık" sorunu |publication-date=1991 |publisher=Öz-Ge Yayınları}} * {{Citation |title=Hotay Serra Usivê Qurzkizî |publication-date=1992 |publisher=Roja Nû}} * {{Citation |title=Gülümse ey Dersim |volume=3 |publication-date=1993 |publisher=Özgürlük Yolu Yayınları}} * {{Citation |title=Tayê Kilamê Dêrsimî |publication-date=1993}} * {{Citation |title=Ferheng: Kurdî-Tirkî (Zazakî) |publication-date=1994}} * {{Citation |title=Ormanın Dili |publication-date=1996 |edition=1 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=İsyana Çağrı |publication-date=1996 |edition= |place= |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=Ekmeği de Yaktılar |publication-date=1997 |edition= |place= |publisher=Pencînar Yayınları}} * {{Citation |title=Luye Be Biza Kole ra |publication-date=1998 |edition= |place= |publisher=Weşanên Komkar}} * {{Citation |title=Kulê 38î |publication-date=1998 |edition= |place= |publisher=Weşanên Komkar}} * {{Citation |title=Dersim'de Alevilik |publication-date=1999 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=Tanıkların Diliyle Dersim 38 |publication-date=1999 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=The Voice of the Forest |publication-date=2000 |publisher=KOMKAR Publications}} * {{Citation |title=Türkçe Açıklamalı Kirmancca (Zazaca) Gramer |publication-date=2003 |publisher=Weşanên Deng}} * {{Citation |title=Ormanın Dili |publication-date=2004 |edition=2 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=Antolojîyê Hîkayanê Kirmanckî (Zazakî) |publication-date=2005 |publisher=Weqfa kurdî ya kulturî li Stockholmê}} * {{Citation |title=Hewnê Newroze |publication-date=2005 |publisher=Weşanxaneyê Vateyî}} * {{Citation |title=Gula Çemê Pêrre |publication-date=2007 |publisher=Weşanxaneyê Vateyî}} * {{Citation |title=Ormanın Dili |publication-date=2008 |edition=3 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=Dêrsim Merkezli Kürt Aleviliği (Etnisite, Dini İnanç, Kültür ve Direniş) |publication-date=2009 |edition= |publisher=Weşanxaneye Vateyî}} * {{Citation |title=Hewraman - Dersim Sırrı |publication-date=2017 |edition= |publisher=İsmail Beşikci Vakfı}} * {{Citation |title=Nuşteyî |publication-date=2019 |edition= |publisher=Weşanxaneye Vateyî}} * {{Citation |title=Veng û Hesreta Herdê Dewrêşî |publication-date=2020 |edition= |publisher=Weşanxaneye Vateyî}} * {{Citation |title=Yayınlanmış Yazılar I / Dergi, Gazete Yazıları |publication-date=2020 |edition= |publisher=Babek Yayınları}} * {{Citation |title=Yayınlanmış Yazılar II / İnternet Yazıları |publication-date=2020 |edition= |publisher=Babek Yayınları}} * {{Citation |title=Yayınlanmış Yazılar III / Polemik Yazıları |publication-date=2020 |edition= |publisher=Babek Yayınları}} * {{Citation |title=Kiğı'dan Berlin'e Anılar I |publication-date=2021 |edition= |publisher=Deng Yayınları}} === Gotarên demkî === * {{Citation |title=No kî ma ra wo |work=Çira |volume=1 |issue= |pages=89–94 |publication-date=1995 |editor-last=Aytar |editor-first=Osman |editor2-last=Dağdeviren |editor2-first=Nedim |editor3-last=Kutlay |editor3-first=Nacî |editor4-last=Lewendî |editor4-first=Mahmûd |editor5-last=[[Hesenê Metê|Metê]] |editor5-first=Hesenê |editor6-last=Soran |editor6-first=Zinar}} * {{Citation |title=Kirmanckî (Zazakî) de nêr û mayik |work=Çira |volume=1 |issue=2 |pages=105–112 |publication-date=1995 |editor-last=Aytar |editor-first=Osman |editor2-last=Dağdeviren |editor2-first=Nedim |editor3-last=Kutlay |editor3-first=Nacî |editor4-last=Lewendî |editor4-first=Mahmûd |editor5-last=Metê |editor5-first=Hesenê |editor6-last=Soran |editor6-first=Zinar}} * {{Citation |title=Usên ve bakilî ra |work=Çira |volume=2 |issue=5 |pages=63–67 |publication-date=1996 |editor-last=Aytar |editor-first=Osman |editor2-last=Alakom |editor2-first=Rohat |editor3-last=Cewerî |editor3-first=Firat |editor4-last=Lewendî |editor4-first=Mahmûd |editor5-last=Soran |editor5-first=Zinar }} * {{Citation |title=Kirmanckî (fekê Dêrsimî) de zuhûmariye û zafhûmariye |work=Çira |volume=2 |issue=6 |pages=64–70 |publication-date=1996 |editor-last=Aytar |editor-first=Osman |editor2-last=Alakom |editor2-first=Rohat |editor3-last=Cewerî |editor3-first=Firat |editor4-last=Lewendî |editor4-first=Mahmûd |editor5-last=Soran |editor5-first=Zinar }} * {{Citation |title=Roze be roze pê xapit, heta ke ma qir kerdîme |work=Vate |volume=1 |issue= |pages=5–20 |publication-date=1997 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=[[Mehemed Malmîsanij|Malmîsanij]] |editor4-first=Mehemed |editor5-last=Gundogan |editor5-first=Cemîl}} * {{Citation |title=Serra 60 ya sarewedardena Dêrsimî ser o: "Ez ver va Dismenî çok ronênan" |work=Vate |volume=2 |issue= |pages=13–22 |publication-date=1997 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed|editor5-first=Cemîl|editor5-last=Gundogan}} * {{Citation |title=Tertelê 38i ra ma ki bara xo gurete |work=Vate |volume=3 |issue= |pages=35–49 |publication-date=1997 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed|editor5-first=Cemîl|editor5-last=Gundogan}} * {{Citation |title=Vîlikê verê vare |work=Vate |volume=4 |issue= |pages=66–74 |publication-date=1998 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed|editor5-first=Cemîl|editor5-last=Gundogan}} * {{Citation |title=Komara Tirkîya û Dêrsim |work=Vate |volume=6 |issue= |pages=44–56 |publication-date=1998 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed }} * {{Citation |title=Hewnê Newrozê |work=Vate |volume=7 |issue= |pages=49–54 |publication-date=1999 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Şahan Axa |work=Vate |volume=9 |issue= |pages=74–78 |publication-date=1999 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Qemer Axayê Usivan |work=Vate |volume=11 |issue= |pages=38–42 |publication-date=2000 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Fekê Dêrsimî de Antişê Karan |work=Vate |volume=12 |issue= |pages=17–31 |publication-date=2000 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Xeca Xidirî: Dewa ma kerde xan-xirave |work=Vate |volume=13 |issue= |pages=52–59 |publication-date=2000 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Karê ziwan û kulture ma de gamêda newîye: ÎKK |work=Vate |volume=13 |issue= |pages=100–102 |publication-date=2000 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Şaîro Namdar Saydar |work=Vate |volume=14 |issue= |pages=25–35 |publication-date=2001 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Di şêrê Kurdîstanî - Alîşêr û Zerîfa |work=Vate |volume=16 |issue= |pages=17–21 |publication-date=2002 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Di şêrê Kurdîstanî - Alîşêr û Zerîfa II |work=Vate |volume=17 |issue= |pages=20–25 |publication-date=2002 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Nê miletê mezlumî se kerdîvî? |work=Vate |volume=19 |issue= |pages=4–16 |publication-date=2003 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Doktorê Ma |work=Vate |volume=21 |issue= |pages= |publication-date=2003 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Xoverdayîşê kurdan ê seserra 20î de cayê kirmancan |work=Tîroj |volume=2 |issue=8 |pages= |publication-date=2004 |editor2-last= |editor2-first= |editor3-last= |editor3-first= |editor4-last= |editor4-first=}} * {{Citation |title=Demê Begîya Çemîşgezekî de Dêrsim de Nasnameyo Etnîk |work=Vate |volume=23 |issue= |pages=57–67 |publication-date=2005 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Derheqê Ferhengê H. Çakmakî de |work=Vate |volume=24 |issue= |pages=108–115 |publication-date=2005 |editor-last=Malmîsanij |editor-first=Mehemed|editor3-first=J. Îhsan|editor3-last=Espar|editor2-first=Mehmet|editor2-last=Uzun}} * {{Citation |title=Zîyara Conage Ser o Çend Çekuyî |work=Vate |volume=29 |issue= |pages=110–111 |publication-date=2007 |editor-last=Malmîsanij |editor-first=Mehemed|editor3-first=J. Îhsan|editor3-last=Espar|editor2-first=Mehmet|editor2-last=Uzun}} * {{Citation |title=Pekîn de Hefteyê |work=Vate |volume=31 |issue= |pages=77–90 |publication-date=2008 |editor-last=Malmîsanij |editor-first=Mehemed|editor3-first=J. Îhsan|editor3-last=Espar|editor2-first=Mehmet|editor2-last=Uzun}} * {{Citation |title=Welatê Kengurîyan de |work=Vate |volume=35 |issue= |pages=30–40 |publication-date=2011 |editor-last=Bedîrxan |editor-first=Serdar |editor2-last=Gunduz |editor2-first=Deniz |editor3-last=Çem |editor3-first=Munzur}} * {{Citation |title=Jenosîdê 1937-38i Jenosîdêde Plankerde yo |work=Vate |volume=36 |pages=50–57 |publication-date=2011 |editor-last=Bedîrxan |editor-first=Serdar |editor2-last=Gunduz |editor2-first=Deniz |editor3-last=Çem |editor3-first=Munzur}} * {{Citation |title=Ziwan, Asîmîlasyon û Xoverdayîş |work=Vate |volume=37 |issue= |pages= |publication-date=2011 |editor-last=Bedîrxan |editor-first=Serdar |editor2-last=Gunduz |editor2-first=Deniz |editor3-last=Çem |editor3-first=Munzur}} * {{Citation |title=Folklor û Bawerîya Kurdanê Dêrsimî ra |work=Vate |volume=38 |issue= |pages= |publication-date=2012 |editor-last=Bedîrxan |editor-first=Serdar |editor2-last=Gunduz |editor2-first=Deniz |editor3-last=Çem |editor3-first=Munzur}} * {{Citation |title=Neticeya xebata kombiyayişi ser o |work=Vate |volume=73 |issue= |pages=103–106 |publication-date=2022 |editor-last= |editor-first=}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Çewlîgê]] m3yn9pupwtokn96rdnyllkhjqai3zrb 2087381 2087380 2026-08-26T07:52:37Z Kurê Acemî 105128 2087381 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Gotar te standard kirin}}{{Agahîdank nivîskar | nav = Munzur Çem | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = Hüseyin Beysülen | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|1|1947|temen=j}} | cihê_jidayikbûnê = [[Gêxî]], [[Bîngol (parêzgeh)|Bîngol]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = {{Mirin|11|12|2022|1|1|1947|temen=erê}} | cihê_mirinê = [[Berlîn]], [[Almanya]] | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | destûrname = | pîşe = | salên_çalak = | serdem = | berhem = Ferhengê Kurdî-Tirkî (Zazakî), Stockholm 1994<br/>Antolojîyê Hîkayanê Kirmanckî (Zazakî), Stockholm 2005 | tevger = <!-- Tevgera wêjeyî --> | şêwe = [[Rêziman]], [[ferheng]]nivîsî, [[çîrok]] | ziman = [[Zazakî]], [[kurmancî]], [[tirkî]]. | hevjîn = <!-- zewicî --> | partner = <!-- nezewicî --> | zarok = | dê = | bav = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | bandorbar = | bandorker = | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> | bernav = }} '''Munzur Çem''', bi navê rastîn '''Hüseyin Beysülen''' (jdb. 1947 - m. 11 kanûna pêşîn 2022),<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.vate.com.tr/team/munzurcem/ |roja-gihiştinê=2021-11-07 |roja-arşîvê=2021-11-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211108054947/https://www.vate.com.tr/team/munzurcem/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> rojnamevan, nivîskar, wergêr û zimannasê kurdê [[zaza]] bû. Munzur Çem li [[Gêxî|Gêxiyê]] jidayik bûye. Navê wî yê rastî Hûseyîn Beysûlen/Hüseyin Beysülen e. Di deh saliya xwe de li gundê cîran, [[Sêter]]ê dest bi dibistana seretayî kir. Dibistana navînê li navçeya [[Qisle]] ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] xwend. Di sala 1966an de Koleja Tenduristî ya [[Amed|Diyarbekirê]] qedand. Dema ku karmendê tenduristiyê bû, di heman demê de beşdariya beşa şevê ya Koleja Taybeta Enqereyê ya Aborî û Zanistên Bazirganî kir. Di sala 1971ê de vê dibistanê qedand. Di sala 1975an de îmtîhana komîserê çavdêriyê ya Sazîya Çavdêriya Bilind (Sayıştay) derbas bû û heta sala 1980ê ​​di vê saziyê de xebitî. Munzur Çem ku ji destpêka salên 1970î ve dest bi nivîsîna gotaran dike, ji bo kovara mehane ya Rêya Azadiyê (''Özgürlük Yolu'') ku di sala 1975an de dest bi weşana xwe kir û ji bo rojnameya kurdî-tirkî ''Roja Welat'' a 15 rojîn ya ku di sala 1987an de derdiket, nivîsa xwe domand. Hewldanên nivîskar yên ji bo nivîsandina bi zaravayê [[zaza]]kî bi wan salan re hevdem in. Demek beriya [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya leşkerî ya 1980î]] li Tirkiyeyê ku ji ber xebat û nivîsên xwe yên siyasî ji aliyê polîsan ve dihat xwestin, çû derveyê welat. Ji dawiya sala 1980ê heta dawiya sala 1983an, dema ku wekî edîtoriya rojnameya mehane ya ''Dengê Komkar'' ku li [[Almanya]]yê derdiket, xebatên xwe yên siyasî domand. Di mehên pêşî yên sala 1984an de çû [[Swêd]]ê û li vî welatî bi cih bû. Munzur Çem niha hemwelatiyê wî welatî ye.  Gelek kitêb, broşur û gotarên wî, li gorê serdemê, bi nasnavên cuda wek "Hüseyin Toprak”, “Ahmet Taş”, "Mirzali Çimen", "B. Şîlan", "S. Dîlan", "Derweşê Mîrza"<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institute-kirmancki.de/munzur-cem-biografi/ |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2021-11-06 |roja-arşîvê=2021-11-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211106140027/https://www.institute-kirmancki.de/munzur-cem-biografi/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> di kovar û rojnameyên cuda de hatine weşandin. Di wan salên dawî de zêdetir wext daye xebatên li ser zazakî, endamê Koma Stockholmê ye ku di vî warî de dixebite.  Ew bi awayekî aktîf beşdara xebatên kovara kirmanckî ya çandî [[Vate (kovar)|''Vate'']], ku li Swêdê derdikeve, dibe. Ji sala 1970ê ve roman, çîrok, serpêhatî û gotaran dinivîse. Li ser çand, aborî û siyasetê gelek nivîsandiye. Di heman demê de kitêbeke rêzimana zazakî jî nivîsandiye, yek ji damezrînerên Kurd-PENê ye. Nivîskar di herî dawî de li [[Berlîn]]ê dijî; Li ser roman, çîrok, serpêhatî û gotaran xebatên xwe domand. == Berhemên wî == === Pirtûk === * {{Citation |title=Türkiye Kürdistanı: Ekonomik ve Sosyal Yapı |publication-date=1985 |publisher=Özgürlük Yolu Yayınları}} * {{Citation |title=Gülümse ey Dersim |volume=1 |publication-date=1990 |publisher=Özgürlük Yolu Yayınları}} * {{Citation |title=Gülümse ey Dersim |volume=2 |publication-date=1991 |publisher=Özgürlük Yolu Yayınları}} * {{Citation |last= |first= |title=Dünü ve bugünüyle "gerikalmışlık" sorunu |publication-date=1991 |publisher=Öz-Ge Yayınları}} * {{Citation |title=Hotay Serra Usivê Qurzkizî |publication-date=1992 |publisher=Roja Nû}} * {{Citation |title=Gülümse ey Dersim |volume=3 |publication-date=1993 |publisher=Özgürlük Yolu Yayınları}} * {{Citation |title=Tayê Kilamê Dêrsimî |publication-date=1993}} * {{Citation |title=Ferheng: Kurdî-Tirkî (Zazakî) |publication-date=1994}} * {{Citation |title=Ormanın Dili |publication-date=1996 |edition=1 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=İsyana Çağrı |publication-date=1996 |edition= |place= |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=Ekmeği de Yaktılar |publication-date=1997 |edition= |place= |publisher=Pencînar Yayınları}} * {{Citation |title=Luye Be Biza Kole ra |publication-date=1998 |edition= |place= |publisher=Weşanên Komkar}} * {{Citation |title=Kulê 38î |publication-date=1998 |edition= |place= |publisher=Weşanên Komkar}} * {{Citation |title=Dersim'de Alevilik |publication-date=1999 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=Tanıkların Diliyle Dersim 38 |publication-date=1999 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=The Voice of the Forest |publication-date=2000 |publisher=KOMKAR Publications}} * {{Citation |title=Türkçe Açıklamalı Kirmancca (Zazaca) Gramer |publication-date=2003 |publisher=Weşanên Deng}} * {{Citation |title=Ormanın Dili |publication-date=2004 |edition=2 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=Antolojîyê Hîkayanê Kirmanckî (Zazakî) |publication-date=2005 |publisher=Weqfa kurdî ya kulturî li Stockholmê}} * {{Citation |title=Hewnê Newroze |publication-date=2005 |publisher=Weşanxaneyê Vateyî}} * {{Citation |title=Gula Çemê Pêrre |publication-date=2007 |publisher=Weşanxaneyê Vateyî}} * {{Citation |title=Ormanın Dili |publication-date=2008 |edition=3 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=Dêrsim Merkezli Kürt Aleviliği (Etnisite, Dini İnanç, Kültür ve Direniş) |publication-date=2009 |edition= |publisher=Weşanxaneye Vateyî}} * {{Citation |title=Hewraman - Dersim Sırrı |publication-date=2017 |edition= |publisher=İsmail Beşikci Vakfı}} * {{Citation |title=Nuşteyî |publication-date=2019 |edition= |publisher=Weşanxaneye Vateyî}} * {{Citation |title=Veng û Hesreta Herdê Dewrêşî |publication-date=2020 |edition= |publisher=Weşanxaneye Vateyî}} * {{Citation |title=Yayınlanmış Yazılar I / Dergi, Gazete Yazıları |publication-date=2020 |edition= |publisher=Babek Yayınları}} * {{Citation |title=Yayınlanmış Yazılar II / İnternet Yazıları |publication-date=2020 |edition= |publisher=Babek Yayınları}} * {{Citation |title=Yayınlanmış Yazılar III / Polemik Yazıları |publication-date=2020 |edition= |publisher=Babek Yayınları}} * {{Citation |title=Kiğı'dan Berlin'e Anılar I |publication-date=2021 |edition= |publisher=Deng Yayınları}} === Gotarên demkî === * {{Citation |title=No kî ma ra wo |work=Çira |volume=1 |issue= |pages=89–94 |publication-date=1995 |editor-last=Aytar |editor-first=Osman |editor2-last=Dağdeviren |editor2-first=Nedim |editor3-last=Kutlay |editor3-first=Nacî |editor4-last=Lewendî |editor4-first=Mahmûd |editor5-last=[[Hesenê Metê|Metê]] |editor5-first=Hesenê |editor6-last=Soran |editor6-first=Zinar}} * {{Citation |title=Kirmanckî (Zazakî) de nêr û mayik |work=Çira |volume=1 |issue=2 |pages=105–112 |publication-date=1995 |editor-last=Aytar |editor-first=Osman |editor2-last=Dağdeviren |editor2-first=Nedim |editor3-last=Kutlay |editor3-first=Nacî |editor4-last=Lewendî |editor4-first=Mahmûd |editor5-last=Metê |editor5-first=Hesenê |editor6-last=Soran |editor6-first=Zinar}} * {{Citation |title=Usên ve bakilî ra |work=Çira |volume=2 |issue=5 |pages=63–67 |publication-date=1996 |editor-last=Aytar |editor-first=Osman |editor2-last=Alakom |editor2-first=Rohat |editor3-last=Cewerî |editor3-first=Firat |editor4-last=Lewendî |editor4-first=Mahmûd |editor5-last=Soran |editor5-first=Zinar }} * {{Citation |title=Kirmanckî (fekê Dêrsimî) de zuhûmariye û zafhûmariye |work=Çira |volume=2 |issue=6 |pages=64–70 |publication-date=1996 |editor-last=Aytar |editor-first=Osman |editor2-last=Alakom |editor2-first=Rohat |editor3-last=Cewerî |editor3-first=Firat |editor4-last=Lewendî |editor4-first=Mahmûd |editor5-last=Soran |editor5-first=Zinar }} * {{Citation |title=Roze be roze pê xapit, heta ke ma qir kerdîme |work=Vate |volume=1 |issue= |pages=5–20 |publication-date=1997 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=[[Mehemed Malmîsanij|Malmîsanij]] |editor4-first=Mehemed |editor5-last=Gundogan |editor5-first=Cemîl}} * {{Citation |title=Serra 60 ya sarewedardena Dêrsimî ser o: "Ez ver va Dismenî çok ronênan" |work=Vate |volume=2 |issue= |pages=13–22 |publication-date=1997 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed|editor5-first=Cemîl|editor5-last=Gundogan}} * {{Citation |title=Tertelê 38i ra ma ki bara xo gurete |work=Vate |volume=3 |issue= |pages=35–49 |publication-date=1997 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed|editor5-first=Cemîl|editor5-last=Gundogan}} * {{Citation |title=Vîlikê verê vare |work=Vate |volume=4 |issue= |pages=66–74 |publication-date=1998 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed|editor5-first=Cemîl|editor5-last=Gundogan}} * {{Citation |title=Komara Tirkîya û Dêrsim |work=Vate |volume=6 |issue= |pages=44–56 |publication-date=1998 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed }} * {{Citation |title=Hewnê Newrozê |work=Vate |volume=7 |issue= |pages=49–54 |publication-date=1999 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Şahan Axa |work=Vate |volume=9 |issue= |pages=74–78 |publication-date=1999 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Qemer Axayê Usivan |work=Vate |volume=11 |issue= |pages=38–42 |publication-date=2000 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Fekê Dêrsimî de Antişê Karan |work=Vate |volume=12 |issue= |pages=17–31 |publication-date=2000 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Xeca Xidirî: Dewa ma kerde xan-xirave |work=Vate |volume=13 |issue= |pages=52–59 |publication-date=2000 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Karê ziwan û kulture ma de gamêda newîye: ÎKK |work=Vate |volume=13 |issue= |pages=100–102 |publication-date=2000 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Şaîro Namdar Saydar |work=Vate |volume=14 |issue= |pages=25–35 |publication-date=2001 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Di şêrê Kurdîstanî - Alîşêr û Zerîfa |work=Vate |volume=16 |issue= |pages=17–21 |publication-date=2002 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Di şêrê Kurdîstanî - Alîşêr û Zerîfa II |work=Vate |volume=17 |issue= |pages=20–25 |publication-date=2002 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Nê miletê mezlumî se kerdîvî? |work=Vate |volume=19 |issue= |pages=4–16 |publication-date=2003 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Doktorê Ma |work=Vate |volume=21 |issue= |pages= |publication-date=2003 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Xoverdayîşê kurdan ê seserra 20î de cayê kirmancan |work=Tîroj |volume=2 |issue=8 |pages= |publication-date=2004 |editor2-last= |editor2-first= |editor3-last= |editor3-first= |editor4-last= |editor4-first=}} * {{Citation |title=Demê Begîya Çemîşgezekî de Dêrsim de Nasnameyo Etnîk |work=Vate |volume=23 |issue= |pages=57–67 |publication-date=2005 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Derheqê Ferhengê H. Çakmakî de |work=Vate |volume=24 |issue= |pages=108–115 |publication-date=2005 |editor-last=Malmîsanij |editor-first=Mehemed|editor3-first=J. Îhsan|editor3-last=Espar|editor2-first=Mehmet|editor2-last=Uzun}} * {{Citation |title=Zîyara Conage Ser o Çend Çekuyî |work=Vate |volume=29 |issue= |pages=110–111 |publication-date=2007 |editor-last=Malmîsanij |editor-first=Mehemed|editor3-first=J. Îhsan|editor3-last=Espar|editor2-first=Mehmet|editor2-last=Uzun}} * {{Citation |title=Pekîn de Hefteyê |work=Vate |volume=31 |issue= |pages=77–90 |publication-date=2008 |editor-last=Malmîsanij |editor-first=Mehemed|editor3-first=J. Îhsan|editor3-last=Espar|editor2-first=Mehmet|editor2-last=Uzun}} * {{Citation |title=Welatê Kengurîyan de |work=Vate |volume=35 |issue= |pages=30–40 |publication-date=2011 |editor-last=Bedîrxan |editor-first=Serdar |editor2-last=Gunduz |editor2-first=Deniz |editor3-last=Çem |editor3-first=Munzur}} * {{Citation |title=Jenosîdê 1937-38i Jenosîdêde Plankerde yo |work=Vate |volume=36 |pages=50–57 |publication-date=2011 |editor-last=Bedîrxan |editor-first=Serdar |editor2-last=Gunduz |editor2-first=Deniz |editor3-last=Çem |editor3-first=Munzur}} * {{Citation |title=Ziwan, Asîmîlasyon û Xoverdayîş |work=Vate |volume=37 |issue= |pages= |publication-date=2011 |editor-last=Bedîrxan |editor-first=Serdar |editor2-last=Gunduz |editor2-first=Deniz |editor3-last=Çem |editor3-first=Munzur}} * {{Citation |title=Folklor û Bawerîya Kurdanê Dêrsimî ra |work=Vate |volume=38 |issue= |pages= |publication-date=2012 |editor-last=Bedîrxan |editor-first=Serdar |editor2-last=Gunduz |editor2-first=Deniz |editor3-last=Çem |editor3-first=Munzur}} * {{Citation |title=Neticeya xebata kombiyayişi ser o |work=Vate |volume=73 |issue= |pages=103–106 |publication-date=2022 |editor-last= |editor-first=}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Çewlîgê]] 32w0nqzm7jnrkqpa6kcuw1isf2sn1su 2087382 2087381 2026-08-26T07:53:00Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2087382 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = Munzur Çem | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = Hüseyin Beysülen | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|1|1947|temen=j}} | cihê_jidayikbûnê = [[Gêxî]], [[Bîngol (parêzgeh)|Bîngol]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = {{Mirin|11|12|2022|1|1|1947|temen=erê}} | cihê_mirinê = [[Berlîn]], [[Almanya]] | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | destûrname = | pîşe = | salên_çalak = | serdem = | berhem = Ferhengê Kurdî-Tirkî (Zazakî), Stockholm 1994<br/>Antolojîyê Hîkayanê Kirmanckî (Zazakî), Stockholm 2005 | tevger = <!-- Tevgera wêjeyî --> | şêwe = [[Rêziman]], [[ferheng]]nivîsî, [[çîrok]] | ziman = [[Zazakî]], [[kurmancî]], [[tirkî]]. | hevjîn = <!-- zewicî --> | partner = <!-- nezewicî --> | zarok = | dê = | bav = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | bandorbar = | bandorker = | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> | bernav = }} '''Munzur Çem''', bi navê rastîn '''Hüseyin Beysülen''' (jdb. 1947 - m. 11 kanûna pêşîn 2022),<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.vate.com.tr/team/munzurcem/ |roja-gihiştinê=2021-11-07 |roja-arşîvê=2021-11-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211108054947/https://www.vate.com.tr/team/munzurcem/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> rojnamevan, nivîskar, wergêr û zimannasê kurdê [[zaza]] bû. Munzur Çem li [[Gêxî|Gêxiyê]] jidayik bûye. Navê wî yê rastî Hûseyîn Beysûlen/Hüseyin Beysülen e. Di deh saliya xwe de li gundê cîran, [[Sêter]]ê dest bi dibistana seretayî kir. Dibistana navînê li navçeya [[Qisle]] ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] xwend. Di sala 1966an de Koleja Tenduristî ya [[Amed|Diyarbekirê]] qedand. Dema ku karmendê tenduristiyê bû, di heman demê de beşdariya beşa şevê ya Koleja Taybeta Enqereyê ya Aborî û Zanistên Bazirganî kir. Di sala 1971ê de vê dibistanê qedand. Di sala 1975an de îmtîhana komîserê çavdêriyê ya Sazîya Çavdêriya Bilind (Sayıştay) derbas bû û heta sala 1980ê ​​di vê saziyê de xebitî. Munzur Çem ku ji destpêka salên 1970î ve dest bi nivîsîna gotaran dike, ji bo kovara mehane ya Rêya Azadiyê (''Özgürlük Yolu'') ku di sala 1975an de dest bi weşana xwe kir û ji bo rojnameya kurdî-tirkî ''Roja Welat'' a 15 rojîn ya ku di sala 1987an de derdiket, nivîsa xwe domand. Hewldanên nivîskar yên ji bo nivîsandina bi zaravayê [[zaza]]kî bi wan salan re hevdem in. Demek beriya [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya leşkerî ya 1980î]] li Tirkiyeyê ku ji ber xebat û nivîsên xwe yên siyasî ji aliyê polîsan ve dihat xwestin, çû derveyê welat. Ji dawiya sala 1980ê heta dawiya sala 1983an, dema ku wekî edîtoriya rojnameya mehane ya ''Dengê Komkar'' ku li [[Almanya]]yê derdiket, xebatên xwe yên siyasî domand. Di mehên pêşî yên sala 1984an de çû [[Swêd]]ê û li vî welatî bi cih bû. Munzur Çem niha hemwelatiyê wî welatî ye.  Gelek kitêb, broşur û gotarên wî, li gorê serdemê, bi nasnavên cuda wek "Hüseyin Toprak”, “Ahmet Taş”, "Mirzali Çimen", "B. Şîlan", "S. Dîlan", "Derweşê Mîrza"<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institute-kirmancki.de/munzur-cem-biografi/ |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2021-11-06 |roja-arşîvê=2021-11-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211106140027/https://www.institute-kirmancki.de/munzur-cem-biografi/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> di kovar û rojnameyên cuda de hatine weşandin. Di wan salên dawî de zêdetir wext daye xebatên li ser zazakî, endamê Koma Stockholmê ye ku di vî warî de dixebite.  Ew bi awayekî aktîf beşdara xebatên kovara kirmanckî ya çandî [[Vate (kovar)|''Vate'']], ku li Swêdê derdikeve, dibe. Ji sala 1970ê ve roman, çîrok, serpêhatî û gotaran dinivîse. Li ser çand, aborî û siyasetê gelek nivîsandiye. Di heman demê de kitêbeke rêzimana zazakî jî nivîsandiye, yek ji damezrînerên Kurd-PENê ye. Nivîskar di herî dawî de li [[Berlîn]]ê dijî; Li ser roman, çîrok, serpêhatî û gotaran xebatên xwe domand. == Berhemên wî == === Pirtûk === * {{Citation |title=Türkiye Kürdistanı: Ekonomik ve Sosyal Yapı |publication-date=1985 |publisher=Özgürlük Yolu Yayınları}} * {{Citation |title=Gülümse ey Dersim |volume=1 |publication-date=1990 |publisher=Özgürlük Yolu Yayınları}} * {{Citation |title=Gülümse ey Dersim |volume=2 |publication-date=1991 |publisher=Özgürlük Yolu Yayınları}} * {{Citation |last= |first= |title=Dünü ve bugünüyle "gerikalmışlık" sorunu |publication-date=1991 |publisher=Öz-Ge Yayınları}} * {{Citation |title=Hotay Serra Usivê Qurzkizî |publication-date=1992 |publisher=Roja Nû}} * {{Citation |title=Gülümse ey Dersim |volume=3 |publication-date=1993 |publisher=Özgürlük Yolu Yayınları}} * {{Citation |title=Tayê Kilamê Dêrsimî |publication-date=1993}} * {{Citation |title=Ferheng: Kurdî-Tirkî (Zazakî) |publication-date=1994}} * {{Citation |title=Ormanın Dili |publication-date=1996 |edition=1 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=İsyana Çağrı |publication-date=1996 |edition= |place= |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=Ekmeği de Yaktılar |publication-date=1997 |edition= |place= |publisher=Pencînar Yayınları}} * {{Citation |title=Luye Be Biza Kole ra |publication-date=1998 |edition= |place= |publisher=Weşanên Komkar}} * {{Citation |title=Kulê 38î |publication-date=1998 |edition= |place= |publisher=Weşanên Komkar}} * {{Citation |title=Dersim'de Alevilik |publication-date=1999 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=Tanıkların Diliyle Dersim 38 |publication-date=1999 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=The Voice of the Forest |publication-date=2000 |publisher=KOMKAR Publications}} * {{Citation |title=Türkçe Açıklamalı Kirmancca (Zazaca) Gramer |publication-date=2003 |publisher=Weşanên Deng}} * {{Citation |title=Ormanın Dili |publication-date=2004 |edition=2 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=Antolojîyê Hîkayanê Kirmanckî (Zazakî) |publication-date=2005 |publisher=Weqfa kurdî ya kulturî li Stockholmê}} * {{Citation |title=Hewnê Newroze |publication-date=2005 |publisher=Weşanxaneyê Vateyî}} * {{Citation |title=Gula Çemê Pêrre |publication-date=2007 |publisher=Weşanxaneyê Vateyî}} * {{Citation |title=Ormanın Dili |publication-date=2008 |edition=3 |publisher=Peri Yayınları}} * {{Citation |title=Dêrsim Merkezli Kürt Aleviliği (Etnisite, Dini İnanç, Kültür ve Direniş) |publication-date=2009 |edition= |publisher=Weşanxaneye Vateyî}} * {{Citation |title=Hewraman - Dersim Sırrı |publication-date=2017 |edition= |publisher=İsmail Beşikci Vakfı}} * {{Citation |title=Nuşteyî |publication-date=2019 |edition= |publisher=Weşanxaneye Vateyî}} * {{Citation |title=Veng û Hesreta Herdê Dewrêşî |publication-date=2020 |edition= |publisher=Weşanxaneye Vateyî}} * {{Citation |title=Yayınlanmış Yazılar I / Dergi, Gazete Yazıları |publication-date=2020 |edition= |publisher=Babek Yayınları}} * {{Citation |title=Yayınlanmış Yazılar II / İnternet Yazıları |publication-date=2020 |edition= |publisher=Babek Yayınları}} * {{Citation |title=Yayınlanmış Yazılar III / Polemik Yazıları |publication-date=2020 |edition= |publisher=Babek Yayınları}} * {{Citation |title=Kiğı'dan Berlin'e Anılar I |publication-date=2021 |edition= |publisher=Deng Yayınları}} === Gotarên demkî === * {{Citation |title=No kî ma ra wo |work=Çira |volume=1 |issue= |pages=89–94 |publication-date=1995 |editor-last=Aytar |editor-first=Osman |editor2-last=Dağdeviren |editor2-first=Nedim |editor3-last=Kutlay |editor3-first=Nacî |editor4-last=Lewendî |editor4-first=Mahmûd |editor5-last=[[Hesenê Metê|Metê]] |editor5-first=Hesenê |editor6-last=Soran |editor6-first=Zinar}} * {{Citation |title=Kirmanckî (Zazakî) de nêr û mayik |work=Çira |volume=1 |issue=2 |pages=105–112 |publication-date=1995 |editor-last=Aytar |editor-first=Osman |editor2-last=Dağdeviren |editor2-first=Nedim |editor3-last=Kutlay |editor3-first=Nacî |editor4-last=Lewendî |editor4-first=Mahmûd |editor5-last=Metê |editor5-first=Hesenê |editor6-last=Soran |editor6-first=Zinar}} * {{Citation |title=Usên ve bakilî ra |work=Çira |volume=2 |issue=5 |pages=63–67 |publication-date=1996 |editor-last=Aytar |editor-first=Osman |editor2-last=Alakom |editor2-first=Rohat |editor3-last=Cewerî |editor3-first=Firat |editor4-last=Lewendî |editor4-first=Mahmûd |editor5-last=Soran |editor5-first=Zinar }} * {{Citation |title=Kirmanckî (fekê Dêrsimî) de zuhûmariye û zafhûmariye |work=Çira |volume=2 |issue=6 |pages=64–70 |publication-date=1996 |editor-last=Aytar |editor-first=Osman |editor2-last=Alakom |editor2-first=Rohat |editor3-last=Cewerî |editor3-first=Firat |editor4-last=Lewendî |editor4-first=Mahmûd |editor5-last=Soran |editor5-first=Zinar }} * {{Citation |title=Roze be roze pê xapit, heta ke ma qir kerdîme |work=Vate |volume=1 |issue= |pages=5–20 |publication-date=1997 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=[[Mehemed Malmîsanij|Malmîsanij]] |editor4-first=Mehemed |editor5-last=Gundogan |editor5-first=Cemîl}} * {{Citation |title=Serra 60 ya sarewedardena Dêrsimî ser o: "Ez ver va Dismenî çok ronênan" |work=Vate |volume=2 |issue= |pages=13–22 |publication-date=1997 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed|editor5-first=Cemîl|editor5-last=Gundogan}} * {{Citation |title=Tertelê 38i ra ma ki bara xo gurete |work=Vate |volume=3 |issue= |pages=35–49 |publication-date=1997 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed|editor5-first=Cemîl|editor5-last=Gundogan}} * {{Citation |title=Vîlikê verê vare |work=Vate |volume=4 |issue= |pages=66–74 |publication-date=1998 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed|editor5-first=Cemîl|editor5-last=Gundogan}} * {{Citation |title=Komara Tirkîya û Dêrsim |work=Vate |volume=6 |issue= |pages=44–56 |publication-date=1998 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed }} * {{Citation |title=Hewnê Newrozê |work=Vate |volume=7 |issue= |pages=49–54 |publication-date=1999 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Şahan Axa |work=Vate |volume=9 |issue= |pages=74–78 |publication-date=1999 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Qemer Axayê Usivan |work=Vate |volume=11 |issue= |pages=38–42 |publication-date=2000 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Fekê Dêrsimî de Antişê Karan |work=Vate |volume=12 |issue= |pages=17–31 |publication-date=2000 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Xeca Xidirî: Dewa ma kerde xan-xirave |work=Vate |volume=13 |issue= |pages=52–59 |publication-date=2000 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Karê ziwan û kulture ma de gamêda newîye: ÎKK |work=Vate |volume=13 |issue= |pages=100–102 |publication-date=2000 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Şaîro Namdar Saydar |work=Vate |volume=14 |issue= |pages=25–35 |publication-date=2001 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Di şêrê Kurdîstanî - Alîşêr û Zerîfa |work=Vate |volume=16 |issue= |pages=17–21 |publication-date=2002 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Di şêrê Kurdîstanî - Alîşêr û Zerîfa II |work=Vate |volume=17 |issue= |pages=20–25 |publication-date=2002 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Nê miletê mezlumî se kerdîvî? |work=Vate |volume=19 |issue= |pages=4–16 |publication-date=2003 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Doktorê Ma |work=Vate |volume=21 |issue= |pages= |publication-date=2003 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Xoverdayîşê kurdan ê seserra 20î de cayê kirmancan |work=Tîroj |volume=2 |issue=8 |pages= |publication-date=2004 |editor2-last= |editor2-first= |editor3-last= |editor3-first= |editor4-last= |editor4-first=}} * {{Citation |title=Demê Begîya Çemîşgezekî de Dêrsim de Nasnameyo Etnîk |work=Vate |volume=23 |issue= |pages=57–67 |publication-date=2005 |editor-last=Diljen |editor-first=Haydar |editor2-last=Espar |editor2-first=J. Îhsan |editor3-last=Uzun |editor3-first=Mehmet |editor4-last=Malmîsanij |editor4-first=Mehemed}} * {{Citation |title=Derheqê Ferhengê H. Çakmakî de |work=Vate |volume=24 |issue= |pages=108–115 |publication-date=2005 |editor-last=Malmîsanij |editor-first=Mehemed|editor3-first=J. Îhsan|editor3-last=Espar|editor2-first=Mehmet|editor2-last=Uzun}} * {{Citation |title=Zîyara Conage Ser o Çend Çekuyî |work=Vate |volume=29 |issue= |pages=110–111 |publication-date=2007 |editor-last=Malmîsanij |editor-first=Mehemed|editor3-first=J. Îhsan|editor3-last=Espar|editor2-first=Mehmet|editor2-last=Uzun}} * {{Citation |title=Pekîn de Hefteyê |work=Vate |volume=31 |issue= |pages=77–90 |publication-date=2008 |editor-last=Malmîsanij |editor-first=Mehemed|editor3-first=J. Îhsan|editor3-last=Espar|editor2-first=Mehmet|editor2-last=Uzun}} * {{Citation |title=Welatê Kengurîyan de |work=Vate |volume=35 |issue= |pages=30–40 |publication-date=2011 |editor-last=Bedîrxan |editor-first=Serdar |editor2-last=Gunduz |editor2-first=Deniz |editor3-last=Çem |editor3-first=Munzur}} * {{Citation |title=Jenosîdê 1937-38i Jenosîdêde Plankerde yo |work=Vate |volume=36 |pages=50–57 |publication-date=2011 |editor-last=Bedîrxan |editor-first=Serdar |editor2-last=Gunduz |editor2-first=Deniz |editor3-last=Çem |editor3-first=Munzur}} * {{Citation |title=Ziwan, Asîmîlasyon û Xoverdayîş |work=Vate |volume=37 |issue= |pages= |publication-date=2011 |editor-last=Bedîrxan |editor-first=Serdar |editor2-last=Gunduz |editor2-first=Deniz |editor3-last=Çem |editor3-first=Munzur}} * {{Citation |title=Folklor û Bawerîya Kurdanê Dêrsimî ra |work=Vate |volume=38 |issue= |pages= |publication-date=2012 |editor-last=Bedîrxan |editor-first=Serdar |editor2-last=Gunduz |editor2-first=Deniz |editor3-last=Çem |editor3-first=Munzur}} * {{Citation |title=Neticeya xebata kombiyayişi ser o |work=Vate |volume=73 |issue= |pages=103–106 |publication-date=2022 |editor-last= |editor-first=}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Çewlîgê]] 1k6dylknjqoe55qrogzkqgf1oomo4nt 0 137368 2087351 1841962 2026-08-26T04:53:13Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2087351 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Andy Warhol''', bi navê xwe yê jidayikbûnê '''Andrew Warhola Jr''', (z. 6ê [[tebax]]ê [[1928]]an - 22ê [[sibat]]ê [[1987]]an) [[hunermend]]ek vîzuel, [[derhêner]]ê [[fîlm]]an û hilberînerek [[amerîkî]] bû. Ew di [[tevgera hunera vîzuel]] de, ya ku wekî [[pop art]] tê zanîn, kesayetek pêşeng bû. Berhemên wî têkiliya di navbera vegotina hunerî, reklam, û çanda navdaran yên [[salên 60î]] de vedikolin. Herwiha, karê wî cûrbecûr [[medya]]yê vedihewîne, di nav de [[nîgarkêşî]], [[serîgrafî]], [[wênekêş]]î, fîlm û [[peykersazî]]. Hin berhemên wî yên herî naskirî tabloyên serîgrafîk ên şorbeya [[Campbell's Soup Cans]] ([[1962]]) û [[Marilyn Diptych]] (1962), fîlmên [[eksperîmantel]] yên Empire ([[1964]]), [[Chelsea Girls]] ([[1966]]), û pêşangehên multimedya yên ku bi navê [[Exploding Plastic Inevitable]] (1966-67) têne zanîn. Warhol li [[Pittsburgh]] ji dayik bû û zarokatiya xwe li wir derbas ki. Warhol di destpêkê de [[kariyer]]ek serkeftî wekî [[wênesaz]]ek [[bazirganî]]iyê peyda kir. Piştî ku di dawiya [[salên 1950î]] de xebatên xwe li gelek [[Galerî|galeriyan]] pêşan da, wî wekî hunermendek bi bandor û nakok hate naskirin. Studyoya wî ya The Factory ya li [[New York]]ê, bû cîhek hevdîtinê yê naskirî ku [[rewşenbîr]]ên navdar, [[dragqueen]]s, [[şano]]ger, mirovên kolanên yên Bohemian, navdarên [[Hollywood]]ê, û patronên dewlemend li hev kom dibûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/2018/11/12/style/andy-warhol-factory-history.html |sernav=Tales From the Warhol Factory - The New York Times {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2023-01-30 |roja-arşîvê=2021-12-29 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20211229221226/https://www.nytimes.com/2018/11/12/style/andy-warhol-factory-history.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://boingboing.net/2018/11/12/memories-from-warhols-factor.html |sernav=Memories from Warhol's Factory |paşnav=Pescovitz |pêşnav=David |tarîx=2018-11-12 |malper=Boing Boing |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-01-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.vice.com/en/article/j5z8b7/juicy-stories-about-andy-warhol |sernav=Juicy Stories About What Andy Warhol Was Really Like |malper=www.vice.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-01-30 }}</ref> Wî berhevokek kesayetiyên ku wekî superstarên Warhol têne zanîn pêşve xistin. Gotina "15 minutes of fame" îlhama xwe ji wir girtiye. Di dawiya salên 1960î de wî koma [[experimental rock]] The Velvet Underground afirand û birêvebir, û herwiha kovara [[Interview (kovar)|Interview]] damezrand. Wî gelek pirtûk nivîsandin, di nav de [[The Philosophy of Andy Warhol and Popism: The Warhol Sixties]] (Felsefeya Andy Warhol û Popizm: Salên 60î yên Warholê). Beriya [[tevgera azadiya hevzayendan]] ew bi eşkereyî wek [[Hevzayendîtî|hevzayend]] jiya. Di [[hezîrana]] [[1968]]an de, ew hema hema ji hêla [[Femînîzm|femînîsta]] [[Radikal|radîkal]] [[Valerie Solanas]] ve hat kuştin, ya ku ew di hundurê studyoya xwe de gulebaran kiribû.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.economist.com/special-report/2009/11/28/the-pop-masters-highs-and-lows |sernav=The Pop master's highs and lows |malper=The Economist |roja-gihiştinê=2023-01-30 }}</ref> Piştî emeliyata [[kezeb]]ê, Warhol di sibatê 1987an de di 58 saliya xwe de li bajarê New Yorkê ji ber [[aritmiya dil]] mir. Warhol bûye mijara gelek [[pêşangeh]]ên paşverû, [[pirtûk]] û fîlmên dirêj û [[belgefîlm]]. [[Muzexaneya Andy Warhol]] li bajarê wî Pittsburgh, ku berhevokek daîmî ya berfireh a [[huner]] û [[arşîv]]an dihewîne, muzeya herî mezin a DYAyê ye ku ji hunermendek tenê re hatibe veqetandin. Warhol wekî "şengerê bazara hunerê" hatiye binavkirin. Gelek efrandinên wî gelek hezrkirî û bi qîmet in. Berhemên wî di nav tabloyên herî biha ne, yên ku heta niha hatine firotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nydailynews.com/entertainment/music-arts/andy-warhol-painting-sells-105m-article-1.1516240 |sernav=Andy Warhol painting sells for $105M, new record for artist |malper=New York Daily News |roja-gihiştinê=2023-01-30 }}</ref> Di sala [[2013]]an de, serigrafek ji sala [[1963]]an ya bi navê [[Silver Car Crash (Double Faster)]] bi 105 mîlyon [[dolar]]î hate firotin. Di sala [[2022]]an de, [[Shot Sage Blue Marilyn]] ([[1964]]) bi 195 mîlyon dolarî hate firotin, ku ev berhema hunerî ya herî biha ye ku di mezadê de ji hêla hunermendek amerîkî ve hatibe firotin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlmçêkerên amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1928]] [[Kategorî:Mirin 1987]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Senaryonivîsên amerîkî yên mêr]] 4xp0blz974rf5e06fivpcfi0qtqub7f 0 138626 2087340 1927542 2026-08-26T04:34:31Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2087340 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = <!-- navê bi zimanê zikmakî --> | zimanê_navê_rastî = | wêne = Amber Lynn 2014.jpg | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = Laura Lynn Allen | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1964|09|03}} | cihê_jidayikbûnê = [[Orange, Kalîforniya|Orange]] , [[Kalîforniya]] , [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | esil = [[Amerîkî]] | hevwelatî = | pîşe = [[Pornostêrk]] , [[model]] | sedema_navdarbûnê = | bejn = {{Bejn|m=1,70}} | televîzyon = <!-- bernameyên navdêr yên pêşkêş kiriye --> | salên_çalak = | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xizm = [[Buck Adams]] (bira) | xelat = | malper = {{Official URL}} | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Amber Lynn''' ( navê rastî ''Laura Lynn Allen'' ; 3ê îlon a 1964an) pornostêrk,aktrîs , pêşkeşvana radyoyê, model, xwerûskar, parêzer û mirovdost e. == Jiyana berî == Lynn bi navê Laura Lynn Allen li Orange, Kalîforniyayê wek keça herî piçûk a efserekî [[Hêzên Esmanî yên Amerîkayê|hêzên esmanî]] yê karbesî ji dayîk bû.Çar bira û xwişkeke wê ya mezin hene ku dema ku ew du salî bû ji ber nexweşiyeke dil ya nediyar mir.Dema ku Lynn sê salî bû, dêûbavên wê ji hev berdan piştî ku hate eşkere kirin ku bavê wê bi jinek din re malbatek heye.Demek kin şûnda, diya Lynn bi şikestinek birikê ket û Lynn di lênêrîna zarokan de hate danîn ku li wê derê tundûtûjiya fizîkî hate kirin. Dema ku ew heft salî bû, ew dîsa bi diya xwe re bû. Demek şûnda, her du di qezayek otomobîlê de li ser navdewletê ketin; Lynn ji otomobîlê hat avêtin û diya wê li cihê qezayê mir. Lynn û birayên wê bi bavê xwe û malbata wî ya nû re hatin bicihkirin; bi tevayî heşt kur û Lynn li malê hebûn.Dema ku Lynn yanzdeh salî bû, bavê wê ji alkolîzmê û têkçûna dil mir.Wê dest bi moselsaziya fîtnêsê, modelsaziya bîkînî, û pêşbaziyên hot body kir. Ew çû Hollywoodê û bû birêkûpêk li klûbên [[Sunset Strip]]ê. == Kariyera wê == Di destpêka salên 1980an de, Lynn li Los Angeles-ê wekî modela bikini û fîgurê xebitî; piştî wê ew di wêneyên tazî yên kovarên ''[[Penthouse]]'', ''[[Hustler]]'', ''[[Chic]]'', ''[[High Society (kovar|High Society]]'' û ''[[Club (kovar)|Clubê]]'' de hate nîşandan. == Fîlmnîgarî (bijartî) == [[Wêne:Amber Lynn AEE 2013.jpg|thumb|Amber Lynn ([[Xelatên AVN]],2013)|center]] * 1983: Personal Touch III * 1984: Casino of Lust * 1984: Yellow Fever * 1984: Talk Dirty to Me Part III * 1984: Dear Fanny * 1985: Trashy Lady * 1985: Ten Little Maidens * 1985: Corporate Assets * 1985: The Grafenberg Spot * 1985: Evils of the Night * 1985: Bordello: House of the Rising Sun * 1985: Shacking Up * 1985: Looking for Mr. Goodsex * 1985: From Paris with Lust * 1985: Cock-Tales * 1985: A Taste of Pink * 1985: Amber Aroused * 1986: The Devil in Miss Jones 3: A New Beginning * 1986: Erotic City * 1986: If My Mother… Only Knew * 1987: Street Heat * 1987: Tracy Takes Paris * 1987: Passionate Heiress * 1988: Some Kind of Woman * 1996–1997: Bat Yam – New York ( Rêzefîlma televîzyonê , 5 beş) * 2011: [[White Mommas]] 3 * 2012: [[After Porn Ends]] == Xelat == * 1987 [[Xelata XRCO]] – Lîstikvana piştevaniyê ya herî baş – ''Taboo 5'' <ref name="rame">{{Jêder-nûçe |url=http://www.rame.net/library/lists/best.html |sernav=rame awards list |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180919044508/http://www.rame.net/library/lists/best.html |roja-arşîvê=2018-09-19 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2023-04-18 }}</ref> * 1993 [[Hot d'Or]] – Xelat ji bo serkeftina jiyanê * 1996 [[XRCO Hall of Fame]] inductee<ref name="XRCO">{{Jêder-nûçe |url=http://www.bwdl.net/XRCO-2/hall.htm |sernav=XRCO Hall of Fame |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110720064742/http://www.bwdl.net/XRCO-2/hall.htm |roja-arşîvê=2011-07-20 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2023-04-18 }}</ref> * 2001 [[AVN Hall of Fame]] inductee<ref name="AVN HOF">{{Jêder-nûçe |url=http://www.avnawards.com/index.php?center=hall-of-fame |sernav=AVN Hall of Fame |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120722034223/http://avnawards.avn.com/ |roja-arşîvê=2012-07-22 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2023-04-18 }}</ref> * 2003 [[Free Speech Coalition]] – Xelat ji bo serkeftina jiyanê<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://business.avn.com/articles/video/Free-Speech-Coalition-Celebrates-16th-Night-Of-The-Stars-31469.html |sernav=Free Speech Coalition Celebrates 16th Night Of The Stars |tarîx=14 tîrmeh 2003 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220125123443/https://avn.com/business/articles/video/free-speech-coalition-celebrates-16th-night-of-the-stars-31469.html |roja-arşîvê=2022-01-25 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2023-04-18 }}</ref> * 2007 [[Adam Film World]] Guide – Xelata serkeftina jiyanê<ref name="AFWG">{{Jêder-nûçe |url=http://www.cavr.com/adam2007.htm |sernav=Adam Film World Guild |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121029020227/http://www.cavr.com/adam2007.htm |roja-arşîvê=2012-10-29 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2023-04-18 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Amber Lynn}} * {{IMDb name|0528606|Amber Lynn}} * {{Twitter}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jinên amerîkî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Pornostêrkên amerîkî yên jin]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 21ê]] 5ep2kgdta4fmmldcur6ul80mx7ctoh1 0 140958 2087361 1785478 2026-08-26T05:12:09Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2087361 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = Arbatan | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = | welat_alî = | dûgel = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | serbajar = | rûerd = | gelhe = 3,233 ([[2016]]) | bilindayî = | nexşe = | wêne = | wêne_sernav = | malper = }} '''Arbatan ''' ({{bi-fa|اربطان}}), yek ji bajarê parêzgeha [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Azerbaycana Rojhilat}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojhilat]] [[Kategorî:Avabûnên 2019an li Îranê]] 17u1vipao20y43u0e3fr5ow62gk3wi9 0 141058 2087352 1806724 2026-08-26T04:55:09Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2087352 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=nîsan 2024}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank bajar | nav = Angot | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Erdebîl (parêzgeh)|Erdebîl]] | şaristan = | bexş = | gundistan = | navê_nîştecihan = | gelhe = 2,645 | gelhe_sal = [[2016]] | rûerd = | bilindayî = | dem = | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | malper = }} '''Angot''' ({{bi-fa|انگوت }}) yek ji bajarê parêzgeha [[Erdebîl (parêzgeh)|Erdebîlê]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Erdebîlê]] isl2a62gmar1dwwkm2il75d8p9f78j7 0 141113 2087362 1750031 2026-08-26T05:13:38Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2087362 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = Ardaq | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Qazwên (parêzgeh)|Qazwên]] | şaristan = | bexş = | gundistan = | navê_nîştecihan = | gelhe = 11,978 | gelhe_sal = [[2016]] | rûerd = | bilindayî = | dem = | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | malper = }} '''Ardaq''' ({{bi-fa|ارداق }}) yek ji bajarê parêzgeha [[Qazwên (parêzgeh)|Qazwênê]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye. {{Parêzgeha Qazwênê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Qazwênê]] [[Kategorî:Avabûnên 2002an li Îranê]] q6brjsac9zjy0ua09wn3uh4g0lnv5ut 0 141389 2087341 1750028 2026-08-26T04:39:22Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2087341 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = Amol | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = {{ala|Îran}} | dûgel = | parêzgeh = [[Mazenderan (parêzgeh)|Mazenderan]] | şaristan = | bexş = | gundistan = | gelhe = 220,744 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> | gelhe_sal = [[2011]] | rûerd = | bilindayî = | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | malper = }} '''Amol''' bajarek li bakurê [[Îran]]ê ser bi [[Mazenderan (parêzgeh)|parêzgeha Mazenderanê]] ye. Pirranya xelkê li wir dijîn [[Mazenderanî (gel)|gelê Mazenderanî]] ne û bi [[zimanê mazenderanî]] diaxivin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parêzgeha Mazenderanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Mazenderanê]] [[Kategorî:Cihên arkeolojîk li Îranê]] 71drzyvpwt7qi80ucas22hirbpa7jgh 1 182331 2087317 1485517 2026-08-25T20:57:04Z Ahmed A Issa 177108 /* Daxwaza zêdekirina êla Mizûrî bo gotara "Hozên Kurdî" */ beşeke nû 2087317 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Lîste|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=zêde}} }} == Daxwaza zêdekirina êla Mizûrî bo gotara "Hozên Kurdî" == [[Hozên Kurdî]] [[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa|gotûbêj]]) 20:57, 25 tebax 2026 (UTC) art96h31z763gqeilhfxnt9zjjmc7tf 2087318 2087317 2026-08-25T21:00:58Z Ahmed A Issa 177108 /* Daxwaza zêdekirina êla Mizûrî bo gotara "Hozên Kurdî" */ 2087318 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Lîste|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=zêde}} }} == Daxwaza zêdekirina êla Mizûrî bo gotara "Hozên Kurdî" == Birîzarên hêja, Ez bi vê nivîsê daxwaza xwe ya fermî pêşkêş dikim da ku êla "Mizûrî" bo gotara [[Hozên Kurdî|Hozên Kurdî]] were zêdekirin. Ev daxwaz li ser bingeha hebûna dîrokî ya belgekirî û belavbûna erdnîgariya berfireh a êlê li herêmê hatiye avakirin. Wekî pêkhateyeke êlî ya Kurdî ya kevnar, êla Mizûrî xwedan hebûneke demografîk a demdirêj e ku bi piranî parêzgehên Hewlêr, Dihok, Neynava û Parêzgeha Azerbaycana Rojava (Urmiyê) vedihewîne. Ez bi tevahî amade me ku çavkaniyên dîrokî yên pêbawer û referansên akademîk ji bo piştrastkirina vê zêdekirinê û nivîsandina vê gotarê, li gorî rêgezên bingehîn ên Wîkîpediyayê yên derbarê rastdarî û girîngiya ensîiklopedîk de, pêşkêş bikim. Spas ji bo dem, baldarî û fedakariya we ya berdewam ji bo parastina rastnivîsîn û qalîteya naverokê. Bi rêz ve, Ahmed A. Issa ```` [[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa|gotûbêj]]) 20:57, 25 tebax 2026 (UTC) 0qlk2i29vga7vr6n37va2nzcopdkcws 2087320 2087318 2026-08-25T21:03:07Z Ahmed A Issa 177108 /* Daxwaza zêdekirina êla Mizûrî ji bo gotara "Hozên Kurdî" */ 2087320 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Lîste|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=zêde}} }} == Daxwaza zêdekirina êla Mizûrî ji bo gotara "Hozên Kurdî" == Birîzarên hêja, Ez bi vê nivîsê daxwaza xwe ya fermî pêşkêş dikim da ku êla "Mizûrî" ji bo gotara [[Hozên Kurdî]] were zêdekirin. Ev daxwaz li ser bingeha hebûna dîrokî ya belgekirî û belavbûna erdnîgariya berfireh a êlê li herêmê hatiye avakirin. Wekî pêkhateyeke êlî ya Kurdî ya kevnar, êla Mizûrî xwedan hebûneke demografîk a demdirêj e ku bi piranî parêzgehên Hewlêr, Dihok, Neynava û Parêzgeha Azerbaycana Rojava (Urmiyê) vedihewîne. Ez bi tevahî amade me ku çavkaniyên dîrokî yên pêbawer û referansên akademîk ji bo piştrastkirina vê zêdekirinê û nivîsandina vê gotarê, li gorî rêgezên bingehîn ên Wîkîpediyayê yên derbarê rastdarî û girîngiya ensîiklopedîk de, pêşkêş bikim. Spas ji bo dem, baldarî û fedakariya we ya berdewam ji bo parastina rastnivîsîn û qalîteya naverokê. Bi rêz ve, Ahmed A. Issa ```` [[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa|gotûbêj]]) 20:57, 25 tebax 2026 (UTC) gkza71um8emw1b5qz20gqv8hnmn1zon 2087327 2087320 2026-08-25T21:20:12Z Penaber49 39672 /* Daxwaza zêdekirina êla Mizûrî ji bo gotara "Hozên Kurdî" */ Bersiv 2087327 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Lîste|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=zêde}} }} == Daxwaza zêdekirina êla Mizûrî ji bo gotara "Hozên Kurdî" == Birîzarên hêja, Ez bi vê nivîsê daxwaza xwe ya fermî pêşkêş dikim da ku êla "Mizûrî" ji bo gotara [[Hozên Kurdî]] were zêdekirin. Ev daxwaz li ser bingeha hebûna dîrokî ya belgekirî û belavbûna erdnîgariya berfireh a êlê li herêmê hatiye avakirin. Wekî pêkhateyeke êlî ya Kurdî ya kevnar, êla Mizûrî xwedan hebûneke demografîk a demdirêj e ku bi piranî parêzgehên Hewlêr, Dihok, Neynava û Parêzgeha Azerbaycana Rojava (Urmiyê) vedihewîne. Ez bi tevahî amade me ku çavkaniyên dîrokî yên pêbawer û referansên akademîk ji bo piştrastkirina vê zêdekirinê û nivîsandina vê gotarê, li gorî rêgezên bingehîn ên Wîkîpediyayê yên derbarê rastdarî û girîngiya ensîiklopedîk de, pêşkêş bikim. Spas ji bo dem, baldarî û fedakariya we ya berdewam ji bo parastina rastnivîsîn û qalîteya naverokê. Bi rêz ve, Ahmed A. Issa ```` [[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa|gotûbêj]]) 20:57, 25 tebax 2026 (UTC) :{{Çêbû}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 21:20, 25 tebax 2026 (UTC) nzmuh02s8ier271lj65vx4kybbshfas 0 260546 2087346 1759841 2026-08-26T04:48:36Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2087346 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat= }} '''Andhra Pradeş''' yek ji dewletên [[Hindistan]]ê ye ku li başûrê Hindistanê bicîh dibe. Heftem dewleta mezin e û her wiha dehem dewleta qelebalixtir e li Hindistanê. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1956an li Hindistanê]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1956an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Hindistan| ]] [[Kategorî:Kendava Bengalê]] rdk6zhpsq7ir61salgxr99d8b39sbx0 14 271517 2087275 1815090 2026-08-25T15:11:57Z Avestaboy 34898 /* */ 2087275 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Evîn]] [[Kategorî:Wêje li gorî janran]] 7hdb92p7vqgfpjrbl6j9wkd2jwb3x0k 2087278 2087275 2026-08-25T15:13:04Z Avestaboy 34898 /* */ 2087278 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Cat more|Evîn}} [[Kategorî:Evîn]] [[Kategorî:Wêje li gorî janran]] evp8f0lwk4wriiznbzvdfghc5hpr5f7 2087280 2087278 2026-08-25T15:15:42Z Avestaboy 34898 /* */ 2087280 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Cat more|Evîn}} [[Kategorî:Evîn|Çîrok]] [[Kategorî:Wêje li gorî janran]] 7pgzfslz7gjb9oonnw2uelx3fxer11m 0 274774 2087349 1855040 2026-08-26T04:52:02Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2087349 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedawend | cure = yewnan }} '''Andromaxê''' li gorî [[mîtolojiya yewnanî]] û [[mîtolojiya romayî]] hevjina leheng [[Hektor]] e.[[Wêne:Andromache02.jpg|thumb|rast]] Ew bi hezkirina mêrê xwe Hektorê û hezkirina kurê xwe [[Astianaks]]ê navdar e. Ji mêrê xwest ku li hemberê [[Axîleûs]] şer neke. Lê mêrê wê derket qada şer û ji hêla Axîleûs vê hat kuştin. Piştî kuştina mêrê wê ew wek gêjan bû. Piştî wêrankirina Troyayê tenê destê wê da kurê wê Astianaks mabû. Şevekê mêrê wê hate xewna wê, got Astianaksê biparêze. Andromaxê jî Astianaksê kir nava gora Hektorê ku bila Akayan kurê wî nekujin. [[Kalxas]]ê remilvan kehaneta kuştina Astianaksê dabû Akayan. Akayî [[Odîseus|Ulyssesê]] şandin anîna Astianaksê. Andromaxê her çiqas agahiyên mirina Astianaksê da Ulyssesê jî nekarî wî bixapîne. Ulysses di nava gora Hektorê kurê wî Astianaksê girt û ji bo kuştinê wî bir.<ref>(440)-(812) [[Troades]] - [[Seneca]]</ref> Bi wê awayê kurê wî ya biçûk bi dijwarî hat kuştin. Ew jî di dawiyê da bû cêriya [[Neoptolemos]]. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dotmîrên mîtolojiya yewnanî]] [[Kategorî:Keybanûyên mîtolojiya yewnanî]] g4svf8oq2ps966pfpkmhc5eapikzkcv 0 302813 2087363 1911081 2026-08-26T05:15:49Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2087363 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Arif Doğan''' (jdb. 1945, [[Kırıkhan]], parêzgeha [[Xetay (parêzgeh)|Xetayê]], [[Bakurê Kurdistanê]]) fermandara cendirmeyên tirk bû û tê gotin ku yek ji damezrînerên yekîneya îstîxbarata [[JİTEM]] a cedirmeyan e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.haberturk.com:80/gundem/haber/1000535-arif-dogan-hayatini-kaybetti |sernav=Arif Doğan hayatını kaybetti |malper=haberturk.com |tarîx=17 çiriya pêşîn 2014 |ziman=tr |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141020044314/http://www.haberturk.com/gundem/haber/1000535-arif-dogan-hayatini-kaybetti |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2014 }}</ref> Di dozên Ergenekonê de sûcdar bû û di tebaxa 2013an de 47 sal cezayê girtîgehê lê hat birîn.<ref>[[Today's Zaman]], 5 August 2013, [http://todayszaman.com/news-322781-long-sentences-for-ergenekon-suspects-life-for-ex-army-chief.html Long sentences for Ergenekon suspects, life for ex-army chief] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806033514/http://todayszaman.com/news-322781-long-sentences-for-ergenekon-suspects-life-for-ex-army-chief.html|date=August 6, 2013}}</ref> Di dadgehê de diyar kir ku wî di dawiya salên 1980an de bi fermandarê cendirmeyê Burhanettin Bigalı, bi erêkirina Serokê Sererkaniyê (Necip Torumtay) û Wezareta Karên Hundir JİTEM ava kiriye û di sala 1990an de kontrola xwe radestî Veli Küçük kiriye.<ref>[[Hurriyet Daily News]], 14 October 2010, [http://www.hurriyetdailynews.com/turkish-dailies-leak-contradictory-testimony-from-retired-colonel.aspx?pageID=438&n=8216military-and-interior-ministry-approved-jitem8217-says-self-claimed-founder-2010-10-14 Turkish dailies leak contradictory testimony from retired colonel]</ref> Berê jî îdîa kiribû ku bi însiyatîfa xwe JİTEM ava kiriye û di sala 1990an de "cemidandiye".<ref>[[Hurriyet Daily News]], 27 September 2010, [http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=self-claimed-jitem-founder-wants-to-be-heard-in-court-2010-09-27 'JİTEM founder' demands day in Turkish court]</ref> Dayika wî [[kurd]] bû, lê ew bi kurdî nezanî bû.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/arif-dogan-hizbulkontrayi-ben-kurdum-16784831 |sernav=Arif Doğan: Hizbulkontra'yı ben kurdum |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîx=2011-01-17 |roja-gihiştinê=2025-01-19 |ziman=tr |paşnav=TURSUN-İSTANBUL, (DHA) |pêşnav=Cem }}</ref> Di sala 2010an de qeydeke deng a ku tê gotin Doğan e, bi awayekî nenas li ser înternetê hatibû belavkirin, tê de Dogan gotibû ku wî fermana mirina Eşref Bitlis û [[Cem Ersever]] daye û mirina Eşref Bitlisê (di ketina balafira bi guman de) weke "kuştin" bi nav dike. Muxbîrê JİTEMê [[Abdülkadir Aygan]] got ku ev rast e.<ref>[[Today's Zaman]], 23 September 2010, [https://archive.today/20130702191253/http://todayszaman.com/news-222422-dogans-account-perfectly-true-says-ex-jitem-member.html Doğan’s account perfectly true, says ex-JİTEM member]</ref> Doğan anî ziman ku dengê di qeydê de yê wî ye, lê ji bo ku wî sûcdar bikin ev qeyd hatine parvekirin.<ref>[[Hurriyet Daily News]], 8 January 2013, [http://www.hurriyetdailynews.com/retired-general-testifies-in-probe-into-generals-death.aspx?pageID=238&nID=38577&NewsCatID=338 Retired general testifies in probe into general’s death]</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1945]] [[Kategorî:JİTEM]] [[Kategorî:Kesên ji Xetayê]] [[Kategorî:Skandala Susurlukê]] [[Kategorî:Mirin 2014]] sltrhxzzgb8561lta7xrw182ughwe3i 0 313666 2087253 1975070 2026-08-25T14:28:50Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2087253 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Nuuk''' (<small>bilêvkirina [[grînlendiya rojava]] (kalaallisut): </small>[nuːk], [[Zimanê danîmarkî|danîmarkî]]: ''Nuuk'',<ref>{{Jêder-malper |url=https://ro.dsn.dk/?type=keyword&soegeord=Nuuk&soeg_i=headword |sernav=DSN }}</ref> berê ''Godthåb'' {{IPA|da|ˈkʌtˌhɔˀp|}}) paytext û bajarê herî mezin yê [[Xweserîtî|herêma xweser]] yê [[Grînlenda]]yê e ku parvekî ji [[Danîmarka|Keyaniya Danîmarka]] ye. Nuuk cîhê hikumeta xweser e û navenda çand û aborî yê herêmê ye. Di kanûna paşîn a 2025an de, nifûsa wê 20.113 bû - bêhtirî %30 ji nifûsa herêmê dike - ku ev dike yek ji paytextên herî biçûk li Dinyayê. Bajar di sala 1728an de ji aliyê mîsyonerê danî-norwêcî [[Hans Egede]] ve hate damezrandin, dema ku ew ji cihê berê yê Koloniya Hêviyê (''Haabets Koloni'') veguherî ji sala 1721ê de; waliyê danî [[Claus Paarss]] jî parvekî di veguherîne de bû ye. Koloniya nû li şûnwarê [[înuit]]an yê bi navê ''Nûk'' hatiye bicihkirin û navê vê wargehê bi ''Godthaab'' (Hêviya Baş) lê kirin. "Nuuk" navê [[Zimanê grînlendî|grînlendî]] ye û tê maneya "serê behrê" û bi taybetî di navên wargehên grînlendî teyê dîtin. Ev wekî wiha hatiye binavkirin, ji bo ku cihê xwe di [[Nuup Kangerlua]] de bi dawî dibe, li ser rojhilata berava [[Deryaya Labrador]]. [[Hêlîpan]]a wê, 64°11' B, ev dike wekî paytextê herî bakur yê Dinyayê, çend kîlometre bakurtir ji [[Reykjavîk]]. Dema ku Xweseriya Grînlendayê (''Grønlands Hjemmestyre/Namminersornerullutik Oqartussat'') di sala 1979an de hatiye damezrandin, destûra navên wargehan derbasî rayedarên Grînlendayê dibin ku navên grînlendî ji yên danîmarkî tercîh kirin. Navê ''Godthaab'' di navbera du deh salên paşê êdî nehatiye bikaranîn. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Wênedank == <gallery mode="packed"> File:Nuuk-moravian-brethren-herrnhut-huset-nuup-kangerlua.jpg|Mala Mîsyon Moravî Brethren File:Katuaq2008.JPG|Katuaq File:Nuuk Center (1) (Kenny McFly).jpg|Navenda Nuukê </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1728an li Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Paytextên Ewropayê]] 0svchk4ot30t2zkjg584ty026wkie8m 0 315114 2087334 1992815 2026-08-26T02:44:19Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2087334 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=adar 2026}} {{Agahîdanka giştî}} '''Koma Bankeya Dinyayê''' an '''Bankeya Dinyayê''' (bi îngilîzî: ''World Bank Group'') malbateke ku ji pênc rêxistinên navneteweyî pêk hatiye ku deyn didin welatên di asta pêşketinê de. Bankeya Dinyayê banka herî mezintirîn û banka herî navdartirîn a pêşketinê ya cîhanê ye û çavdêrek li koma pêşketinê ya [[Neteweyên Yekbûyî]] ye. Navenda bankê li [[Washington, District of Columbia|Washington, D.Cyê]], li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye. Di sala darayî ya 2021ê de, bankeyê nêzîkî 98,83 milyar dolar deyn û alîkarî daye welatên "di asta pêşketinê de" û welatên ku di qonaxa veguhêz de bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Fiscal Year Data |url=https://www.worldbank.org/en/about/annual-report/fiscal-year-data |roja-gihiştinê=2026-03-19 |xebat=World Bank |ziman=en |roja-arşîvê=2023-09-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230903134833/https://www.worldbank.org/en/about/annual-report/fiscal-year-data |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Erka diyarkirî ya bankeya Dinyayê ev e ku bigihîje du armancên xwe yên bidawîanîna xizaniyê û avakirina aramiya hevbeş ê aboriyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2014/07/01/world-bank-group-commitments-rise-sharply-in-fy14-amid-organizational-change |sernav=World Bank Group Commitments Rise Sharply in FY14 Amid Organizational Change |malper=World Bank |roja-gihiştinê=2026-03-19 |ziman=en |archive-date=2026-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260213125917/https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2014/07/01/world-bank-group-commitments-rise-sharply-in-fy14-amid-organizational-change |url-status=dead }}</ref> Tevahîya deynên ku ji sala 2015an vir ve di nav 10 salên dawî de bi rêya fînansa siyaseta peşepêdanê hatine dayîn, bi qasî 117 milyar dolarên amerîkî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbank.org/en/projects-operations/products-and-services/publication/dpfretrospective2015 |sernav=2015 Development Policy Financing Retrospective - Results and Sustainability |malper=World Bank |roja-gihiştinê=2026-03-19 |ziman=en }}</ref> Pênc saziyên ku bi demê de wekê saziyên di nav Bankeya Dinyayê hatiye avakirin ev in: * Banka Navneteweyî ya Ji bo Nûavakirin û Geşepêdanê * Yekîtiya Pêşveçûna Navneteweyî * Saziya Darayî ya Navneteweyî * Ajansa Garantiya Veberhênanê ya Piralî Hinek caran her du saziyên despêkê bi hev re wekê Bankeya Dinyayê hatine binavkirin. Ew ji bo pêşveçûnên aborî deyn û alîkarîyan didin hikûmetên welatên kêmdahat û welatên bi rêjeya navîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbank.org/ext/en/who-we-are |sernav=Who We Are |malper=www.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-03-19 }}</ref> Ev çalakî xebatên di warên pêşketina mirovî (mînak perwerde, tenduristî), çandinî û pêşketina gundan (mînak avdanî û xizmetên gundan), parastina jîngehê (mînak kêmkirina qirêjiyê, danîn û bicîhanîna rêziknameyan), binesazî (mînak rê, nûjenkirina bajaran û elektrîk), projeyên mezin ên avakirina pîşesaziyê û rêveberiyê (mînak têkoşîna li dijî gendeliyê, pêşxistina saziyên yasayî) vedihewîne. Banka Navneteweyî ya Ji bo Nûavakirin û Geşepêdanê û Yekîtiya Pêşveçûna Navneteweyî ji bo welatên endam deynan bi rêjeyên ribaya tercîhî peyda dikin û her wiha ji bo welatên herî xizan jî alîkarîyan peyda dikin. Kredî an jî alîkarîyên darayî ji bo projeyên taybetî pir caran bi guhertinên polîtîkayên berfirehtir ê di sektor an jî di aboriya welêt de bi tevahî ve girêdayî ne. Wek mînak krediyek ji bo baştirkirina rêveberiya jîngehê ya peravê dikare bi pêşxistina saziyên jîngehê ya nû li ser astên neteweyî û herêmî û bicîhanîna rêziknameyên nû yê ji bo sinorkirina qirêjiyê ve girêdayî be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ppp.worldbank.org/public-private-partnership/sites/ppp.worldbank.org/files/documents/PPPCCSA_WBGGuarantees_Final%20_%20English%20_Printed%20Oct%202016.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=ppp.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-03-19 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ppp.worldbank.org/public-private-partnership/sites/ppp.worldbank.org/files/documents/PPPCCSA_WBGGuarantees_Final%20_%20English%20_Printed%20Oct%202016.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di heman demê de Koma Bankaya Dinyayê wekê fînansorek pêşeng a veberhênanên avhewayê li welatên pêşketî hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbank.org/en/news/immersive-story/2023/12/01/climate-solutions-that-work |sernav=Climate Solutions that Work |malper=World Bank |roja-gihiştinê=2026-03-19 |ziman=en }}</ref> Bankeya Dinyayê û Fona Diravan a Navneteweyî di konferansa Bretton Woods a sala 1944an de hatine damezrandin. Di destpêkê de deynên ku saziyê daye ji bo alîkariya ji nû ve avakirina welatên ku ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem wêran bibûn hatiye dayîn. Bi demê re Bankeya Dinyayê bala xwe kişandiye ser pêşketinê ku di nav de jiholêrakirina xizaniya zêde û zêdekirina aramiya hevpar hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Interests in International Society |paşnav=Finnemore |pêşnav=Martha |weşanger=Cornell University Press |tarîx=1996 |isbn=978-0-8014-8323-3 |url=https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |doi=10.7591/j.ctt1rv61rh }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Rêxistinên ku di 1944an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Rêxistinên ku di 1945an de hatine avakirin]] krqmmawmbji1v5syrzrc8qhnttti4to 2 329499 2087322 2087224 2026-08-25T21:07:16Z Ahmed A Issa 177108 2087322 wikitext text/x-wiki {{Short description|Bikarhênerê Wîkîpediyayê}} {{User topicon|id=Muslim|icon=Disambig gray.svg|alt=Misilman|link=Islam|tooltip=Ev bikarhêner misilman e}} {{User topicon|id=WPKU|icon=Flag of Kurdistan.svg|alt=WikiProject Kurdistan|link=Wikipedia:WikiProject Kurdistan|tooltip=Beşdarê WikiProject Kurdistanê}} {{User topicon|id=Historian|icon=Nuvola_apps_kalzium.png|alt=Dîrok û Destnivîs|link=User:Ahmed_A_Issa|tooltip=Lêkolînên Dîrokî û Destnivîs}} {{User topicon|id=Linguist|icon=F icon.svg|alt=Filolojî û Zimannasî|link=User:Ahmed_A_Issa|tooltip=Filolojî û Alfabenasî}} {{User topicon|id=Philosophy|icon=Socrates.png|alt=Felsefe û Wargêrî|link=User:Ahmed_A_Issa|tooltip=Felsefeya Wargêrî}} <!-- Seryê Rûpelê û Pênaseya Bikarhêner --> <div style="text-align: center; padding: 18px; margin-bottom: 25px; background: linear-gradient(135deg, #eaf3ff 0%, #f4f6f8 100%); border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 8px; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.05);"> <div style="font-size: 2.2em; font-weight: bold; color: #1a202c; line-height: 1.2;">Ahmed A. Issa</div> <div style="font-size: 1.1em; color: #4a5568; margin-top: 6px; font-weight: 500; font-style: italic;">Bikarhênerê Wîkîpediyayê</div> </div> <div style="clear: both;"></div> <!-- Qutiya Babel a Ziman û Nasnameyê (Bê guhertin) --> <div style="float: right; margin-left: 1.2em; margin-bottom: 1.5em; clear: right; width: 270px;"> {| class="wikitable" style="border: 1px solid #a2a9b1; background-color: #f8f9fa; padding: 0; font-size: 85%; width: 100%; border-collapse: collapse;" ! style="background-color: #b2b7f9; text-align: center; font-size: 110%; font-weight: bold; padding: 8px; border-bottom: 1px solid #a2a9b1;" | [[Wikipedia:Babel|Wikipedia:Babel]] |- | {{User ku}} |- | {{User fa-4}} |- | {{User en-4}} |- | {{User tr-4}} |- | {{User ar-4}} |- | {{Userbox | border-c = #1a202c | id = [[File:Flag of Jihad.svg|30px|border]] | id-c = #ffffff | info = Ev bikarhêner '''[[Muslim|misilman]]''' e. | info-c = #f3f4f6 | info-s = 8 }} |- | {{Userbox | border-c = #d69e2e | id = [[File:Flag of Kurdistan.svg|30px|border]] | id-c = #ffffff | info = Ev bikarhêner '''[[Kurds|kurd]]''' e. | info-c = #fffaf0 | info-s = 8 }} |- | {{Userbox | border-c = #276749 | id = [[File:Flag of Kurdistan.svg|30px|border]] | id-c = #ffffff | info = Ev bikarhêner ji '''[[Kurdistan|Kurdistanê]]''' ye. | info-c = #f0fff4 | info-s = 8 }} |- | {{Userbox | border-c = #9b2c2c | id = [[File:Flag of Kurdistan.svg|30px|border]] | id-c = #ffffff | info = Ev bikarhêner beşdarê [[Wikipedia:WikiProject Kurdistan|WikiProject Kurdistanê]] ye. | info-c = #fff5f5 | info-s = 8 }} |- | {{Userbox | border-c = #2b6cb0 | id = [[File:Blue flag.svg|30px|border]] | id-c = #ffffff | id-s = 20 | info = Ev bikarhêner '''[[Right-wing politics|rastgir]]''' e. | info-c = #ebf8ff | info-s = 8 }} |} </div> <!-- Panelê Nasnamê --> <div style="margin-bottom: 2em; background: #ffffff; border: 1px solid #c8ccd1; padding: 15px; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.08); border-radius: 6px;"> {| class="wikitable" style="width: 100%; font-size: 90%; margin: 0 0 20px 0; border-collapse: collapse;" ! colspan="2" style="background: #eaf3ff; text-align: center; font-weight: bold; padding: 12px; font-size: 110%; border-bottom: 2px solid #a2a9b1;" | Nasnameya Akademîk û Wargêrî |- | style="padding: 10px; width: 30%; font-weight: bold;" | Nav || Ahmed A. Issa |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Jidayikbûn || 12/03/1997 |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Ayîn || [[Islam|Îslam]] ([[Muslim|Misilman]]) |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Nîştiman || [[Kurdistan|Kurdistanê]] [[File:Flag of Kurdistan.svg|20px|border|alt=Ala Kurdistanê|link=Kurdistan]] |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Netewe || [[Kurds|Kurd]] |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Wargêrî || [[Right-wing politics|Rastgir]], [[Conservatism|Parêzgar]] û [[Self-determination|Serbixwexwaz]] |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Proje || [[Wikipedia:WikiProject Kurdistan|WikiProject Kurdistan]] |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Ziman || [[Kurdish language|Kurdî]], [[Persian language|Farsî]], [[English language|Îngilîzî]], [[Turkish language|Turkî]] û [[Arabic|Erebî]] |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Biwar || [[Religion|Ayîn]], [[Kurdistan|Kurdistanê]], [[Kurds|Netewe]], [[Science|Zanist]], [[Political philosophy|Wargêrî]], [[History|Dîrok]], [[Philosophy|Felsefe]], [[Political economy|Aborî]], [[Kurdish literature|Wêje]] û [[Aesthetics|Huner]] |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Mijar || [[History of religion|Dîroka Ayînan û Doktrînan]], [[Historical geography|Cografyaya Dîrokî]], Antropolojiya Kurdî û [[Mizuri|êla Mizûrî]], [[Textual criticism|Rexneya Deqan]], [[Political philosophy|Felsefeya Wargêrî]], Arşîvên Osmanî û [[History|Dîroka Giştî]], [[Kantianism|Felsefeya Kantî]], Aboriya Dîrokî, [[Philology|Filolojiya Kurdî]] û Alfabenasî û [[Aesthetics|Estetîka Dîtbarî û Sînema]] |} <div style="text-align: center; font-weight: bold; background: #eaecf0; padding: 10px; margin-bottom: 15px; font-size: 100%; border-radius: 4px; border: 1px solid #a2a9b1;">Biwarên Hevbirinê û Eleqeyên Fikrî</div> <!-- 10 Qutiyên Eleqeyên Fikrî --> <div style="display: flex; flex-direction: column; gap: 10px; clear: both;"> <div>{{Userbox | border-c = #702459 | id = 📖 | id-c = #702459 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Religion|Ayîn]]:''' Lêkolînerê [[History of religion|dîroka ayînan]], doktrînên kevnar û saziyên ayînî di dîroka Rojhilata Nêzîk de. | info-c = #fff5f5 | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #276749 | id = 🗺️ | id-c = #276749 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Kurdistan|Kurdistanê]]:''' Lêkolînerê [[Historical geography|cografyaya dîrokî]], tixûbên îdarî û cografyaya niştimanî ya [[Kurdistan|Kurdistanê]]. | info-c = #f0fff4 | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #9b2c2c | id = 🛡️ | id-c = #9b2c2c | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Kurds|Netewe]]:''' Lêkolînerê nasnameya neteweyî ya [[Kurds|Kurd]] û antropolojiya dîrokî ya [[Mizuri|êla Mizûrî]]. | info-c = #fff5f5 | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #4a5568 | id = 🔬 | id-c = #4a5568 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Science|Zanist]]:''' Peyrewê [[Textual criticism|rexneya deqan]], metodolojiya zanistî û lêkolîna [[Manuscript|destnivîsên kevnar]]. | info-c = #edf2f7 | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #2b6cb0 | id = ⚖️ | id-c = #2b6cb0 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Political philosophy|Wargêrî]]:''' Lêkolînerê felsefeya wargêrî ya klasîk, saziyên desthilatê û modelên rêveberiyê. | info-c = #ebf8ff | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #742a2a | id = ⏳ | id-c = #742a2a | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[History|Dîrok]]:''' Lêkolînerê [[History|dîroka giştî]], geşepêdana şaristaniyan, arşîvên dîrokî û deqên kevnar. | info-c = #fff5f5 | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #b7791f | id = 🏛️ | id-c = #b7791f | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Philosophy|Felsefe]]:''' Eleqedarê [[Kantianism|felsefeya rexneyî ya Kantî]] û teoriyên morpholojîk ên şaristaniyê. | info-c = #fffff0 | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #2c7a7b | id = 🪙 | id-c = #2c7a7b | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Political economy|Aborî]]:''' Analîstê aboriya wargêrî ya dîrokî, sîstemên bacê û feodalîzma împeratoriyan. | info-c = #e6fffa | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #dd6b20 | id = 📜 | id-c = #dd6b20 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Kurdish literature|Wêje]]:''' Xwendekarê [[Classical literature|wêjeya klasîk]], [[Philology|filolojiya Kurdî]] û dîzayna alfabeyan. | info-c = #fffff0 | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #805ad5 | id = 🎬 | id-c = #805ad5 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Aesthetics|Huner]]:''' Analîstê estetîka dîtbarî, dîroka sînemayê û adaptasyona derûnî di fîlman de. | info-c = #faf5ff | info-lh = 1.3}}</div> </div> </div> <div style="clear: both;"></div> == Pêşgotina Akademîk û Nasname == Ez lêkolîner û beşdarê projeyên zanîna azad û ensîklopêdîk im. Ev rûpela bikarhêner bi armanca pêşkêşkirina çarçoveya lêkolînî, metodolojiya akademîk û berjewendiyên fikrî yên berfireh li ser xala hevbirina dîsîplînên zanistî hatiye amadekirin. Xebat û lêkolînên min bi awayekî giştî li ser hevbirina tevna dîroka kurdî, cografyaya dîrokî û niştimanî ya Kurdistanê, dîroka îdarî û bürokratîk a osmanî, destnivîsên rojhilatî, filolojiya berawirdî, felsefeya siyasî û rexneyî, û zimannasiyê radiwestin. Bikaranîna min a piralî ya zimanên cihêreng — wekî '''[[Kurdish language|Kurdî]]''' (zimanê zikmakî yê bi kapasîteya pêşveçûyî), '''[[Persian language|Farsî]]''' (asta akademîk a bilind ji bo analîzkirina deq û arşîvên dîrokî yên îranî), '''[[English language|Îngilîzî]]''' (asta akademîk a pêşketî), '''[[Turkish language|Turkî]]''' (asta pisporiyê ji bo xwendina belge, ferman û defterên osmanî), û '''[[Arabic|Erebî]]''' (asta kûr û pispor di deqên arşîvî û dînî de) — derfeteke bêhempa dide min ku ez rasterast û bê navbeynkar bigihîjim arşîvên serdemên cûda, qeydên tahrîrê, û xebatên rojhilatnasiyê yên sedsalên 19an û 20an. == Biwarên Lêkolînê û Dîsîplînên Zanistî == === 1. Ayîn û Dîroka Doktrînan === * '''[[Religion|Dîroka Ayînî û Saziyan]]:''' Analîza zanistî, rexneyî û dîrokî ya geşepêdana sazûmanên ayînî, deqên pîroz, û gotara dînî ya herêmî di çarçoveya dîroka çandî û fikrî ya Rojhilata Nêzîk de. * '''Deqên Kanonî û Arşîvî:''' Lêkolîneriya deq û kronîkên dêrî yên sedsalên navîn (bi taybetî nivîsarên [[Syriac language|siryanî]] û [[Armenian language|ermenî]]), bi balyozî li ser analîzkirina berhemên dîrokî yên wekî ''[[Book of Governors|Ktābā d-Rēšānē]]'' (Pirtûka Serokan) ya [[Thomas of Marga|Thomasê Margayî]] û çavkaniyên wê yên wargêrî. === 2. Nîştiman, Kurdistan û Cografyaya Dîrokî === * '''Cografyaya Îdarî ya [[Kurdistan|Kurdistanê]]:''' Şopandina sîstematîk a guherînên tixûbên îdarî, eyalet, mîrektî, sancaq û herêmên dîrokî yên Kurdistanê di serdemên Mîrektiyên Kurd û [[Ottoman Empire|Împeratoriya Osmanî]] de. * '''Nexşe û Defterên Tahrîrê:''' Analîzkirina nexşeyên kevnar û qeydên kadastroyî yên osmanî (''[[Defter|Defter-i Hâkânî]]'') ji bo ji nû ve avakirina wêneya demografî, aborî û cografî ya herêmê di serdemên beriya nûjeniyê de. === 3. Netewe, Kurd û Civaknasiya êla Mizûri === * '''Nasnameya Neteweyî ya Kurdî:''' Lêkolîna dîrokî û antropolojîk li ser geşepêdana hişmendiya neteweyî ya [[Kurds|kurd]] û dînamîkên civakî-siyasî yên herêmê. * '''Civaknasiya Elîtî û [[Mizuri|êla Mizûrî]]:''' Lêkolînek sîstematîk, akademîk û kûr li ser avahiya civakî, tora peywendiyan, antropolojiya dîrokî, morfolojiya elîtî û rola arşîvî ya êla Mizûrî di qeydên dîrokî yên osmanî û îranî de. === 4. Zanist, Rexneya Deqan û Destnivîs === * '''[[Science|Metodolojiya Zanistî û Rexneya Deqan]]:''' Bikaranîna rêbazên hûr û zanistî ji bo rexneya deqan (textual criticism) û parastina rastiya dîrokî di destnivîsên kevnar de. * '''[[Manuscript|Destnivîsên Cografî û Dîrokî]]:''' Analîzkirina kûr a xebatên cografî û geştnameyên klasîk, wekî ''[[Seyahatname]]'' ya [[Evliya Çelebi]] û ''[[Katip Çelebi|Cihannüma]]'' ya [[Katip Çelebi]], ligel nirxandina berhemên rojhilatnas û gerokên ewropî û rûsî (wekî [[Carl Ritter]], [[Austen Henry Layard]], [[Basil Nikitine]], û [[Auguste Jaba]]). === 5. Felsefeya Siyasî, Desthilat û Sazî === * '''[[Political philosophy|Felsefeya Siyasî ya Klasîk]]:''' Lêkolîna pênaseya desthilatê, sazûmanên dewletê, dînamîkên hegemoniya herêmî, û parastina kevneşopiyên siyasî di nava çarçoveyên împeratorî de. * '''Modelên Rêveberiyê:''' Analîzkirina modelên stratejîk ên hukumdariyê û saziyên îdarî bi riya xebatên felsefî yên împeryal û nûjen (mînak: ramanên siyasî yên [[Edmund Burke]]). === 6. Dîrok, Arşîv û Geşepêdana Şaristaniyan === * '''[[History|Dîroka Giştî û Arşîvî]]:''' Lêkolîna sîstematîk di arşîvên dewletî de ji bo şopandina guherînên civakî, siyasî û demografî di serdemên cûda de. * '''Şaristanî û Dîroka Berawirdî:''' Şopandina pêvajoyên avabûn, geşepêdan û têkçûna şaristaniyan li ser bingeha belge û deqên serdemên cûda. === 7. Felsefe û Bîrdozên Rexneyî === * '''[[Philosophy|Felsefeya Kantî]]:''' Lêkolîna kûr a li ser felsefeya transandantal a [[Immanuel Kant]], bi taybetî rexneya estetîk û mentiqê di berhema ''[[Critique of Judgment|Kritik der Urteilskraft]]'' de. * '''Bîrdozên Hilweşîna Şaristaniyê:''' Analîza teoriya morfolojîk a paşveçûn û çerxên şaristaniyan li gorî felsefeya dîrokê ya [[Oswald Spengler]] di berhema ''[[The Decline of the West|Der Untergang des Abendlandes]]'' de. === 8. Aborî û Sîstemên Darayî yên Dîrokî === * '''[[Political economy|Sîstemên Aborî yên Kevnar]]:''' Lêkolîna sîstemên mîrîtî, feodalîzm, bac, xeraç û pêwendiyên darayî yên di navbera navendên împeratorî û herêmên kurdî de. * '''Aboriya Zevî û Struktura Agrarî:''' Şopandina xwedîtiya zeviyan, aboriya gundatî, û sîstemên aborî yên serdemên beriya nûjenbûnê. === 9. Wêje, Filolojiya Kurdî û Alfabenasî === * '''[[Kurdish literature|Şahberhemên Klasîk]]:''' Xwendina rexneyî û filolojîk a dîwanên helbestvanên klasîk ên kurd, bi taybetî kûrboûna di berhemên ''[[Mem and Zin|Mem û Zîn]]'' a [[Ahmad Khani|Ehmedê Xanî]] û dîwana [[Malaye Jaziri|Melayê Cizîrî]] de. * '''[[Grammar|Rêziman]] û [[Linguistics|Dialektolojî]]:''' Lêkolîna berawirdî li ser morfolojî, rêziman û strukturên dengsaziyê yên zaravayên kurdî (bi giranî taybetmendiyên zaravayê badînî). === 10. Huner, Estetîka Dîtbarî û Sînema === * '''[[Aesthetics|Estetîka Dîtbarî]]:''' Analîzkirina rexneyî ya dîroka hunerê, estetîka dîtbarî û sembolîzma çandî. * '''Adaptasyona Sînemayî:''' Lêkolîna veguherîna vegotinî û psîkolojîk di navbera berhemên wêjeyî û adaptasyonên sînemayî de (wekî analîza rexneyî ya avahiya fîlma ''[[The Shining (film)|The Shining]]'' ya [[Stanley Kubrick]] li beramberî romana [[Stephen King]]). == Çarçoveya Alfabeyê (Sîstema ji 42 Tîpan) == Min sîstemeke tîpên latînî ya taybet û berfireh ji bo lêkolînên [[Linguistics|zimannasî]], [[Philology|filolojiya]] û veguhastina dengan (transliteration) amade kiriye. Ev sîstem ji '''42 tîpan''' pêk tê û bi rengekî zanistî ji bo diyarkirina hemû ferq û taybetmendiyên fonetîk û dengsaziyê yên kêmpeyda di zimanê kurdî de hatiye dîzaynkirin. Sîstem dîyakritîkên taybet û pêşketî bi kar tîne, wekî: '''Ṯ, Ḧ, Ḵ, Ř, Ł, Ň'''. Ev sîstem di transkrîpsiyona deqên klasîk û arşîvên dîrokî de rastiyeke akademîk a bilind pêşkêş dike. == Têkilî û Rûpela Gotûbêjê == * '''Gotûbêj:''' Ji bo her pirs, hevkariyên zanistî, an gotûbêjên li ser dîroka herêmî, xebatên arşîvî û destnivîsan, hûn dikarin peyamên xwe li [[User talk:Ahmed A Issa|rûpela min a gotûbêjê]] bihêlin. * '''Mijarên Beşdariyê:''' Analîza arşîvî, rastkirina deqên destnivîs, civaknasiya herêmî, civaknasiya elîtî û cografyaya dîrokî. [[Category:Bikarhêner ku]] [[Category:Bikarhêner fa-4]] [[Category:Bikarhêner en-4]] [[Category:Bikarhêner tr-4]] [[Category:Bikarhêner ar-4]] [[Category:WikiProject Kurdistan participants]] q0tn8gwpu10j5wddh7mk6x2qtkoyqin 2087383 2087322 2026-08-26T09:21:18Z Ahmed A Issa 177108 2087383 wikitext text/x-wiki {{Short description|Bikarhênerê Wîkîpediyayê}} {{User topicon|id=Muslim|icon=Disambig gray.svg|alt=Misilman|link=Islam|tooltip=Ev bikarhêner misilman e}} {{User topicon|id=WPKU|icon=Flag of Kurdistan.svg|alt=WikiProject Kurdistan|link=Wikipedia:WikiProject Kurdistan|tooltip=Beşdarê WikiProject Kurdistanê}} {{User topicon|id=Historian|icon=Nuvola_apps_kalzium.png|alt=Dîrok û Destnivîs|link=User:Ahmed_A_Issa|tooltip=Lêkolînên Dîrokî û Destnivîs}} {{User topicon|id=Linguist|icon=F icon.svg|alt=Filolojî û Zimannasî|link=User:Ahmed_A_Issa|tooltip=Filolojî û Alfabenasî}} {{User topicon|id=Philosophy|icon=Socrates.png|alt=Felsefe û Wargêrî|link=User:Ahmed_A_Issa|tooltip=Felsefeya Wargêrî}} <!-- Seryê Rûpelê û Pênaseya Bikarhêner --> <div style="text-align: center; padding: 18px; margin-bottom: 25px; background: linear-gradient(135deg, #eaf3ff 0%, #f4f6f8 100%); border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 8px; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.05);"> <div style="font-size: 2.2em; font-weight: bold; color: #1a202c; line-height: 1.2;">Ahmed A. Issa</div> <div style="font-size: 1.1em; color: #4a5568; margin-top: 6px; font-weight: 500; font-style: italic;">Bikarhênerê Wîkîpediyayê</div> </div> <div style="clear: both;"></div> <!-- Qutiya Babel a Ziman û Nasnameyê (Bê guhertin) --> <div style="float: right; margin-left: 1.2em; margin-bottom: 1.5em; clear: right; width: 270px;"> {| class="wikitable" style="border: 1px solid #a2a9b1; background-color: #f8f9fa; padding: 0; font-size: 85%; width: 100%; border-collapse: collapse;" ! style="background-color: #b2b7f9; text-align: center; font-size: 110%; font-weight: bold; padding: 8px; border-bottom: 1px solid #a2a9b1;" | [[Wikipedia:Babel|Wikipedia:Babel]] |- | {{User ku}} |- | {{User fa-4}} |- | {{User en-4}} |- | {{User tr-4}} |- | {{User ar-4}} |- | {{Userbox | border-c = #0000ff | id = ♂ | id-c = #0000ff | id-fc = #ffffff | id-s = 20 | info = Ev bikarhêner '''[[Male|nêr]]''' e. | info-c = #ffffff | info-s = 8 }} |- | {{Userbox | border-c = #1a202c | id = [[File:Flag of Jihad.svg|30px|border]] | id-c = #ffffff | info = Ev bikarhêner '''[[Muslim|misilman]]''' e. | info-c = #f3f4f6 | info-s = 8 }} |- | {{Userbox | border-c = #d69e2e | id = [[File:Flag of Kurdistan.svg|30px|border]] | id-c = #ffffff | info = Ev bikarhêner '''[[Kurds|kurd]]''' e. | info-c = #fffaf0 | info-s = 8 }} |- | {{Userbox | border-c = #276749 | id = [[File:Flag of Kurdistan.svg|30px|border]] | id-c = #ffffff | info = Ev bikarhêner ji '''[[Kurdistan|Kurdistanê]]''' ye. | info-c = #f0fff4 | info-s = 8 }} |- | {{Userbox | border-c = #9b2c2c | id = [[File:Flag of Kurdistan.svg|30px|border]] | id-c = #ffffff | info = Ev bikarhêner beşdarê [[Wikipedia:WikiProject Kurdistan|WikiProject Kurdistanê]] ye. | info-c = #fff5f5 | info-s = 8 }} |- | {{Userbox | border-c = #2b6cb0 | id = [[File:Blue flag.svg|30px|border]] | id-c = #ffffff | id-s = 20 | info = Ev bikarhêner '''[[Right-wing politics|rastgir]]''' e. | info-c = #ebf8ff | info-s = 8 }} |} </div> <!-- Panelê Nasnamê --> <div style="margin-bottom: 2em; background: #ffffff; border: 1px solid #c8ccd1; padding: 15px; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.08); border-radius: 6px;"> {| class="wikitable" style="width: 100%; font-size: 90%; margin: 0 0 20px 0; border-collapse: collapse;" ! colspan="2" style="background: #eaf3ff; text-align: center; font-weight: bold; padding: 12px; font-size: 110%; border-bottom: 2px solid #a2a9b1;" | Nasnameya Akademîk |- | style="padding: 10px; width: 30%; font-weight: bold;" | Nav || Ahmed A. Issa |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Jidayikbûn || 12/03/1997 |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Ayîn || [[Islam|Îslam]] ([[Muslim|Misilman]]) |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Nîştiman || [[Kurdistan|Kurdistanê]] [[File:Flag of Kurdistan.svg|20px|border|alt=Ala Kurdistanê|link=Kurdistan]] |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Netewe || [[Kurds|Kurd]] |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Wargêrî || [[Right-wing politics|Rastgir]], [[Conservatism|Parêzgar]] û [[Self-determination|Serbixwexwaz]] |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Proje || [[Wikipedia:WikiProject Kurdistan|WikiProject Kurdistan]] |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Ziman || [[Kurdish language|Kurdî]], [[Persian language|Farsî]], [[English language|Îngilîzî]], [[Turkish language|Turkî]] û [[Arabic|Erebî]] |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Biwar || [[Religion|Ayîn]], [[Kurdistan|Kurdistanê]], [[Kurds|Netewe]], [[Science|Zanist]], [[Political philosophy|Wargêrî]], [[History|Dîrok]], [[Philosophy|Felsefe]], [[Political economy|Aborî]], [[Kurdish literature|Wêje]] û [[Aesthetics|Huner]] |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Mijar || [[History of religion|Dîroka Ayînan û Doktrînan]], [[Historical geography|Cografyaya Dîrokî]], Antropolojiya Kurdî û [[Mizuri|êla Mizûrî]], [[Textual criticism|Rexneya Deqan]], [[Political philosophy|Felsefeya Wargêrî]], Arşîvên Osmanî û [[History|Dîroka Giştî]], [[Kantianism|Felsefeya Kantî]], Aboriya Dîrokî, [[Philology|Filolojiya Kurdî]] û Alfabenasî û [[Aesthetics|Estetîka Dîtbarî û Sînema]] |} <div style="text-align: center; font-weight: bold; background: #eaecf0; padding: 10px; margin-bottom: 15px; font-size: 100%; border-radius: 4px; border: 1px solid #a2a9b1;">Biwarên Hevbirinê û Eleqeyên Fikrî</div> <!-- 10 Qutiyên Eleqeyên Fikrî --> <div style="display: flex; flex-direction: column; gap: 10px; clear: both;"> <div>{{Userbox | border-c = #702459 | id = 📖 | id-c = #702459 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Religion|Ayîn]]:''' Lêkolînerê [[History of religion|dîroka ayînan]], doktrînên kevnar û saziyên ayînî di dîroka Rojhilata Nêzîk de. | info-c = #fff5f5 | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #276749 | id = 🗺️ | id-c = #276749 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Kurdistan|Kurdistanê]]:''' Lêkolînerê [[Historical geography|cografyaya dîrokî]], tixûbên îdarî û cografyaya niştimanî ya [[Kurdistan|Kurdistanê]]. | info-c = #f0fff4 | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #9b2c2c | id = 🛡️ | id-c = #9b2c2c | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Kurds|Netewe]]:''' Lêkolînerê nasnameya neteweyî ya [[Kurds|Kurd]] û antropolojiya dîrokî ya [[Mizuri|êla Mizûrî]]. | info-c = #fff5f5 | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #4a5568 | id = 🔬 | id-c = #4a5568 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Science|Zanist]]:''' Peyrewê [[Textual criticism|rexneya deqan]], metodolojiya zanistî û lêkolîna [[Manuscript|destnivîsên kevnar]]. | info-c = #edf2f7 | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #2b6cb0 | id = ⚖️ | id-c = #2b6cb0 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Political philosophy|Wargêrî]]:''' Lêkolînerê felsefeya wargêrî ya klasîk, saziyên desthilatê û modelên rêveberiyê. | info-c = #ebf8ff | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #742a2a | id = ⏳ | id-c = #742a2a | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[History|Dîrok]]:''' Lêkolînerê [[History|dîroka giştî]], geşepêdana şaristaniyan, arşîvên dîrokî û deqên kevnar. | info-c = #fff5f5 | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #b7791f | id = 🏛️ | id-c = #b7791f | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Philosophy|Felsefe]]:''' Eleqedarê [[Kantianism|felsefeya rexneyî ya Kantî]] û teoriyên morpholojîk ên şaristaniyê. | info-c = #fffff0 | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #2c7a7b | id = 🪙 | id-c = #2c7a7b | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Political economy|Aborî]]:''' Analîstê aboriya wargêrî ya dîrokî, sîstemên bacê û feodalîzma împeratoriyan. | info-c = #e6fffa | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #dd6b20 | id = 📜 | id-c = #dd6b20 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Kurdish literature|Wêje]]:''' Xwendekarê [[Classical literature|wêjeya klasîk]], [[Philology|filolojiya Kurdî]] û dîzayna alfabeyan. | info-c = #fffff0 | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #805ad5 | id = 🎬 | id-c = #805ad5 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Aesthetics|Huner]]:''' Analîstê estetîka dîtbarî, dîroka sînemayê û adaptasyona derûnî di fîlman de. | info-c = #faf5ff | info-lh = 1.3}}</div> </div> </div> <div style="clear: both;"></div> == Pêşgotina Akademîk û Nasname == Ez lêkolîner û beşdarê projeyên zanîna azad û ensîklopêdîk im. Ev rûpela bikarhêner bi armanca pêşkêşkirina çarçoveya lêkolînî, metodolojiya akademîk û berjewendiyên fikrî yên berfireh li ser xala hevbirina dîsîplînên zanistî hatiye amadekirin. Xebat û lêkolînên min bi awayekî giştî li ser hevbirina tevna dîroka kurdî, cografyaya dîrokî û niştimanî ya Kurdistanê, dîroka îdarî û bürokratîk a osmanî, destnivîsên rojhilatî, filolojiya berawirdî, felsefeya siyasî û rexneyî, û zimannasiyê radiwestin. Bikaranîna min a piralî ya zimanên cihêreng — wekî '''[[Kurdish language|Kurdî]]''' (zimanê zikmakî yê bi kapasîteya pêşveçûyî), '''[[Persian language|Farsî]]''' (asta akademîk a bilind ji bo analîzkirina deq û arşîvên dîrokî yên îranî), '''[[English language|Îngilîzî]]''' (asta akademîk a pêşketî), '''[[Turkish language|Turkî]]''' (asta pisporiyê ji bo xwendina belge, ferman û defterên osmanî), û '''[[Arabic|Erebî]]''' (asta kûr û pispor di deqên arşîvî û dînî de) — derfeteke bêhempa dide min ku ez rasterast û bê navbeynkar bigihîjim arşîvên serdemên cûda, qeydên tahrîrê, û xebatên rojhilatnasiyê yên sedsalên 19an û 20an. == Biwarên Lêkolînê û Dîsîplînên Zanistî == === 1. Ayîn û Dîroka Doktrînan === * '''[[Religion|Dîroka Ayînî û Saziyan]]:''' Analîza zanistî, rexneyî û dîrokî ya geşepêdana sazûmanên ayînî, deqên pîroz, û gotara dînî ya herêmî di çarçoveya dîroka çandî û fikrî ya Rojhilata Nêzîk de. * '''Deqên Kanonî û Arşîvî:''' Lêkolîneriya deq û kronîkên dêrî yên sedsalên navîn (bi taybetî nivîsarên [[Syriac language|siryanî]] û [[Armenian language|ermenî]]), bi balyozî li ser analîzkirina berhemên dîrokî yên wekî ''[[Book of Governors|Ktābā d-Rēšānē]]'' (Pirtûka Serokan) ya [[Thomas of Marga|Thomasê Margayî]] û çavkaniyên wê yên wargêrî. === 2. Nîştiman, Kurdistan û Cografyaya Dîrokî === * '''Cografyaya Îdarî ya [[Kurdistan|Kurdistanê]]:''' Şopandina sîstematîk a guherînên tixûbên îdarî, eyalet, mîrektî, sancaq û herêmên dîrokî yên Kurdistanê di serdemên Mîrektiyên Kurd û [[Ottoman Empire|Împeratoriya Osmanî]] de. * '''Nexşe û Defterên Tahrîrê:''' Analîzkirina nexşeyên kevnar û qeydên kadastroyî yên osmanî (''[[Defter|Defter-i Hâkânî]]'') ji bo ji nû ve avakirina wêneya demografî, aborî û cografî ya herêmê di serdemên beriya nûjeniyê de. === 3. Netewe, Kurd û Civaknasiya êla Mizûri === * '''Nasnameya Neteweyî ya Kurdî:''' Lêkolîna dîrokî û antropolojîk li ser geşepêdana hişmendiya neteweyî ya [[Kurds|kurd]] û dînamîkên civakî-siyasî yên herêmê. * '''Civaknasiya Elîtî û [[Mizuri|êla Mizûrî]]:''' Lêkolînek sîstematîk, akademîk û kûr li ser avahiya civakî, tora peywendiyan, antropolojiya dîrokî, morfolojiya elîtî û rola arşîvî ya êla Mizûrî di qeydên dîrokî yên osmanî û îranî de. === 4. Zanist, Rexneya Deqan û Destnivîs === * '''[[Science|Metodolojiya Zanistî û Rexneya Deqan]]:''' Bikaranîna rêbazên hûr û zanistî ji bo rexneya deqan (textual criticism) û parastina rastiya dîrokî di destnivîsên kevnar de. * '''[[Manuscript|Destnivîsên Cografî û Dîrokî]]:''' Analîzkirina kûr a xebatên cografî û geştnameyên klasîk, wekî ''[[Seyahatname]]'' ya [[Evliya Çelebi]] û ''[[Katip Çelebi|Cihannüma]]'' ya [[Katip Çelebi]], ligel nirxandina berhemên rojhilatnas û gerokên ewropî û rûsî (wekî [[Carl Ritter]], [[Austen Henry Layard]], [[Basil Nikitine]], û [[Auguste Jaba]]). === 5. Felsefeya Siyasî, Desthilat û Sazî === * '''[[Political philosophy|Felsefeya Siyasî ya Klasîk]]:''' Lêkolîna pênaseya desthilatê, sazûmanên dewletê, dînamîkên hegemoniya herêmî, û parastina kevneşopiyên siyasî di nava çarçoveyên împeratorî de. * '''Modelên Rêveberiyê:''' Analîzkirina modelên stratejîk ên hukumdariyê û saziyên îdarî bi riya xebatên felsefî yên împeryal û nûjen (mînak: ramanên siyasî yên [[Edmund Burke]]). === 6. Dîrok, Arşîv û Geşepêdana Şaristaniyan === * '''[[History|Dîroka Giştî û Arşîvî]]:''' Lêkolîna sîstematîk di arşîvên dewletî de ji bo şopandina guherînên civakî, siyasî û demografî di serdemên cûda de. * '''Şaristanî û Dîroka Berawirdî:''' Şopandina pêvajoyên avabûn, geşepêdan û têkçûna şaristaniyan li ser bingeha belge û deqên serdemên cûda. === 7. Felsefe û Bîrdozên Rexneyî === * '''[[Philosophy|Felsefeya Kantî]]:''' Lêkolîna kûr a li ser felsefeya transandantal a [[Immanuel Kant]], bi taybetî rexneya estetîk û mentiqê di berhema ''[[Critique of Judgment|Kritik der Urteilskraft]]'' de. * '''Bîrdozên Hilweşîna Şaristaniyê:''' Analîza teoriya morfolojîk a paşveçûn û çerxên şaristaniyan li gorî felsefeya dîrokê ya [[Oswald Spengler]] di berhema ''[[The Decline of the West|Der Untergang des Abendlandes]]'' de. === 8. Aborî û Sîstemên Darayî yên Dîrokî === * '''[[Political economy|Sîstemên Aborî yên Kevnar]]:''' Lêkolîna sîstemên mîrîtî, feodalîzm, bac, xeraç û pêwendiyên darayî yên di navbera navendên împeratorî û herêmên kurdî de. * '''Aboriya Zevî û Struktura Agrarî:''' Şopandina xwedîtiya zeviyan, aboriya gundatî, û sîstemên aborî yên serdemên beriya nûjenbûnê. === 9. Wêje, Filolojiya Kurdî û Alfabenasî === * '''[[Kurdish literature|Şahberhemên Klasîk]]:''' Xwendina rexneyî û filolojîk a dîwanên helbestvanên klasîk ên kurd, bi taybetî kûrboûna di berhemên ''[[Mem and Zin|Mem û Zîn]]'' a [[Ahmad Khani|Ehmedê Xanî]] û dîwana [[Malaye Jaziri|Melayê Cizîrî]] de. * '''[[Grammar|Rêziman]] û [[Linguistics|Dialektolojî]]:''' Lêkolîna berawirdî li ser morfolojî, rêziman û strukturên dengsaziyê yên zaravayên kurdî (bi giranî taybetmendiyên zaravayê badînî). === 10. Huner, Estetîka Dîtbarî û Sînema === * '''[[Aesthetics|Estetîka Dîtbarî]]:''' Analîzkirina rexneyî ya dîroka hunerê, estetîka dîtbarî û sembolîzma çandî. * '''Adaptasyona Sînemayî:''' Lêkolîna veguherîna vegotinî û psîkolojîk di navbera berhemên wêjeyî û adaptasyonên sînemayî de (wekî analîza rexneyî ya avahiya fîlma ''[[The Shining (film)|The Shining]]'' ya [[Stanley Kubrick]] li beramberî romana [[Stephen King]]). == Çarçoveya Alfabeyê (Sîstema ji 42 Tîpan) == Min sîstemeke tîpên latînî ya taybet û berfireh ji bo lêkolînên [[Linguistics|zimannasî]], [[Philology|filolojiya]] û veguhastina dengan (transliteration) amade kiriye. Ev sîstem ji '''42 tîpan''' pêk tê û bi rengekî zanistî ji bo diyarkirina hemû ferq û taybetmendiyên fonetîk û dengsaziyê yên kêmpeyda di zimanê kurdî de hatiye dîzaynkirin. Sîstem dîyakritîkên taybet û pêşketî bi kar tîne, wekî: '''Ṯ, Ḧ, Ḵ, Ř, Ł, Ň'''. Ev sîstem di transkrîpsiyona deqên klasîk û arşîvên dîrokî de rastiyeke akademîk a bilind pêşkêş dike. == Têkilî û Rûpela Gotûbêjê == * '''Gotûbêj:''' Ji bo her pirs, hevkariyên zanistî, an gotûbêjên li ser dîroka herêmî, xebatên arşîvî û destnivîsan, hûn dikarin peyamên xwe li [[User talk:Ahmed A Issa|rûpela min a gotûbêjê]] bihêlin. * '''Mijarên Beşdariyê:''' Analîza arşîvî, rastkirina deqên destnivîs, civaknasiya herêmî, civaknasiya elîtî û cografyaya dîrokî. <!-- Kategoriyên Bikarhêner û Projeyê --> [[Category:Bikarhêner ku]] [[Category:Bikarhêner fa-4]] [[Category:Bikarhêner en-4]] [[Category:Bikarhêner tr-4]] [[Category:Bikarhêner ar-4]] [[Category:WikiProject Kurdistan participants]] g4h2waxzol3ne0tpp6zbtr99lbj6upz 2087385 2087383 2026-08-26T09:49:16Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:WikiProject Kurdistan participants]]; Zêdekirina [[Kategorî:Beşdarên Wîkîproje Kurdistan]] 2087385 wikitext text/x-wiki {{Short description|Bikarhênerê Wîkîpediyayê}} {{User topicon|id=Muslim|icon=Disambig gray.svg|alt=Misilman|link=Islam|tooltip=Ev bikarhêner misilman e}} {{User topicon|id=WPKU|icon=Flag of Kurdistan.svg|alt=WikiProject Kurdistan|link=Wikipedia:WikiProject Kurdistan|tooltip=Beşdarê WikiProject Kurdistanê}} {{User topicon|id=Historian|icon=Nuvola_apps_kalzium.png|alt=Dîrok û Destnivîs|link=User:Ahmed_A_Issa|tooltip=Lêkolînên Dîrokî û Destnivîs}} {{User topicon|id=Linguist|icon=F icon.svg|alt=Filolojî û Zimannasî|link=User:Ahmed_A_Issa|tooltip=Filolojî û Alfabenasî}} {{User topicon|id=Philosophy|icon=Socrates.png|alt=Felsefe û Wargêrî|link=User:Ahmed_A_Issa|tooltip=Felsefeya Wargêrî}} <!-- Seryê Rûpelê û Pênaseya Bikarhêner --> <div style="text-align: center; padding: 18px; margin-bottom: 25px; background: linear-gradient(135deg, #eaf3ff 0%, #f4f6f8 100%); border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 8px; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.05);"> <div style="font-size: 2.2em; font-weight: bold; color: #1a202c; line-height: 1.2;">Ahmed A. Issa</div> <div style="font-size: 1.1em; color: #4a5568; margin-top: 6px; font-weight: 500; font-style: italic;">Bikarhênerê Wîkîpediyayê</div> </div> <div style="clear: both;"></div> <!-- Qutiya Babel a Ziman û Nasnameyê (Bê guhertin) --> <div style="float: right; margin-left: 1.2em; margin-bottom: 1.5em; clear: right; width: 270px;"> {| class="wikitable" style="border: 1px solid #a2a9b1; background-color: #f8f9fa; padding: 0; font-size: 85%; width: 100%; border-collapse: collapse;" ! style="background-color: #b2b7f9; text-align: center; font-size: 110%; font-weight: bold; padding: 8px; border-bottom: 1px solid #a2a9b1;" | [[Wikipedia:Babel|Wikipedia:Babel]] |- | {{User ku}} |- | {{User fa-4}} |- | {{User en-4}} |- | {{User tr-4}} |- | {{User ar-4}} |- | {{Userbox | border-c = #0000ff | id = ♂ | id-c = #0000ff | id-fc = #ffffff | id-s = 20 | info = Ev bikarhêner '''[[Male|nêr]]''' e. | info-c = #ffffff | info-s = 8 }} |- | {{Userbox | border-c = #1a202c | id = [[File:Flag of Jihad.svg|30px|border]] | id-c = #ffffff | info = Ev bikarhêner '''[[Muslim|misilman]]''' e. | info-c = #f3f4f6 | info-s = 8 }} |- | {{Userbox | border-c = #d69e2e | id = [[File:Flag of Kurdistan.svg|30px|border]] | id-c = #ffffff | info = Ev bikarhêner '''[[Kurds|kurd]]''' e. | info-c = #fffaf0 | info-s = 8 }} |- | {{Userbox | border-c = #276749 | id = [[File:Flag of Kurdistan.svg|30px|border]] | id-c = #ffffff | info = Ev bikarhêner ji '''[[Kurdistan|Kurdistanê]]''' ye. | info-c = #f0fff4 | info-s = 8 }} |- | {{Userbox | border-c = #9b2c2c | id = [[File:Flag of Kurdistan.svg|30px|border]] | id-c = #ffffff | info = Ev bikarhêner beşdarê [[Wikipedia:WikiProject Kurdistan|WikiProject Kurdistanê]] ye. | info-c = #fff5f5 | info-s = 8 }} |- | {{Userbox | border-c = #2b6cb0 | id = [[File:Blue flag.svg|30px|border]] | id-c = #ffffff | id-s = 20 | info = Ev bikarhêner '''[[Right-wing politics|rastgir]]''' e. | info-c = #ebf8ff | info-s = 8 }} |} </div> <!-- Panelê Nasnamê --> <div style="margin-bottom: 2em; background: #ffffff; border: 1px solid #c8ccd1; padding: 15px; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.08); border-radius: 6px;"> {| class="wikitable" style="width: 100%; font-size: 90%; margin: 0 0 20px 0; border-collapse: collapse;" ! colspan="2" style="background: #eaf3ff; text-align: center; font-weight: bold; padding: 12px; font-size: 110%; border-bottom: 2px solid #a2a9b1;" | Nasnameya Akademîk |- | style="padding: 10px; width: 30%; font-weight: bold;" | Nav || Ahmed A. Issa |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Jidayikbûn || 12/03/1997 |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Ayîn || [[Islam|Îslam]] ([[Muslim|Misilman]]) |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Nîştiman || [[Kurdistan|Kurdistanê]] [[File:Flag of Kurdistan.svg|20px|border|alt=Ala Kurdistanê|link=Kurdistan]] |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Netewe || [[Kurds|Kurd]] |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Wargêrî || [[Right-wing politics|Rastgir]], [[Conservatism|Parêzgar]] û [[Self-determination|Serbixwexwaz]] |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Proje || [[Wikipedia:WikiProject Kurdistan|WikiProject Kurdistan]] |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Ziman || [[Kurdish language|Kurdî]], [[Persian language|Farsî]], [[English language|Îngilîzî]], [[Turkish language|Turkî]] û [[Arabic|Erebî]] |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Biwar || [[Religion|Ayîn]], [[Kurdistan|Kurdistanê]], [[Kurds|Netewe]], [[Science|Zanist]], [[Political philosophy|Wargêrî]], [[History|Dîrok]], [[Philosophy|Felsefe]], [[Political economy|Aborî]], [[Kurdish literature|Wêje]] û [[Aesthetics|Huner]] |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Mijar || [[History of religion|Dîroka Ayînan û Doktrînan]], [[Historical geography|Cografyaya Dîrokî]], Antropolojiya Kurdî û [[Mizuri|êla Mizûrî]], [[Textual criticism|Rexneya Deqan]], [[Political philosophy|Felsefeya Wargêrî]], Arşîvên Osmanî û [[History|Dîroka Giştî]], [[Kantianism|Felsefeya Kantî]], Aboriya Dîrokî, [[Philology|Filolojiya Kurdî]] û Alfabenasî û [[Aesthetics|Estetîka Dîtbarî û Sînema]] |} <div style="text-align: center; font-weight: bold; background: #eaecf0; padding: 10px; margin-bottom: 15px; font-size: 100%; border-radius: 4px; border: 1px solid #a2a9b1;">Biwarên Hevbirinê û Eleqeyên Fikrî</div> <!-- 10 Qutiyên Eleqeyên Fikrî --> <div style="display: flex; flex-direction: column; gap: 10px; clear: both;"> <div>{{Userbox | border-c = #702459 | id = 📖 | id-c = #702459 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Religion|Ayîn]]:''' Lêkolînerê [[History of religion|dîroka ayînan]], doktrînên kevnar û saziyên ayînî di dîroka Rojhilata Nêzîk de. | info-c = #fff5f5 | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #276749 | id = 🗺️ | id-c = #276749 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Kurdistan|Kurdistanê]]:''' Lêkolînerê [[Historical geography|cografyaya dîrokî]], tixûbên îdarî û cografyaya niştimanî ya [[Kurdistan|Kurdistanê]]. | info-c = #f0fff4 | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #9b2c2c | id = 🛡️ | id-c = #9b2c2c | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Kurds|Netewe]]:''' Lêkolînerê nasnameya neteweyî ya [[Kurds|Kurd]] û antropolojiya dîrokî ya [[Mizuri|êla Mizûrî]]. | info-c = #fff5f5 | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #4a5568 | id = 🔬 | id-c = #4a5568 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Science|Zanist]]:''' Peyrewê [[Textual criticism|rexneya deqan]], metodolojiya zanistî û lêkolîna [[Manuscript|destnivîsên kevnar]]. | info-c = #edf2f7 | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #2b6cb0 | id = ⚖️ | id-c = #2b6cb0 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Political philosophy|Wargêrî]]:''' Lêkolînerê felsefeya wargêrî ya klasîk, saziyên desthilatê û modelên rêveberiyê. | info-c = #ebf8ff | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #742a2a | id = ⏳ | id-c = #742a2a | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[History|Dîrok]]:''' Lêkolînerê [[History|dîroka giştî]], geşepêdana şaristaniyan, arşîvên dîrokî û deqên kevnar. | info-c = #fff5f5 | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #b7791f | id = 🏛️ | id-c = #b7791f | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Philosophy|Felsefe]]:''' Eleqedarê [[Kantianism|felsefeya rexneyî ya Kantî]] û teoriyên morpholojîk ên şaristaniyê. | info-c = #fffff0 | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #2c7a7b | id = 🪙 | id-c = #2c7a7b | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Political economy|Aborî]]:''' Analîstê aboriya wargêrî ya dîrokî, sîstemên bacê û feodalîzma împeratoriyan. | info-c = #e6fffa | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #dd6b20 | id = 📜 | id-c = #dd6b20 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Kurdish literature|Wêje]]:''' Xwendekarê [[Classical literature|wêjeya klasîk]], [[Philology|filolojiya Kurdî]] û dîzayna alfabeyan. | info-c = #fffff0 | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #805ad5 | id = 🎬 | id-c = #805ad5 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Aesthetics|Huner]]:''' Analîstê estetîka dîtbarî, dîroka sînemayê û adaptasyona derûnî di fîlman de. | info-c = #faf5ff | info-lh = 1.3}}</div> </div> </div> <div style="clear: both;"></div> == Pêşgotina Akademîk û Nasname == Ez lêkolîner û beşdarê projeyên zanîna azad û ensîklopêdîk im. Ev rûpela bikarhêner bi armanca pêşkêşkirina çarçoveya lêkolînî, metodolojiya akademîk û berjewendiyên fikrî yên berfireh li ser xala hevbirina dîsîplînên zanistî hatiye amadekirin. Xebat û lêkolînên min bi awayekî giştî li ser hevbirina tevna dîroka kurdî, cografyaya dîrokî û niştimanî ya Kurdistanê, dîroka îdarî û bürokratîk a osmanî, destnivîsên rojhilatî, filolojiya berawirdî, felsefeya siyasî û rexneyî, û zimannasiyê radiwestin. Bikaranîna min a piralî ya zimanên cihêreng — wekî '''[[Kurdish language|Kurdî]]''' (zimanê zikmakî yê bi kapasîteya pêşveçûyî), '''[[Persian language|Farsî]]''' (asta akademîk a bilind ji bo analîzkirina deq û arşîvên dîrokî yên îranî), '''[[English language|Îngilîzî]]''' (asta akademîk a pêşketî), '''[[Turkish language|Turkî]]''' (asta pisporiyê ji bo xwendina belge, ferman û defterên osmanî), û '''[[Arabic|Erebî]]''' (asta kûr û pispor di deqên arşîvî û dînî de) — derfeteke bêhempa dide min ku ez rasterast û bê navbeynkar bigihîjim arşîvên serdemên cûda, qeydên tahrîrê, û xebatên rojhilatnasiyê yên sedsalên 19an û 20an. == Biwarên Lêkolînê û Dîsîplînên Zanistî == === 1. Ayîn û Dîroka Doktrînan === * '''[[Religion|Dîroka Ayînî û Saziyan]]:''' Analîza zanistî, rexneyî û dîrokî ya geşepêdana sazûmanên ayînî, deqên pîroz, û gotara dînî ya herêmî di çarçoveya dîroka çandî û fikrî ya Rojhilata Nêzîk de. * '''Deqên Kanonî û Arşîvî:''' Lêkolîneriya deq û kronîkên dêrî yên sedsalên navîn (bi taybetî nivîsarên [[Syriac language|siryanî]] û [[Armenian language|ermenî]]), bi balyozî li ser analîzkirina berhemên dîrokî yên wekî ''[[Book of Governors|Ktābā d-Rēšānē]]'' (Pirtûka Serokan) ya [[Thomas of Marga|Thomasê Margayî]] û çavkaniyên wê yên wargêrî. === 2. Nîştiman, Kurdistan û Cografyaya Dîrokî === * '''Cografyaya Îdarî ya [[Kurdistan|Kurdistanê]]:''' Şopandina sîstematîk a guherînên tixûbên îdarî, eyalet, mîrektî, sancaq û herêmên dîrokî yên Kurdistanê di serdemên Mîrektiyên Kurd û [[Ottoman Empire|Împeratoriya Osmanî]] de. * '''Nexşe û Defterên Tahrîrê:''' Analîzkirina nexşeyên kevnar û qeydên kadastroyî yên osmanî (''[[Defter|Defter-i Hâkânî]]'') ji bo ji nû ve avakirina wêneya demografî, aborî û cografî ya herêmê di serdemên beriya nûjeniyê de. === 3. Netewe, Kurd û Civaknasiya êla Mizûri === * '''Nasnameya Neteweyî ya Kurdî:''' Lêkolîna dîrokî û antropolojîk li ser geşepêdana hişmendiya neteweyî ya [[Kurds|kurd]] û dînamîkên civakî-siyasî yên herêmê. * '''Civaknasiya Elîtî û [[Mizuri|êla Mizûrî]]:''' Lêkolînek sîstematîk, akademîk û kûr li ser avahiya civakî, tora peywendiyan, antropolojiya dîrokî, morfolojiya elîtî û rola arşîvî ya êla Mizûrî di qeydên dîrokî yên osmanî û îranî de. === 4. Zanist, Rexneya Deqan û Destnivîs === * '''[[Science|Metodolojiya Zanistî û Rexneya Deqan]]:''' Bikaranîna rêbazên hûr û zanistî ji bo rexneya deqan (textual criticism) û parastina rastiya dîrokî di destnivîsên kevnar de. * '''[[Manuscript|Destnivîsên Cografî û Dîrokî]]:''' Analîzkirina kûr a xebatên cografî û geştnameyên klasîk, wekî ''[[Seyahatname]]'' ya [[Evliya Çelebi]] û ''[[Katip Çelebi|Cihannüma]]'' ya [[Katip Çelebi]], ligel nirxandina berhemên rojhilatnas û gerokên ewropî û rûsî (wekî [[Carl Ritter]], [[Austen Henry Layard]], [[Basil Nikitine]], û [[Auguste Jaba]]). === 5. Felsefeya Siyasî, Desthilat û Sazî === * '''[[Political philosophy|Felsefeya Siyasî ya Klasîk]]:''' Lêkolîna pênaseya desthilatê, sazûmanên dewletê, dînamîkên hegemoniya herêmî, û parastina kevneşopiyên siyasî di nava çarçoveyên împeratorî de. * '''Modelên Rêveberiyê:''' Analîzkirina modelên stratejîk ên hukumdariyê û saziyên îdarî bi riya xebatên felsefî yên împeryal û nûjen (mînak: ramanên siyasî yên [[Edmund Burke]]). === 6. Dîrok, Arşîv û Geşepêdana Şaristaniyan === * '''[[History|Dîroka Giştî û Arşîvî]]:''' Lêkolîna sîstematîk di arşîvên dewletî de ji bo şopandina guherînên civakî, siyasî û demografî di serdemên cûda de. * '''Şaristanî û Dîroka Berawirdî:''' Şopandina pêvajoyên avabûn, geşepêdan û têkçûna şaristaniyan li ser bingeha belge û deqên serdemên cûda. === 7. Felsefe û Bîrdozên Rexneyî === * '''[[Philosophy|Felsefeya Kantî]]:''' Lêkolîna kûr a li ser felsefeya transandantal a [[Immanuel Kant]], bi taybetî rexneya estetîk û mentiqê di berhema ''[[Critique of Judgment|Kritik der Urteilskraft]]'' de. * '''Bîrdozên Hilweşîna Şaristaniyê:''' Analîza teoriya morfolojîk a paşveçûn û çerxên şaristaniyan li gorî felsefeya dîrokê ya [[Oswald Spengler]] di berhema ''[[The Decline of the West|Der Untergang des Abendlandes]]'' de. === 8. Aborî û Sîstemên Darayî yên Dîrokî === * '''[[Political economy|Sîstemên Aborî yên Kevnar]]:''' Lêkolîna sîstemên mîrîtî, feodalîzm, bac, xeraç û pêwendiyên darayî yên di navbera navendên împeratorî û herêmên kurdî de. * '''Aboriya Zevî û Struktura Agrarî:''' Şopandina xwedîtiya zeviyan, aboriya gundatî, û sîstemên aborî yên serdemên beriya nûjenbûnê. === 9. Wêje, Filolojiya Kurdî û Alfabenasî === * '''[[Kurdish literature|Şahberhemên Klasîk]]:''' Xwendina rexneyî û filolojîk a dîwanên helbestvanên klasîk ên kurd, bi taybetî kûrboûna di berhemên ''[[Mem and Zin|Mem û Zîn]]'' a [[Ahmad Khani|Ehmedê Xanî]] û dîwana [[Malaye Jaziri|Melayê Cizîrî]] de. * '''[[Grammar|Rêziman]] û [[Linguistics|Dialektolojî]]:''' Lêkolîna berawirdî li ser morfolojî, rêziman û strukturên dengsaziyê yên zaravayên kurdî (bi giranî taybetmendiyên zaravayê badînî). === 10. Huner, Estetîka Dîtbarî û Sînema === * '''[[Aesthetics|Estetîka Dîtbarî]]:''' Analîzkirina rexneyî ya dîroka hunerê, estetîka dîtbarî û sembolîzma çandî. * '''Adaptasyona Sînemayî:''' Lêkolîna veguherîna vegotinî û psîkolojîk di navbera berhemên wêjeyî û adaptasyonên sînemayî de (wekî analîza rexneyî ya avahiya fîlma ''[[The Shining (film)|The Shining]]'' ya [[Stanley Kubrick]] li beramberî romana [[Stephen King]]). == Çarçoveya Alfabeyê (Sîstema ji 42 Tîpan) == Min sîstemeke tîpên latînî ya taybet û berfireh ji bo lêkolînên [[Linguistics|zimannasî]], [[Philology|filolojiya]] û veguhastina dengan (transliteration) amade kiriye. Ev sîstem ji '''42 tîpan''' pêk tê û bi rengekî zanistî ji bo diyarkirina hemû ferq û taybetmendiyên fonetîk û dengsaziyê yên kêmpeyda di zimanê kurdî de hatiye dîzaynkirin. Sîstem dîyakritîkên taybet û pêşketî bi kar tîne, wekî: '''Ṯ, Ḧ, Ḵ, Ř, Ł, Ň'''. Ev sîstem di transkrîpsiyona deqên klasîk û arşîvên dîrokî de rastiyeke akademîk a bilind pêşkêş dike. == Têkilî û Rûpela Gotûbêjê == * '''Gotûbêj:''' Ji bo her pirs, hevkariyên zanistî, an gotûbêjên li ser dîroka herêmî, xebatên arşîvî û destnivîsan, hûn dikarin peyamên xwe li [[User talk:Ahmed A Issa|rûpela min a gotûbêjê]] bihêlin. * '''Mijarên Beşdariyê:''' Analîza arşîvî, rastkirina deqên destnivîs, civaknasiya herêmî, civaknasiya elîtî û cografyaya dîrokî. <!-- Kategoriyên Bikarhêner û Projeyê --> [[Category:Bikarhêner ku]] [[Category:Bikarhêner fa-4]] [[Category:Bikarhêner en-4]] [[Category:Bikarhêner tr-4]] [[Category:Bikarhêner ar-4]] [[Kategorî:Beşdarên Wîkîproje Kurdistan]] 55bqv6v6g3adnifpfmqmc3050hzj70n 2087389 2087385 2026-08-26T11:46:31Z Ahmed A Issa 177108 2087389 wikitext text/x-wiki {{Short description|Bikarhênerê Wîkîpediyayê}} {{Top icon|id=Muslim|image=Disambig gray.svg|link=Îslam|tooltip=Ev bikarhêner misilman e}} {{Top icon|id=WPKU|image=Flag of Kurdistan.svg|link=Wîkîpediya:Wîkîproje Kurdistan|tooltip=Beşdarê Wîkîproje Kurdistanê ye}} {{Top icon|id=Historian|image=Nuvola apps kalzium.png|link=Dîrok|tooltip=Lêkolînên Dîrokî û Destnivîs}} {{Top icon|id=Linguist|image=F icon.svg|link=Zimannasî|tooltip=Filolojî û Alfabenasî}} {{Top icon|id=Philosophy|image=Socrates.png|link=Felsefe|tooltip=Felsefeya Siyasî û Civakî}} <!-- Seryê Rûpelê û Pênaseya Bikarhêner --> <div style="text-align: center; padding: 18px; margin-bottom: 25px; background: linear-gradient(135deg, #eaf3ff 0%, #f4f6f8 100%); border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 8px; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.05);"> <div style="font-size: 2.2em; font-weight: bold; color: #1a202c; line-height: 1.2;">Ahmed A. Issa</div> <div style="font-size: 1.1em; color: #4a5568; margin-top: 6px; font-weight: 500; font-style: italic;">Bikarhênerê Wîkîpediyayê</div> </div> <div style="clear: both;"></div> <!-- Qutiya Babel a Ziman û Nasnameyê --> <div style="float: right; margin-left: 1.2em; margin-bottom: 1.5em; clear: right; width: 270px;"> {| class="wikitable" style="border: 1px solid #a2a9b1; background-color: #f8f9fa; padding: 0; font-size: 85%; width: 100%; border-collapse: collapse;" ! style="background-color: #b2b7f9; text-align: center; font-size: 110%; font-weight: bold; padding: 8px; border-bottom: 1px solid #a2a9b1;" | [[Wîkîpediya:Babel|Wîkîpediya:Babel]] |- | {{User ku}} |- | {{User fa-4}} |- | {{User en-4}} |- | {{User tr-4}} |- | {{User ar-4}} |- | {{Userbox | border-c = #0000ff | id = ♂ | id-c = #0000ff | id-fc = #ffffff | id-s = 20 | info = Ev bikarhêner '''[[Nêr|nêr]]''' e. | info-c = #ffffff | info-s = 8 }} |- | {{Userbox | border-c = #1a202c | id = [[Wêne:Flag of Jihad.svg|30px|border]] | id-c = #ffffff | info = Ev bikarhêner '''[[Îslam|misilman]]''' e. | info-c = #f3f4f6 | info-s = 8 }} |- | {{Userbox | border-c = #d69e2e | id = [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|30px|border]] | id-c = #ffffff | info = Ev bikarhêner '''[[Kurd|kurd]]''' e. | info-c = #fffaf0 | info-s = 8 }} |- | {{Userbox | border-c = #276749 | id = [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|30px|border]] | id-c = #ffffff | info = Ev bikarhêner ji '''[[Kurdistan|Kurdistanê]]''' ye. | info-c = #f0fff4 | info-s = 8 }} |- | {{Userbox | border-c = #9b2c2c | id = [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|30px|border]] | id-c = #ffffff | info = Ev bikarhêner beşdarê [[Wîkîpediya:Wîkîproje Kurdistan|Wîkîproje Kurdistanê]] ye. | info-c = #fff5f5 | info-s = 8 }} |- | {{Userbox | border-c = #2b6cb0 | id = [[Wêne:Blue flag.svg|30px|border]] | id-c = #ffffff | id-s = 20 | info = Ev bikarhêner '''[[Rastgirî|rastgir]]''' e. | info-c = #ebf8ff | info-s = 8 }} |} </div> <!-- Panelê Nasnamê --> <div style="margin-bottom: 2em; background: #ffffff; border: 1px solid #c8ccd1; padding: 15px; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.08); border-radius: 6px;"> {| class="wikitable" style="width: 100%; font-size: 90%; margin: 0 0 20px 0; border-collapse: collapse;" ! colspan="2" style="background: #eaf3ff; text-align: center; font-weight: bold; padding: 12px; font-size: 110%; border-bottom: 2px solid #a2a9b1;" | Nasnameya Akademîk |- | style="padding: 10px; width: 30%; font-weight: bold;" | Nav || Ahmed A. Issa |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Jidayikbûn || 12/03/1997 |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Ayîn || [[Îslam]] |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Nîştiman || [[Kurdistan]] [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|20px|border|alt=Ala Kurdistanê|link=Kurdistan]] |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Netewe || [[Kurd]] |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Wargêrî || [[Rastgirî|Rastgir]], [[Parêzgarî|Parêzgar]] û [[Serbixwexwazî|Serbixwexwaz]] |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Proje || [[Wîkîpediya:Wîkîproje Kurdistan|Wîkîproje Kurdistan]] |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Ziman || [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê farsî|farsî]], [[Zimanê îngilîzî|îngilîzî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]] û [[Zimanê erebî|erebî]] |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Biwar || [[Dîn|Ayîn]], [[Kurdistan]], [[Kurd|Netewe]], [[Zanist]], [[Siyaset|Wargêrî]], [[Dîrok]], [[Felsefe]], [[Aborî]], [[Wêje]] û [[Huner]] |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Mijar || Dîroka Ayînan, [[Cografya dîrokî|Cografyaya Dîrokî]], [[Kurd|Antropolojiya Kurdî]], Arşîvên Osmanî û [[Dîrok|Dîroka Giştî]], [[Aborî|Aboriya Dîrokî]], [[Zimannasî|Filolojiya Kurdî]], Alfabenasî û [[Sînema]] |} <div style="text-align: center; font-weight: bold; background: #eaecf0; padding: 10px; margin-bottom: 15px; font-size: 100%; border-radius: 4px; border: 1px solid #a2a9b1;">Biwarên Hevbirinê û Eleqeyên Fikrî</div> <!-- 10 Qutiyên Eleqeyên Fikrî --> <div style="display: flex; flex-direction: column; gap: 10px; clear: both;"> <div>{{Userbox | border-c = #702459 | id = 📖 | id-c = #702459 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Dîn|Ayîn]]:''' Lêkolînerê dîroka ayînan, doktrînên kevnar û saziyên ayînî di dîroka Rojhilata Nêzîk de. | info-c = #fff5f5 | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #276749 | id = 🗺️ | id-c = #276749 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Kurdistan]]:''' Lêkolînerê cografyaya dîrokî, tixûbên îdarî û cografyaya niştimanî ya [[Kurdistan|Kurdistanê]]. | info-c = #f0fff4 | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #9b2c2c | id = 🛡️ | id-c = #9b2c2c | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Kurd|Netewe]]:''' Lêkolînerê nasnameya neteweyî ya [[Kurd|Kurd]]. | info-c = #fff5f5 | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #4a5568 | id = 🔬 | id-c = #4a5568 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Zanist]]:''' Peyrewê rexneya deqan, metodolojiya zanistî û lêkolîna destnivîsên kevnar. | info-c = #edf2f7 | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #2b6cb0 | id = ⚖️ | id-c = #2b6cb0 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Siyaset|Wargêrî]]:''' Lêkolînerê felsefeya siyasî ya klasîk, saziyên desthilatê û modelên rêveberiyê. | info-c = #ebf8ff | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #742a2a | id = ⏳ | id-c = #742a2a | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Dîrok]]:''' Lêkolînerê [[Dîrok|dîroka giştî]], geşepêdana şaristaniyan, arşîvên dîrokî û deqên kevnar. | info-c = #fff5f5 | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #b7791f | id = 🏛️ | id-c = #b7791f | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Felsefe]]:''' Eleqedarê [[Immanuel Kant|felsefeya Kantî]] û teoriyên şaristaniyê. | info-c = #fffff0 | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #2c7a7b | id = 🪙 | id-c = #2c7a7b | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Aborî]]:''' Analîstê aboriya dîrokî, sîstemên bacê û feodalîzma împeratoriyan. | info-c = #e6fffa | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #dd6b20 | id = 📜 | id-c = #dd6b20 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Wêje]]:''' Xwendekarê wêjeya klasîk, filolojiya Kurdî û dîzayna alfabeyan. | info-c = #fffff0 | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #805ad5 | id = 🎬 | id-c = #805ad5 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Huner]]:''' Analîstê estetîka dîtbarî, dîroka sînemayê û adaptasyona derûnî di fîlman de. | info-c = #faf5ff | info-lh = 1.3}}</div> </div> </div> <div style="clear: both;"></div> == Pêşgotina Akademîk û Nasname == Ez lêkolîner û beşdarê projeyên zanîna azad û ensîklopêdîk im. Ev rûpela bikarhêner bi armanca pêşkêşkirina çarçoveya lêkolînî, metodolojiya akademîk û berjewendiyên fikrî yên berfireh li ser xala hevbirina dîsîplînên zanistî hatiye amadekirin. Xebat û lêkolînên min bi awayekî giştî li ser hevbirina tevna dîroka kurdî, cografyaya dîrokî û niştimanî ya Kurdistanê, dîroka îdarî û bürokratîk a osmanî, destnivîsên rojhilatî, filolojiya berawirdî, felsefeya siyasî û rexneyî, û zimannasiyê radiwestin. Bikaranîna min a piralî ya zimanên cihêreng — wekî '''[[Zimanê kurdî|Kurdî]]''' (zimanê zikmakî yê bi kapasîteya pêşveçûyî), '''[[Zimanê farsî|Farsî]]''' (asta akademîk a bilind ji bo analîzkirina deq û arşîvên dîrokî yên îranî), '''[[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]''' (asta akademîk a pêşketî), '''[[Zimanê tirkî|Tirkî]]''' (asta pisporiyê ji bo xwendina belge, ferman û defterên osmanî), û '''[[Zimanê erebî|Erebî]]''' (asta kûr û pispor di deqên arşîvî û dînî de) — derfeteke bêhempa dide min ku ez rasterast û bê navbeynkar bigihîjim arşîvên serdemên cûda, qeydên tahrîrê, û xebatên rojhilatnasiyê yên sedsalên 19an û 20an. == Biwarên Lêkolînê û Dîsîplînên Zanistî == === 1. Ayîn û Dîroka Doktrînan === * '''[[Dîn|Dîroka Ayînî û Saziyan]]:''' Analîza zanistî, rexneyî û dîrokî ya geşepêdana sazûmanên ayînî, deqên pîroz, û gotara dînî ya herêmî di çarçoveya dîroka çandî û fikrî ya Rojhilata Nêzîk de. * '''Deqên Kanonî û Arşîvî:''' Lêkolîneriya deq û kronîkên dêrî yên sedsalên navîn, bi balyozî li ser analîzkirina berhemên dîrokî yên wekî çavkaniyên wê yên wargêrî. === 2. Nîştiman, Kurdistan û Cografyaya Dîrokî === * '''Cografyaya Îdarî ya [[Kurdistan|Kurdistanê]]:''' Şopandina sîstematîk a guherînên tixûbên îdarî, eyalet, mîrektî, sancaq û herêmên dîrokî yên Kurdistanê di serdemên Mîrektiyên Kurd û [[Împeratoriya Osmanî]] de. * '''Nexşe û Defterên Tahrîrê:''' Analîzkirina nexşeyên kevnar û qeydên kadastroyî yên osmanî ji bo ji nû ve avakirina wêneya demografî, aborî û cografî ya herêmê di serdemên beriya nûjeniyê de. === 3. Netewe û Kurd === * '''Nasnameya Neteweyî ya Kurdî:''' Lêkolîna dîrokî û antropolojîk li ser geşepêdana hişmendiya neteweyî ya [[Kurd|kurd]] û dînamîkên civakî-siyasî yên herêmê. === 4. Zanist, Rexneya Deqan û Destnivîs === * '''[[Zanist|Metodolojiya Zanistî û Rexneya Deqan]]:''' Bikaranîna rêbazên hûr û zanistî ji bo rexneya deqan (textual criticism) û parastina rastiya dîrokî di destnivîsên kevnar de. * '''Destnivîsên Cografî û Dîrokî:''' Analîzkirina kûr a xebatên cografî û geştnameyên klasîk, wekî ''[[Seyahatname]]'' ya [[Evliya Çelebi]] ligel nirxandina berhemên rojhilatnas û gerokên ewropî û rûsî. === 5. Wargêrî, Desthilat û Sazî === * '''Wargêriya Klasîk:''' Lêkolîna pênaseya desthilatê, sazûmanên dewletê, dînamîkên hegemoniya herêmî, û parastina kevneşopiyên siyasî di nava çarçoveyên împeratorî de. * '''Modelên Rêveberiyê:''' Analîzkirina modelên stratejîk ên hukumdariyê û saziyên îdarî bi riya xebatên siyasî û îdarî. === 6. Dîrok, Arşîv û Geşepêdana Şaristaniyan === * '''[[Dîrok|Dîroka Giştî û Arşîvî]]:''' Lêkolîna sîstematîk di arşîvên dewletî de ji bo şopandina guherînên civakî, siyasî û demografî di serdemên cûda de. * '''Şaristanî û Dîroka Berawirdî:''' Şopandina pêvajoyên avabûn, geşepêdan û têkçûna şaristaniyan li ser bingeha belge û deqên serdemên cûda. === 7. Felsefe û Bîrdozên Rexneyî === * '''[[Felsefe|Felsefeya Kantî]]:''' Lêkolîna kûr a li ser felsefeya [[Immanuel Kant]]. === 8. Aborî û Sîstemên Darayî yên Dîrokî === * '''[[Aborî|Sîstemên Aborî yên Kevnar]]:''' Lêkolîna sîstemên mîrîtî, feodalîzm, bac, xeraç û pêwendiyên darayî yên di navbera navendên împeratorî û herêmên kurdî de. === 9. Wêje, Filolojiya Kurdî û Alfabenasî === * '''[[Wêje|Şahberhemên Klasîk]]:''' Xwendina rexneyî û filolojîk a dîwanên helbestvanên klasîk ên kurd, bi taybetî kûrbûna di berhemên ''[[Mem û Zîn]]'' a [[Ehmedê Xanî]] û dîwana [[Melayê Cizîrî]] de. * '''[[Rêziman]] û [[Zimannasî|Dialektolojî]]:''' Lêkolîna berawirdî li ser morfolojî, rêziman û strukturên dengsaziyê yên zaravayên kurdî. === 10. Huner, Estetîka Dîtbarî û Sînema === * '''[[Huner|Estetîka Dîtbarî]]:''' Analîzkirina rexneyî ya dîroka hunerê, estetîka dîtbarî û sembolîzma çandî. * '''Adaptasyona Sînemayî:''' Lêkolîna veguherîna vegotinî û psîkolojîk di navbera berhemên wêjeyî û adaptasyonên sînemayî de (wekî analîza rexneyî ya avahiya fîlma ''[[The Shining (fîlm)|The Shining]]'' ya [[Stanley Kubrick]] li beramberî romana [[Stephen King]]). == Çarçoveya Alfabeyê (Sîstema ji 42 Tîpan) == Min sîstemeke tîpên latînî ya taybet û berfireh ji bo lêkolînên [[Zimannasî|zimannasî]], filolojiya û veguhastina dengan (transliteration) amade kiriye. Ev sîstem ji '''42 tîpan''' pêk tê û bi rengekî zanistî ji bo diyarkirina hemû ferq û taybetmendiyên fonetîk û dengsaziyê yên kêmpeyda di zimanê kurdî de hatiye dîzaynkirin. == Têkilî û Rûpela Gotûbêjê == * '''Gotûbêj:''' Ji bo her pirs, hevkariyên zanistî, an gotûbêjên li ser dîroka herêmî, xebatên arşîvî û destnivîsan, hûn dikarin peyamên xwe li [[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa|rûpela min a gotûbêjê]] bihêlin. * '''Mijarên Beşdariyê:''' Analîza arşîvî, rastkirina deqên destnivîs, civaknasiya herêmî, civaknasiya elîtî û cografyaya dîrokî. <!-- Kategoriyên Bikarhêner û Projeyê --> [[Kategorî:Bikarhêner ku]] [[Kategorî:Bikarhêner fa-4]] [[Kategorî:Bikarhêner en-4]] [[Kategorî:Bikarhêner tr-4]] [[Kategorî:Bikarhêner ar-4]] [[Kategorî:Beşdarên Wîkîproje Kurdistan]] e3jv86ykz0312amdu5k7jgs0vz941qq 15 329500 2087254 2087113 2026-08-25T14:41:30Z Avestaboy 34898 /* */ Bersiv 2087254 wikitext text/x-wiki {{r|Ghybu}}--[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 23:04, 23 tebax 2026 (UTC) :Erê, "ajal" navdêr e, şaş tê fem kirin... Gotina te ew bû? "Wêjeya li ser heywanan" (?) {{ping|Avestaboy}} [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 23:31, 23 tebax 2026 (UTC) ::Bi îngilîzî "''Animal literature by medium''"; ''by medium'' "li gorî medyayan" nîne. "li gorî (cureyê) medyayê" (?) an jî navekî din... {{ping|MikaelF}} [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 00:14, 24 tebax 2026 (UTC) :::Silav hevalê @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] sernavê gotara bi îngilîzî '''Animal literature''' û ne '''Literature about animals.''' [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:41, 25 tebax 2026 (UTC) qnejbezitghstbdh7xixaziqjy1c8bg 2087255 2087254 2026-08-25T14:42:13Z Avestaboy 34898 /* */ 2087255 wikitext text/x-wiki {{r|Ghybu}}--[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 23:04, 23 tebax 2026 (UTC) :Erê, "ajal" navdêr e, şaş tê fem kirin... Gotina te ew bû? "Wêjeya li ser heywanan" (?) {{ping|Avestaboy}} [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 23:31, 23 tebax 2026 (UTC) ::Bi îngilîzî "''Animal literature by medium''"; ''by medium'' "li gorî medyayan" nîne. "li gorî (cureyê) medyayê" (?) an jî navekî din... {{ping|MikaelF}} [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 00:14, 24 tebax 2026 (UTC) :::Silav hevalê @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] sernavê gotara bi îngilîzî '''Animal literature''' e û ne '''Literature about animals.''' [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:41, 25 tebax 2026 (UTC) eult5ax8sgqs287h0hmvuq00pgae4lb 0 329503 2087225 2087211 2026-08-25T12:41:48Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2087225 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Analîza hejmarî lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e. Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]] di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn. Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Tableteke ji [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesimal|sexagesimal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin. * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan, lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an. Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Hesabkarê mekanîkî|Hesabkera mekanîkî]] jî wekî amûrek ji bo hesabên bi destan hatibû pêşxistin. Ev hesabker di salên 1940î de veguherîn komputerên elektronîk û piştre derket holê ku ew komputer ji bo armancên îdarî jî bikêr in. Lêbelê, dahênana komputerê tesîr li qada analîza hejmariyê jî kir, ji ber ku êdî dikaribûn hesabên dirêjtir û tevlihevtir pêk bînin. [[Xelata Leslie Fox ji bo Analîza Hejmarî]] di sala 1985an de ji aliyê [[Enstîtuya Matematîk û Sepandinên wê]] ve hate destpêkirin. [[Kategorî:Matematîk]] siel2khne6ekabimgz1kneyc1z6pj6m 2087226 2087225 2026-08-25T12:42:08Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2087226 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Analîza hejmarî lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e. Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]] di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn. Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Tableteke ji [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesimal|sexagesimal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin. * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan, lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an. Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Hesabkarê mekanîkî|Hesabkera mekanîkî]] jî wekî amûrek ji bo hesabên bi destan hatibû pêşxistin. Ev hesabker di salên 1940î de veguherîn komputerên elektronîk û piştre derket holê ku ew komputer ji bo armancên îdarî jî bikêr in. Lêbelê, dahênana komputerê tesîr li qada analîza hejmariyê jî kir, ji ber ku êdî dikaribûn hesabên dirêjtir û tevlihevtir pêk bînin. [[Xelata Leslie Fox ji bo Analîza Hejmarî]] di sala 1985an de ji aliyê [[Enstîtuya Matematîk û Sepandinên wê]] ve hate destpêkirin. == Konseptên bingehîn == [[Kategorî:Matematîk]] 2rs4c0jk19076ujn54lm8oq94e4171y 2087227 2087226 2026-08-25T12:42:34Z Kurê Acemî 105128 2087227 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Analîza hejmarî lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e. Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]] di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn. Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Tableteke ji [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesimal|sexagesimal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin. * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan, lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an. Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Hesabkarê mekanîkî|Hesabkera mekanîkî]] jî wekî amûrek ji bo hesabên bi destan hatibû pêşxistin. Ev hesabker di salên 1940î de veguherîn komputerên elektronîk û piştre derket holê ku ew komputer ji bo armancên îdarî jî bikêr in. Lêbelê, dahênana komputerê tesîr li qada analîza hejmariyê jî kir, ji ber ku êdî dikaribûn hesabên dirêjtir û tevlihevtir pêk bînin. [[Xelata Leslie Fox ji bo Analîza Hejmarî]] di sala 1985an de ji aliyê [[Enstîtuya Matematîk û Sepandinên wê]] ve hate destpêkirin. == Konseptên bingehîn == [[Kategorî:Matematîk]] gj6fs3tmmpx07nblbuvzefgimqc4cm4 2087228 2087227 2026-08-25T12:42:54Z Kurê Acemî 105128 2087228 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Ybc7289-bw.jpg|thumb]] Analîza hejmarî lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e. Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]] di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn. Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Tableteke ji [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesimal|sexagesimal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin. * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan, lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an. Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Hesabkarê mekanîkî|Hesabkera mekanîkî]] jî wekî amûrek ji bo hesabên bi destan hatibû pêşxistin. Ev hesabker di salên 1940î de veguherîn komputerên elektronîk û piştre derket holê ku ew komputer ji bo armancên îdarî jî bikêr in. Lêbelê, dahênana komputerê tesîr li qada analîza hejmariyê jî kir, ji ber ku êdî dikaribûn hesabên dirêjtir û tevlihevtir pêk bînin. [[Xelata Leslie Fox ji bo Analîza Hejmarî]] di sala 1985an de ji aliyê [[Enstîtuya Matematîk û Sepandinên wê]] ve hate destpêkirin. == Konseptên bingehîn == [[Kategorî:Matematîk]] ne1ujkysjui9eefl1zhv33a1n9vux3d 2087229 2087228 2026-08-25T12:44:36Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2087229 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Ybc7289-bw.jpg|thumb|Plaqeya heriyê ya [[Babîl (dewlet)|babîlonî]] [[YBC 7289]] (nêzîkî 1800–1600ê {{Bz}}) ligel şiroveyan. Nirxa nêzîk a koka çargoşeyî ya 2yê ji çar reqemên sîstema şêstî pêk tê ku ew yek bi qasî şeş reqemên sîstema dehî ye. 1 + 24/60 + 51/60² + 10/60³ = 1.41421296...]] Analîza hejmarî lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e. Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]] di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn. Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Plaqeya [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesimal|sexagesimal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin. * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan, lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an. Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Hesabkarê mekanîkî|Hesabkera mekanîkî]] jî wekî amûrek ji bo hesabên bi destan hatibû pêşxistin. Ev hesabker di salên 1940î de veguherîn komputerên elektronîk û piştre derket holê ku ew komputer ji bo armancên îdarî jî bikêr in. Lêbelê, dahênana komputerê tesîr li qada analîza hejmariyê jî kir, ji ber ku êdî dikaribûn hesabên dirêjtir û tevlihevtir pêk bînin. [[Xelata Leslie Fox ji bo Analîza Hejmarî]] di sala 1985an de ji aliyê [[Enstîtuya Matematîk û Sepandinên wê]] ve hate destpêkirin. == Konseptên bingehîn == [[Kategorî:Matematîk]] r1pcpmxcu74ox2jiofkbo5i8jkffuai 2087230 2087229 2026-08-25T12:46:06Z Kurê Acemî 105128 2087230 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Ybc7289-bw.jpg|thumb|Plaqeya heriyê ya [[Babîl (dewlet)|babîlonî]] [[YBC 7289]] (nêzîkî 1800–1600ê {{Bz}}) ligel şiroveyan. Nirxa nêzîk a koka çargoşeyî ya 2yê ji çar reqemên [[Sîstema sexagesîmal|sîstema şêstî]] pêk tê ku ew yek bi qasî şeş reqemên sîstema dehî ye. 1 + 24/60 + 51/60² + 10/60³ = 1.41421296...]] Analîza hejmarî lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e. Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]] di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn. Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Plaqeya [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesîmal|sexagesîmal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin. * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan, lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an. Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Hesabkarê mekanîkî|Hesabkera mekanîkî]] jî wekî amûrek ji bo hesabên bi destan hatibû pêşxistin. Ev hesabker di salên 1940î de veguherîn komputerên elektronîk û piştre derket holê ku ew komputer ji bo armancên îdarî jî bikêr in. Lêbelê, dahênana komputerê tesîr li qada analîza hejmariyê jî kir, ji ber ku êdî dikaribûn hesabên dirêjtir û tevlihevtir pêk bînin. [[Xelata Leslie Fox ji bo Analîza Hejmarî]] di sala 1985an de ji aliyê [[Enstîtuya Matematîk û Sepandinên wê]] ve hate destpêkirin. == Konseptên bingehîn == [[Kategorî:Matematîk]] 47qz8wlovwvumd98hs8olsyxq0tdwbg 2087231 2087230 2026-08-25T12:46:17Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2087231 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Ybc7289-bw.jpg|thumb|Plaqeya heriyê ya [[Babîl (dewlet)|babîlonî]] [[YBC 7289]] (nêzîkî 1800–1600ê {{Bz}}) ligel şiroveyan. Nirxa nêzîk a koka çargoşeyî ya 2yê ji çar reqemên [[Sîstema sexagesîmal|sîstema şêstî]] pêk tê ku ew yek bi qasî şeş reqemên sîstema dehî ye. 1 + 24/60 + 51/60² + 10/60³ = 1.41421296...]] '''Analîza hejmarî''' lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e. Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]] di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn. Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Plaqeya [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesîmal|sexagesîmal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin. * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan, lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an. Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Hesabkarê mekanîkî|Hesabkera mekanîkî]] jî wekî amûrek ji bo hesabên bi destan hatibû pêşxistin. Ev hesabker di salên 1940î de veguherîn komputerên elektronîk û piştre derket holê ku ew komputer ji bo armancên îdarî jî bikêr in. Lêbelê, dahênana komputerê tesîr li qada analîza hejmariyê jî kir, ji ber ku êdî dikaribûn hesabên dirêjtir û tevlihevtir pêk bînin. [[Xelata Leslie Fox ji bo Analîza Hejmarî]] di sala 1985an de ji aliyê [[Enstîtuya Matematîk û Sepandinên wê]] ve hate destpêkirin. == Konseptên bingehîn == [[Kategorî:Matematîk]] h08tjvt04tbb9x66eqx2qwjdidaqwn9 2087232 2087231 2026-08-25T12:46:50Z Kurê Acemî 105128 2087232 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Ybc7289-bw.jpg|thumb|Plaqeya heriyê ya [[Babîl (dewlet)|babîlonî]] [[YBC 7289]] (nêzîkî 1800–1600ê {{Bz}}) ligel şiroveyan. Nirxa nêzîk a koka çargoşeyî ya 2yê ji çar reqemên [[Sîstema sexagesîmal|sîstema şêstî]] pêk tê ku ew yek bi qasî şeş reqemên sîstema dehî ye. 1 + 24/60 + 51/60² + 10/60³ = 1.41421296...]] '''Analîza hejmarî''' lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e. Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]] di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn. Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Plaqeya [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesîmal|sexagesîmal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin. * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan, lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an. [[Wêne:Handbook of Mathematical Functions, by Abramowitz and Stegun, cover.jpg|thumb]] Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Hesabkarê mekanîkî|Hesabkera mekanîkî]] jî wekî amûrek ji bo hesabên bi destan hatibû pêşxistin. Ev hesabker di salên 1940î de veguherîn komputerên elektronîk û piştre derket holê ku ew komputer ji bo armancên îdarî jî bikêr in. Lêbelê, dahênana komputerê tesîr li qada analîza hejmariyê jî kir, ji ber ku êdî dikaribûn hesabên dirêjtir û tevlihevtir pêk bînin. [[Xelata Leslie Fox ji bo Analîza Hejmarî]] di sala 1985an de ji aliyê [[Enstîtuya Matematîk û Sepandinên wê]] ve hate destpêkirin. == Konseptên bingehîn == [[Kategorî:Matematîk]] 4xbzs3bvz435e0m0vmntq62m1snxi7j 2087233 2087232 2026-08-25T12:47:03Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2087233 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Ybc7289-bw.jpg|thumb|Plaqeya heriyê ya [[Babîl (dewlet)|babîlonî]] [[YBC 7289]] (nêzîkî 1800–1600ê {{Bz}}) ligel şiroveyan. Nirxa nêzîk a koka çargoşeyî ya 2yê ji çar reqemên [[Sîstema sexagesîmal|sîstema şêstî]] pêk tê ku ew yek bi qasî şeş reqemên sîstema dehî ye. 1 + 24/60 + 51/60² + 10/60³ = 1.41421296...]] '''Analîza hejmarî''' lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e. Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]] di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn. Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Plaqeya [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesîmal|sexagesîmal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin. * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan, lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an. [[Wêne:Handbook of Mathematical Functions, by Abramowitz and Stegun, cover.jpg|thumb|180px]] Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Hesabkarê mekanîkî|Hesabkera mekanîkî]] jî wekî amûrek ji bo hesabên bi destan hatibû pêşxistin. Ev hesabker di salên 1940î de veguherîn komputerên elektronîk û piştre derket holê ku ew komputer ji bo armancên îdarî jî bikêr in. Lêbelê, dahênana komputerê tesîr li qada analîza hejmariyê jî kir, ji ber ku êdî dikaribûn hesabên dirêjtir û tevlihevtir pêk bînin. [[Xelata Leslie Fox ji bo Analîza Hejmarî]] di sala 1985an de ji aliyê [[Enstîtuya Matematîk û Sepandinên wê]] ve hate destpêkirin. == Konseptên bingehîn == [[Kategorî:Matematîk]] 6igfx9ll7f0cbr3mrrvc9vnm416y8x2 2087234 2087233 2026-08-25T12:47:23Z Kurê Acemî 105128 2087234 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Ybc7289-bw.jpg|thumb|Plaqeya heriyê ya [[Babîl (dewlet)|babîlonî]] [[YBC 7289]] (nêzîkî 1800–1600ê {{Bz}}) ligel şiroveyan. Nirxa nêzîk a koka çargoşeyî ya 2yê ji çar reqemên [[Sîstema sexagesîmal|sîstema şêstî]] pêk tê ku ew yek bi qasî şeş reqemên sîstema dehî ye. 1 + 24/60 + 51/60² + 10/60³ = 1.41421296...]] '''Analîza hejmarî''' lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e. Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]] di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn. Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Plaqeya [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesîmal|sexagesîmal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin. * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan, lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an. [[Wêne:Handbook of Mathematical Functions, by Abramowitz and Stegun, cover.jpg|thumb|180px|Weşana ENSTê]] Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Hesabkarê mekanîkî|Hesabkera mekanîkî]] jî wekî amûrek ji bo hesabên bi destan hatibû pêşxistin. Ev hesabker di salên 1940î de veguherîn komputerên elektronîk û piştre derket holê ku ew komputer ji bo armancên îdarî jî bikêr in. Lêbelê, dahênana komputerê tesîr li qada analîza hejmariyê jî kir, ji ber ku êdî dikaribûn hesabên dirêjtir û tevlihevtir pêk bînin. [[Xelata Leslie Fox ji bo Analîza Hejmarî]] di sala 1985an de ji aliyê [[Enstîtuya Matematîk û Sepandinên wê]] ve hate destpêkirin. == Konseptên bingehîn == [[Kategorî:Matematîk]] er4omjjyy1jafc8krh9bdqot1skn1w2 2087235 2087234 2026-08-25T12:49:34Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2087235 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Ybc7289-bw.jpg|thumb|Plaqeya heriyê ya [[Babîl (dewlet)|babîlonî]] [[YBC 7289]] (nêzîkî 1800–1600ê {{Bz}}) ligel şiroveyan. Nirxa nêzîk a koka çargoşeyî ya 2yê ji çar reqemên [[Sîstema sexagesîmal|sîstema şêstî]] pêk tê ku ew yek bi qasî şeş reqemên sîstema dehî ye. 1 + 24/60 + 51/60² + 10/60³ = 1.41421296...<ref>{{Cite web |url=http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |title=Photograph, illustration, and description of the ''root(2)'' tablet from the Yale Babylonian Collection |access-date=2 October 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813054036/http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |archive-date=13 August 2012}}</ref>]] '''Analîza hejmarî''' lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e.<ref>{{cite journal |last=Trefethen |first=Lloyd N. |title=The Definition of Numerical Analysis |url=https://worrydream.com/refs/Trefethen_1992_-_The_Definition_of_Numerical_Analysis.pdf |journal=Bulletin of the Institute for Mathematics and Applications}}</ref> Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]]<ref>{{cite book |title=Numerical Linear Algebra |last1=Trefethen |first1=Lloyd |publisher=SIAM |date=1997 |isbn=978-0-89871-361-9 |url={{GBurl|4Mou5YpRD_kC|pg=PR7}} |last2=Bau III |first2=David}}</ref> di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn.<ref name="20c">{{cite book |title=Numerical analysis: Historical developments in the 20th century |last1=Brezinski |first1=C. |publisher=Elsevier |date=2012 |isbn=978-0-444-59858-5 |url={{GBurl|dt3Z1yu2VxwC|pg=PP6}} |last2=Wuytack |first2=L.}}</ref> Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Plaqeya [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesîmal|sexagesîmal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin. * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan, lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an. [[Wêne:Handbook of Mathematical Functions, by Abramowitz and Stegun, cover.jpg|thumb|180px|Weşana ENSTê]] Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Hesabkarê mekanîkî|Hesabkera mekanîkî]] jî wekî amûrek ji bo hesabên bi destan hatibû pêşxistin. Ev hesabker di salên 1940î de veguherîn komputerên elektronîk û piştre derket holê ku ew komputer ji bo armancên îdarî jî bikêr in. Lêbelê, dahênana komputerê tesîr li qada analîza hejmariyê jî kir, ji ber ku êdî dikaribûn hesabên dirêjtir û tevlihevtir pêk bînin. [[Xelata Leslie Fox ji bo Analîza Hejmarî]] di sala 1985an de ji aliyê [[Enstîtuya Matematîk û Sepandinên wê]] ve hate destpêkirin. == Konseptên bingehîn == [[Kategorî:Matematîk]] 8sukpx1hveshov1bvfmf678bxnu9nrf 2087236 2087235 2026-08-25T12:50:05Z Kurê Acemî 105128 2087236 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Ybc7289-bw.jpg|thumb|Plaqeya heriyê ya [[Babîl (dewlet)|babîlonî]] [[YBC 7289]] (nêzîkî 1800–1600ê {{Bz}}) ligel şiroveyan. Nirxa nêzîk a koka çargoşeyî ya 2yê ji çar reqemên [[Sîstema sexagesîmal|sîstema şêstî]] pêk tê ku ew yek bi qasî şeş reqemên sîstema dehî ye. 1 + 24/60 + 51/60² + 10/60³ = 1.41421296...<ref>{{Cite web |url=http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |title=Photograph, illustration, and description of the ''root(2)'' tablet from the Yale Babylonian Collection |access-date=2 October 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813054036/http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |archive-date=13 August 2012}}</ref>]] '''Analîza hejmarî''' lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e.<ref>{{cite journal |last=Trefethen |first=Lloyd N. |title=The Definition of Numerical Analysis |url=https://worrydream.com/refs/Trefethen_1992_-_The_Definition_of_Numerical_Analysis.pdf |journal=Bulletin of the Institute for Mathematics and Applications}}</ref> Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]]<ref>{{cite book |title=Numerical Linear Algebra |last1=Trefethen |first1=Lloyd |publisher=SIAM |date=1997 |isbn=978-0-89871-361-9 |url={{GBurl|4Mou5YpRD_kC|pg=PR7}} |last2=Bau III |first2=David}}</ref> di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn.<ref name="20c">{{cite book |title=Numerical analysis: Historical developments in the 20th century |last1=Brezinski |first1=C. |publisher=Elsevier |date=2012 |isbn=978-0-444-59858-5 |url={{GBurl|dt3Z1yu2VxwC|pg=PP6}} |last2=Wuytack |first2=L.}}</ref> Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Plaqeya [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesîmal|sexagesîmal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin. * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan, lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an. [[Wêne:Handbook of Mathematical Functions, by Abramowitz and Stegun, cover.jpg|thumb|180px|Weşana ENSTê]] Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Hesabkarê mekanîkî|Hesabkera mekanîkî]] jî wekî amûrek ji bo hesabên bi destan hatibû pêşxistin. Ev hesabker di salên 1940î de veguherîn komputerên elektronîk û piştre derket holê ku ew komputer ji bo armancên îdarî jî bikêr in. Lêbelê, dahênana komputerê tesîr li qada analîza hejmariyê jî kir, ji ber ku êdî dikaribûn hesabên dirêjtir û tevlihevtir pêk bînin. [[Xelata Leslie Fox ji bo Analîza Hejmarî]] di sala 1985an de ji aliyê [[Enstîtuya Matematîk û Sepandinên wê]] ve hate destpêkirin. == Konseptên bingehîn == == Çavkanî == [[Kategorî:Matematîk]] 7kxwow4si03hyzt1ntanpeumkubkxbv 2087237 2087236 2026-08-25T12:50:17Z Kurê Acemî 105128 2087237 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Ybc7289-bw.jpg|thumb|Plaqeya heriyê ya [[Babîl (dewlet)|babîlonî]] [[YBC 7289]] (nêzîkî 1800–1600ê {{Bz}}) ligel şiroveyan. Nirxa nêzîk a koka çargoşeyî ya 2yê ji çar reqemên [[Sîstema sexagesîmal|sîstema şêstî]] pêk tê ku ew yek bi qasî şeş reqemên sîstema dehî ye. 1 + 24/60 + 51/60² + 10/60³ = 1.41421296...<ref>{{Cite web |url=http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |title=Photograph, illustration, and description of the ''root(2)'' tablet from the Yale Babylonian Collection |access-date=2 October 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813054036/http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |archive-date=13 August 2012}}</ref>]] '''Analîza hejmarî''' lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e.<ref>{{cite journal |last=Trefethen |first=Lloyd N. |title=The Definition of Numerical Analysis |url=https://worrydream.com/refs/Trefethen_1992_-_The_Definition_of_Numerical_Analysis.pdf |journal=Bulletin of the Institute for Mathematics and Applications}}</ref> Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]]<ref>{{cite book |title=Numerical Linear Algebra |last1=Trefethen |first1=Lloyd |publisher=SIAM |date=1997 |isbn=978-0-89871-361-9 |url={{GBurl|4Mou5YpRD_kC|pg=PR7}} |last2=Bau III |first2=David}}</ref> di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn.<ref name="20c">{{cite book |title=Numerical analysis: Historical developments in the 20th century |last1=Brezinski |first1=C. |publisher=Elsevier |date=2012 |isbn=978-0-444-59858-5 |url={{GBurl|dt3Z1yu2VxwC|pg=PP6}} |last2=Wuytack |first2=L.}}</ref> Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Plaqeya [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesîmal|sexagesîmal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin. * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan, lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an. [[Wêne:Handbook of Mathematical Functions, by Abramowitz and Stegun, cover.jpg|thumb|180px|Weşana ENSTê]] Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Hesabkarê mekanîkî|Hesabkera mekanîkî]] jî wekî amûrek ji bo hesabên bi destan hatibû pêşxistin. Ev hesabker di salên 1940î de veguherîn komputerên elektronîk û piştre derket holê ku ew komputer ji bo armancên îdarî jî bikêr in. Lêbelê, dahênana komputerê tesîr li qada analîza hejmariyê jî kir, ji ber ku êdî dikaribûn hesabên dirêjtir û tevlihevtir pêk bînin. [[Xelata Leslie Fox ji bo Analîza Hejmarî]] di sala 1985an de ji aliyê [[Enstîtuya Matematîk û Sepandinên wê]] ve hate destpêkirin. == Konseptên bingehîn == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] b06znl4utpq6a0osvcmrbqmp80o3pv4 2087238 2087237 2026-08-25T12:50:23Z Kurê Acemî 105128 2087238 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Ybc7289-bw.jpg|thumb|Plaqeya heriyê ya [[Babîl (dewlet)|babîlonî]] [[YBC 7289]] (nêzîkî 1800–1600ê {{Bz}}) ligel şiroveyan. Nirxa nêzîk a koka çargoşeyî ya 2yê ji çar reqemên [[Sîstema sexagesîmal|sîstema şêstî]] pêk tê ku ew yek bi qasî şeş reqemên sîstema dehî ye. 1 + 24/60 + 51/60² + 10/60³ = 1.41421296...<ref>{{Cite web |url=http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |title=Photograph, illustration, and description of the ''root(2)'' tablet from the Yale Babylonian Collection |access-date=2 October 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813054036/http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |archive-date=13 August 2012}}</ref>]] '''Analîza hejmarî''' lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e.<ref>{{cite journal |last=Trefethen |first=Lloyd N. |title=The Definition of Numerical Analysis |url=https://worrydream.com/refs/Trefethen_1992_-_The_Definition_of_Numerical_Analysis.pdf |journal=Bulletin of the Institute for Mathematics and Applications}}</ref> Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]]<ref>{{cite book |title=Numerical Linear Algebra |last1=Trefethen |first1=Lloyd |publisher=SIAM |date=1997 |isbn=978-0-89871-361-9 |url={{GBurl|4Mou5YpRD_kC|pg=PR7}} |last2=Bau III |first2=David}}</ref> di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn.<ref name="20c">{{cite book |title=Numerical analysis: Historical developments in the 20th century |last1=Brezinski |first1=C. |publisher=Elsevier |date=2012 |isbn=978-0-444-59858-5 |url={{GBurl|dt3Z1yu2VxwC|pg=PP6}} |last2=Wuytack |first2=L.}}</ref> Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Plaqeya [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesîmal|sexagesîmal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin. * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan, lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an. [[Wêne:Handbook of Mathematical Functions, by Abramowitz and Stegun, cover.jpg|thumb|180px|Weşana ENSTê]] Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Hesabkarê mekanîkî|Hesabkera mekanîkî]] jî wekî amûrek ji bo hesabên bi destan hatibû pêşxistin. Ev hesabker di salên 1940î de veguherîn komputerên elektronîk û piştre derket holê ku ew komputer ji bo armancên îdarî jî bikêr in. Lêbelê, dahênana komputerê tesîr li qada analîza hejmariyê jî kir, ji ber ku êdî dikaribûn hesabên dirêjtir û tevlihevtir pêk bînin. [[Xelata Leslie Fox ji bo Analîza Hejmarî]] di sala 1985an de ji aliyê [[Enstîtuya Matematîk û Sepandinên wê]] ve hate destpêkirin. == Konseptên bingehîn == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] pnxarcf9g5cjvk9b4uv1veum4ia9mw8 2087239 2087238 2026-08-25T12:50:48Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2087239 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Ybc7289-bw.jpg|thumb|Plaqeya heriyê ya [[Babîl (dewlet)|babîlonî]] [[YBC 7289]] (nêzîkî 1800–1600ê {{Bz}}) ligel şiroveyan. Nirxa nêzîk a koka çargoşeyî ya 2yê ji çar reqemên [[Sîstema sexagesîmal|sîstema şêstî]] pêk tê ku ew yek bi qasî şeş reqemên sîstema dehî ye. 1 + 24/60 + 51/60² + 10/60³ = 1.41421296...<ref>{{Cite web |url=http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |title=Photograph, illustration, and description of the ''root(2)'' tablet from the Yale Babylonian Collection |access-date=2 October 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813054036/http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |archive-date=13 August 2012}}</ref>]] '''Analîza hejmarî''' lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e.<ref>{{cite journal |last=Trefethen |first=Lloyd N. |title=The Definition of Numerical Analysis |url=https://worrydream.com/refs/Trefethen_1992_-_The_Definition_of_Numerical_Analysis.pdf |journal=Bulletin of the Institute for Mathematics and Applications}}</ref> Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]]<ref>{{cite book |title=Numerical Linear Algebra |last1=Trefethen |first1=Lloyd |publisher=SIAM |date=1997 |isbn=978-0-89871-361-9 |url= |last2=Bau III |first2=David}}</ref> di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn.<ref name="20c">{{cite book |title=Numerical analysis: Historical developments in the 20th century |last1=Brezinski |first1=C. |publisher=Elsevier |date=2012 |isbn=978-0-444-59858-5 |url={{GBurl|dt3Z1yu2VxwC|pg=PP6}} |last2=Wuytack |first2=L.}}</ref> Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Plaqeya [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesîmal|sexagesîmal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin. * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan, lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an. [[Wêne:Handbook of Mathematical Functions, by Abramowitz and Stegun, cover.jpg|thumb|180px|Weşana ENSTê]] Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Hesabkarê mekanîkî|Hesabkera mekanîkî]] jî wekî amûrek ji bo hesabên bi destan hatibû pêşxistin. Ev hesabker di salên 1940î de veguherîn komputerên elektronîk û piştre derket holê ku ew komputer ji bo armancên îdarî jî bikêr in. Lêbelê, dahênana komputerê tesîr li qada analîza hejmariyê jî kir, ji ber ku êdî dikaribûn hesabên dirêjtir û tevlihevtir pêk bînin. [[Xelata Leslie Fox ji bo Analîza Hejmarî]] di sala 1985an de ji aliyê [[Enstîtuya Matematîk û Sepandinên wê]] ve hate destpêkirin. == Konseptên bingehîn == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] h7pub6pe1cfrogk9inf7r4eeusbz3wh 2087240 2087239 2026-08-25T12:51:17Z Kurê Acemî 105128 2087240 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Ybc7289-bw.jpg|thumb|Plaqeya heriyê ya [[Babîl (dewlet)|babîlonî]] [[YBC 7289]] (nêzîkî 1800–1600ê {{Bz}}) ligel şiroveyan. Nirxa nêzîk a koka çargoşeyî ya 2yê ji çar reqemên [[Sîstema sexagesîmal|sîstema şêstî]] pêk tê ku ew yek bi qasî şeş reqemên sîstema dehî ye. 1 + 24/60 + 51/60² + 10/60³ = 1.41421296...<ref>{{Cite web |url=http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |title=Photograph, illustration, and description of the ''root(2)'' tablet from the Yale Babylonian Collection |access-date=2 October 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813054036/http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |archive-date=13 August 2012}}</ref>]] '''Analîza hejmarî''' lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e.<ref>{{cite journal |last=Trefethen |first=Lloyd N. |title=The Definition of Numerical Analysis |url=https://worrydream.com/refs/Trefethen_1992_-_The_Definition_of_Numerical_Analysis.pdf |journal=Bulletin of the Institute for Mathematics and Applications}}</ref> Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]]<ref>{{cite book |title=Numerical Linear Algebra |last1=Trefethen |first1=Lloyd |publisher=SIAM |date=1997 |isbn=978-0-89871-361-9 |url= |last2=Bau III |first2=David}}</ref> di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn.<ref name="20c">{{cite book |title=Numerical analysis: Historical developments in the 20th century |last1=Brezinski |first1=C. |publisher=Elsevier |date=2012 |isbn=978-0-444-59858-5 |url= |last2=Wuytack |first2=L.|rûpel=6}}</ref> Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Plaqeya [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesîmal|sexagesîmal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin. * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan, lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an. [[Wêne:Handbook of Mathematical Functions, by Abramowitz and Stegun, cover.jpg|thumb|180px|Weşana ENSTê]] Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Hesabkarê mekanîkî|Hesabkera mekanîkî]] jî wekî amûrek ji bo hesabên bi destan hatibû pêşxistin. Ev hesabker di salên 1940î de veguherîn komputerên elektronîk û piştre derket holê ku ew komputer ji bo armancên îdarî jî bikêr in. Lêbelê, dahênana komputerê tesîr li qada analîza hejmariyê jî kir, ji ber ku êdî dikaribûn hesabên dirêjtir û tevlihevtir pêk bînin. [[Xelata Leslie Fox ji bo Analîza Hejmarî]] di sala 1985an de ji aliyê [[Enstîtuya Matematîk û Sepandinên wê]] ve hate destpêkirin. == Konseptên bingehîn == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] 6bjufy6rejcsmcc7po1lcsvd5hr1f4m 2087241 2087240 2026-08-25T12:52:12Z Kurê Acemî 105128 /* Warên bikaranînê */ 2087241 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Ybc7289-bw.jpg|thumb|Plaqeya heriyê ya [[Babîl (dewlet)|babîlonî]] [[YBC 7289]] (nêzîkî 1800–1600ê {{Bz}}) ligel şiroveyan. Nirxa nêzîk a koka çargoşeyî ya 2yê ji çar reqemên [[Sîstema sexagesîmal|sîstema şêstî]] pêk tê ku ew yek bi qasî şeş reqemên sîstema dehî ye. 1 + 24/60 + 51/60² + 10/60³ = 1.41421296...<ref>{{Cite web |url=http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |title=Photograph, illustration, and description of the ''root(2)'' tablet from the Yale Babylonian Collection |access-date=2 October 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813054036/http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |archive-date=13 August 2012}}</ref>]] '''Analîza hejmarî''' lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e.<ref>{{cite journal |last=Trefethen |first=Lloyd N. |title=The Definition of Numerical Analysis |url=https://worrydream.com/refs/Trefethen_1992_-_The_Definition_of_Numerical_Analysis.pdf |journal=Bulletin of the Institute for Mathematics and Applications}}</ref> Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]]<ref>{{cite book |title=Numerical Linear Algebra |last1=Trefethen |first1=Lloyd |publisher=SIAM |date=1997 |isbn=978-0-89871-361-9 |url= |last2=Bau III |first2=David}}</ref> di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn.<ref name="20c">{{cite book |title=Numerical analysis: Historical developments in the 20th century |last1=Brezinski |first1=C. |publisher=Elsevier |date=2012 |isbn=978-0-444-59858-5 |url= |last2=Wuytack |first2=L.|rûpel=6}}</ref> Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Plaqeya [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesîmal|sexagesîmal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin.<ref>Stephen Blyth. [https://books.google.com/books?id=SXbcAAAAQBAJ "An Introduction to Quantitative Finance"]. 2013. page VII.</ref> * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan, lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an. [[Wêne:Handbook of Mathematical Functions, by Abramowitz and Stegun, cover.jpg|thumb|180px|Weşana ENSTê]] Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Hesabkarê mekanîkî|Hesabkera mekanîkî]] jî wekî amûrek ji bo hesabên bi destan hatibû pêşxistin. Ev hesabker di salên 1940î de veguherîn komputerên elektronîk û piştre derket holê ku ew komputer ji bo armancên îdarî jî bikêr in. Lêbelê, dahênana komputerê tesîr li qada analîza hejmariyê jî kir, ji ber ku êdî dikaribûn hesabên dirêjtir û tevlihevtir pêk bînin. [[Xelata Leslie Fox ji bo Analîza Hejmarî]] di sala 1985an de ji aliyê [[Enstîtuya Matematîk û Sepandinên wê]] ve hate destpêkirin. == Konseptên bingehîn == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] 41i6mac01gaj1ip2fcwbz1b7j72k50c 2087242 2087241 2026-08-25T12:53:37Z Kurê Acemî 105128 2087242 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Ybc7289-bw.jpg|thumb|Plaqeya heriyê ya [[Babîl (dewlet)|babîlonî]] [[YBC 7289]] (nêzîkî 1800–1600ê {{Bz}}) ligel şiroveyan. Nirxa nêzîk a koka çargoşeyî ya 2yê ji çar reqemên [[Sîstema sexagesîmal|sîstema şêstî]] pêk tê ku ew yek bi qasî şeş reqemên sîstema dehî ye. 1 + 24/60 + 51/60² + 10/60³ = 1.41421296...<ref>{{Cite web |url=http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |title=Photograph, illustration, and description of the ''root(2)'' tablet from the Yale Babylonian Collection |access-date=2 October 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813054036/http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |archive-date=13 August 2012}}</ref>]] '''Analîza hejmarî''' lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e.<ref>{{cite journal |last=Trefethen |first=Lloyd N. |title=The Definition of Numerical Analysis |url=https://worrydream.com/refs/Trefethen_1992_-_The_Definition_of_Numerical_Analysis.pdf |journal=Bulletin of the Institute for Mathematics and Applications}}</ref> Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]]<ref>{{cite book |title=Numerical Linear Algebra |last1=Trefethen |first1=Lloyd |publisher=SIAM |date=1997 |isbn=978-0-89871-361-9 |url= |last2=Bau III |first2=David}}</ref> di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn.<ref name="20c">{{cite book |title=Numerical analysis: Historical developments in the 20th century |last1=Brezinski |first1=C. |publisher=Elsevier |date=2012 |isbn=978-0-444-59858-5 |url= |last2=Wuytack |first2=L.|rûpel=6}}</ref> Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Plaqeya [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesîmal|sexagesîmal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin.<ref>Stephen Blyth. [https://books.google.com/books?id=SXbcAAAAQBAJ "An Introduction to Quantitative Finance"]. 2013. page VII.</ref> * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn<ref name="20c" /> ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan,<ref name="watson">{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |last=Watson |first=G.A. |publisher=World Scientific |date=2010 |pages=161–177 |isbn=9789814469456 |chapter=The history and development of numerical analysis in Scotland: a personal perspective |chapter-url=https://core.ac.uk/download/pdf/206717434.pdf}}</ref><ref>{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |publisher=World Scientific |date=2010 |isbn=978-981-283-625-0 |volume=10 |editor1-last=Bultheel |editor1-first=Adhemar |editor1-link=Adhemar Bultheel |url={{GBurl|pKZpDQAAQBAJ|pg=PR17}} |editor2-last=Cools |editor2-first=Ronald}}</ref> lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an.<ref name="watson" /> [[Wêne:Handbook of Mathematical Functions, by Abramowitz and Stegun, cover.jpg|thumb|180px|Weşana ENSTê]] Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Hesabkarê mekanîkî|Hesabkera mekanîkî]] jî wekî amûrek ji bo hesabên bi destan hatibû pêşxistin. Ev hesabker di salên 1940î de veguherîn komputerên elektronîk û piştre derket holê ku ew komputer ji bo armancên îdarî jî bikêr in. Lêbelê, dahênana komputerê tesîr li qada analîza hejmariyê jî kir,<ref name="20c" /> ji ber ku êdî dikaribûn hesabên dirêjtir û tevlihevtir pêk bînin. [[Xelata Leslie Fox ji bo Analîza Hejmarî]] di sala 1985an de ji aliyê [[Enstîtuya Matematîk û Sepandinên wê]] ve hate destpêkirin. == Konseptên bingehîn == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] 7g3xpncser73f1xjhq61tx4bserh6rt 2087243 2087242 2026-08-25T12:54:15Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2087243 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Ybc7289-bw.jpg|thumb|Plaqeya heriyê ya [[Babîl (dewlet)|babîlonî]] [[YBC 7289]] (nêzîkî 1800–1600ê {{Bz}}) ligel şiroveyan. Nirxa nêzîk a koka çargoşeyî ya 2yê ji çar reqemên [[Sîstema sexagesîmal|sîstema şêstî]] pêk tê ku ew yek bi qasî şeş reqemên sîstema dehî ye. 1 + 24/60 + 51/60² + 10/60³ = 1.41421296...<ref>{{Cite web |url=http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |title=Photograph, illustration, and description of the ''root(2)'' tablet from the Yale Babylonian Collection |access-date=2 October 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813054036/http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |archive-date=13 August 2012}}</ref>]] '''Analîza hejmarî''' lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e.<ref>{{cite journal |last=Trefethen |first=Lloyd N. |title=The Definition of Numerical Analysis |url=https://worrydream.com/refs/Trefethen_1992_-_The_Definition_of_Numerical_Analysis.pdf |journal=Bulletin of the Institute for Mathematics and Applications}}</ref> Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]]<ref>{{cite book |title=Numerical Linear Algebra |last1=Trefethen |first1=Lloyd |publisher=SIAM |date=1997 |isbn=978-0-89871-361-9 |url= |last2=Bau III |first2=David}}</ref> di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn.<ref name="20c">{{cite book |title=Numerical analysis: Historical developments in the 20th century |last1=Brezinski |first1=C. |publisher=Elsevier |date=2012 |isbn=978-0-444-59858-5 |url= |last2=Wuytack |first2=L.|rûpel=6}}</ref> Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Plaqeya [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesîmal|sexagesîmal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin.<ref>Stephen Blyth. [https://books.google.com/books?id=SXbcAAAAQBAJ "An Introduction to Quantitative Finance"]. 2013. page VII.</ref> * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn<ref name="20c" /> ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan,<ref name="watson">{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |last=Watson |first=G.A. |publisher=World Scientific |date=2010 |pages=161–177 |isbn=9789814469456 |chapter=The history and development of numerical analysis in Scotland: a personal perspective |chapter-url=https://core.ac.uk/download/pdf/206717434.pdf}}</ref><ref>{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |publisher=World Scientific |date=2010 |isbn=978-981-283-625-0 |volume=10 |editor1-last=Bultheel |editor1-first=Adhemar |editor1-link= |url= |editor2-last=Cools |editor2-first=Ronald|rûpel=17}}</ref> lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an.<ref name="watson" /> [[Wêne:Handbook of Mathematical Functions, by Abramowitz and Stegun, cover.jpg|thumb|180px|Weşana ENSTê]] Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Hesabkarê mekanîkî|Hesabkera mekanîkî]] jî wekî amûrek ji bo hesabên bi destan hatibû pêşxistin. Ev hesabker di salên 1940î de veguherîn komputerên elektronîk û piştre derket holê ku ew komputer ji bo armancên îdarî jî bikêr in. Lêbelê, dahênana komputerê tesîr li qada analîza hejmariyê jî kir,<ref name="20c" /> ji ber ku êdî dikaribûn hesabên dirêjtir û tevlihevtir pêk bînin. [[Xelata Leslie Fox ji bo Analîza Hejmarî]] di sala 1985an de ji aliyê [[Enstîtuya Matematîk û Sepandinên wê]] ve hate destpêkirin. == Konseptên bingehîn == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] 0rq04ilr3no0kztstljofuqnb5gl4uy 2087244 2087243 2026-08-25T14:09:18Z Kurê Acemî 105128 /* Konseptên bingehîn */ 2087244 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Ybc7289-bw.jpg|thumb|Plaqeya heriyê ya [[Babîl (dewlet)|babîlonî]] [[YBC 7289]] (nêzîkî 1800–1600ê {{Bz}}) ligel şiroveyan. Nirxa nêzîk a koka çargoşeyî ya 2yê ji çar reqemên [[Sîstema sexagesîmal|sîstema şêstî]] pêk tê ku ew yek bi qasî şeş reqemên sîstema dehî ye. 1 + 24/60 + 51/60² + 10/60³ = 1.41421296...<ref>{{Cite web |url=http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |title=Photograph, illustration, and description of the ''root(2)'' tablet from the Yale Babylonian Collection |access-date=2 October 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813054036/http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |archive-date=13 August 2012}}</ref>]] '''Analîza hejmarî''' lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e.<ref>{{cite journal |last=Trefethen |first=Lloyd N. |title=The Definition of Numerical Analysis |url=https://worrydream.com/refs/Trefethen_1992_-_The_Definition_of_Numerical_Analysis.pdf |journal=Bulletin of the Institute for Mathematics and Applications}}</ref> Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]]<ref>{{cite book |title=Numerical Linear Algebra |last1=Trefethen |first1=Lloyd |publisher=SIAM |date=1997 |isbn=978-0-89871-361-9 |url= |last2=Bau III |first2=David}}</ref> di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn.<ref name="20c">{{cite book |title=Numerical analysis: Historical developments in the 20th century |last1=Brezinski |first1=C. |publisher=Elsevier |date=2012 |isbn=978-0-444-59858-5 |url= |last2=Wuytack |first2=L.|rûpel=6}}</ref> Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Plaqeya [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesîmal|sexagesîmal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin.<ref>Stephen Blyth. [https://books.google.com/books?id=SXbcAAAAQBAJ "An Introduction to Quantitative Finance"]. 2013. page VII.</ref> * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn<ref name="20c" /> ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan,<ref name="watson">{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |last=Watson |first=G.A. |publisher=World Scientific |date=2010 |pages=161–177 |isbn=9789814469456 |chapter=The history and development of numerical analysis in Scotland: a personal perspective |chapter-url=https://core.ac.uk/download/pdf/206717434.pdf}}</ref><ref>{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |publisher=World Scientific |date=2010 |isbn=978-981-283-625-0 |volume=10 |editor1-last=Bultheel |editor1-first=Adhemar |editor1-link= |url= |editor2-last=Cools |editor2-first=Ronald|rûpel=17}}</ref> lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an.<ref name="watson" /> [[Wêne:Handbook of Mathematical Functions, by Abramowitz and Stegun, cover.jpg|thumb|180px|Weşana ENSTê]] Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Hesabkarê mekanîkî|Hesabkera mekanîkî]] jî wekî amûrek ji bo hesabên bi destan hatibû pêşxistin. Ev hesabker di salên 1940î de veguherîn komputerên elektronîk û piştre derket holê ku ew komputer ji bo armancên îdarî jî bikêr in. Lêbelê, dahênana komputerê tesîr li qada analîza hejmariyê jî kir,<ref name="20c" /> ji ber ku êdî dikaribûn hesabên dirêjtir û tevlihevtir pêk bînin. [[Xelata Leslie Fox ji bo Analîza Hejmarî]] di sala 1985an de ji aliyê [[Enstîtuya Matematîk û Sepandinên wê]] ve hate destpêkirin. == Konseptên bingehîn == === Metodên rasterast û dubareker === Metodên rasterast çareseriya pirsgirêkekê di hejmareke sinorkirî ya gavan de hesab dikin. Eger ev metod bi karanîna arîtmetîka bi prezîzyona bêdawî bihata pêkanîn, dê bersiva tam bidana. Meseleyên wan metodan ew in: [[elîmînasyona Gaussian]], metoda [[faktorîzasyona QR]] ji bo çareserkirina [[sîstemên hevkêşeyên xêzî]], û [[Algorîtma simplexê|metoda simplexê]] a [[Programa xêzî|programsaziya xêzî]]. Di pratîkê de prezîzyona sinorkirî tê bikaranîn û encam nêzîkatiya çareseriya rastîn e (bi şertê ku [[Hejmara saxlam|saxlam]] hebe). == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] kd55732i4gouvdpilfagebj1mvqoavc 2087245 2087244 2026-08-25T14:14:08Z Kurê Acemî 105128 /* Metodên rasterast û dubareker */ 2087245 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Ybc7289-bw.jpg|thumb|Plaqeya heriyê ya [[Babîl (dewlet)|babîlonî]] [[YBC 7289]] (nêzîkî 1800–1600ê {{Bz}}) ligel şiroveyan. Nirxa nêzîk a koka çargoşeyî ya 2yê ji çar reqemên [[Sîstema sexagesîmal|sîstema şêstî]] pêk tê ku ew yek bi qasî şeş reqemên sîstema dehî ye. 1 + 24/60 + 51/60² + 10/60³ = 1.41421296...<ref>{{Cite web |url=http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |title=Photograph, illustration, and description of the ''root(2)'' tablet from the Yale Babylonian Collection |access-date=2 October 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813054036/http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |archive-date=13 August 2012}}</ref>]] '''Analîza hejmarî''' lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e.<ref>{{cite journal |last=Trefethen |first=Lloyd N. |title=The Definition of Numerical Analysis |url=https://worrydream.com/refs/Trefethen_1992_-_The_Definition_of_Numerical_Analysis.pdf |journal=Bulletin of the Institute for Mathematics and Applications}}</ref> Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]]<ref>{{cite book |title=Numerical Linear Algebra |last1=Trefethen |first1=Lloyd |publisher=SIAM |date=1997 |isbn=978-0-89871-361-9 |url= |last2=Bau III |first2=David}}</ref> di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn.<ref name="20c">{{cite book |title=Numerical analysis: Historical developments in the 20th century |last1=Brezinski |first1=C. |publisher=Elsevier |date=2012 |isbn=978-0-444-59858-5 |url= |last2=Wuytack |first2=L.|rûpel=6}}</ref> Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Plaqeya [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesîmal|sexagesîmal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin.<ref>Stephen Blyth. [https://books.google.com/books?id=SXbcAAAAQBAJ "An Introduction to Quantitative Finance"]. 2013. page VII.</ref> * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn<ref name="20c" /> ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan,<ref name="watson">{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |last=Watson |first=G.A. |publisher=World Scientific |date=2010 |pages=161–177 |isbn=9789814469456 |chapter=The history and development of numerical analysis in Scotland: a personal perspective |chapter-url=https://core.ac.uk/download/pdf/206717434.pdf}}</ref><ref>{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |publisher=World Scientific |date=2010 |isbn=978-981-283-625-0 |volume=10 |editor1-last=Bultheel |editor1-first=Adhemar |editor1-link= |url= |editor2-last=Cools |editor2-first=Ronald|rûpel=17}}</ref> lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an.<ref name="watson" /> [[Wêne:Handbook of Mathematical Functions, by Abramowitz and Stegun, cover.jpg|thumb|180px|Weşana ENSTê]] Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Hesabkarê mekanîkî|Hesabkera mekanîkî]] jî wekî amûrek ji bo hesabên bi destan hatibû pêşxistin. Ev hesabker di salên 1940î de veguherîn komputerên elektronîk û piştre derket holê ku ew komputer ji bo armancên îdarî jî bikêr in. Lêbelê, dahênana komputerê tesîr li qada analîza hejmariyê jî kir,<ref name="20c" /> ji ber ku êdî dikaribûn hesabên dirêjtir û tevlihevtir pêk bînin. [[Xelata Leslie Fox ji bo Analîza Hejmarî]] di sala 1985an de ji aliyê [[Enstîtuya Matematîk û Sepandinên wê]] ve hate destpêkirin. == Konseptên bingehîn == === Metodên rasterast û dubareker === Metodên rasterast çareseriya pirsgirêkekê di hejmareke sinorkirî ya gavan de hesab dikin. Eger ev metod bi karanîna arîtmetîka bi prezîzyona bêdawî bihata pêkanîn, dê bersiva tam bidana. Meseleyên wan metodan ew in: [[elîmînasyona Gaussian]], metoda [[faktorîzasyona QR]] ji bo çareserkirina [[sîstemên hevkêşeyên xêzî]], û [[Algorîtma simplexê|metoda simplexê]] a [[Programa xêzî|programsaziya xêzî]]. Di pratîkê de prezîzyona sinorkirî tê bikaranîn û encam nêzîkatiya çareseriya rastîn e (bi şertê ku [[Hejmara saxlam|saxlam]] hebe). Berevajî metodên rasterast, nayê hêvîkirin ku [[Metoda dubarekirî|metodên dubarekirî]] di hejmareke sinorkirî ya gavan de bi dawî bibin, her çend rastbûna bêdawî gengaz beye jî. Bi destpêkirina texmînek destpêkê, metodên dubarekirî nêzîkbûnên li pey hevda çêdikin ku tenê di sinor de digihîjin çareseriya rast. Testek hevgirtinê ku pir caran [[Resîdual|resîdualê]] jî dihewîne, tê destnîşankirin da ku biryar were dayîn ka kengê çareseriyek têr rast (bi hêvî) hatiye dîtin. Tewra bi karanîna aritmetîka rastbûna bêdawî jî, ew metod dê di nav hejmareke sinorkirî ya gavan de negihîjin çareseriyê (bi gelemperî). Mesele metoda Newtonê, [[metoda dubarekirinê]] û [[Metoda Jacobi|dubarekirina Jacobi]] ne. Di cebîra matrîksa hesabkerî de, metodên dubarekirî bi gelemperî ji bo pirsgirêkên mezin lazim ne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] rpim1zfdgtfayj0hku1e2q12k7rs33g 2087246 2087245 2026-08-25T14:17:00Z Kurê Acemî 105128 /* Metodên rasterast û dubareker */ 2087246 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Ybc7289-bw.jpg|thumb|Plaqeya heriyê ya [[Babîl (dewlet)|babîlonî]] [[YBC 7289]] (nêzîkî 1800–1600ê {{Bz}}) ligel şiroveyan. Nirxa nêzîk a koka çargoşeyî ya 2yê ji çar reqemên [[Sîstema sexagesîmal|sîstema şêstî]] pêk tê ku ew yek bi qasî şeş reqemên sîstema dehî ye. 1 + 24/60 + 51/60² + 10/60³ = 1.41421296...<ref>{{Cite web |url=http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |title=Photograph, illustration, and description of the ''root(2)'' tablet from the Yale Babylonian Collection |access-date=2 October 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813054036/http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |archive-date=13 August 2012}}</ref>]] '''Analîza hejmarî''' lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e.<ref>{{cite journal |last=Trefethen |first=Lloyd N. |title=The Definition of Numerical Analysis |url=https://worrydream.com/refs/Trefethen_1992_-_The_Definition_of_Numerical_Analysis.pdf |journal=Bulletin of the Institute for Mathematics and Applications}}</ref> Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]]<ref>{{cite book |title=Numerical Linear Algebra |last1=Trefethen |first1=Lloyd |publisher=SIAM |date=1997 |isbn=978-0-89871-361-9 |url= |last2=Bau III |first2=David}}</ref> di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn.<ref name="20c">{{cite book |title=Numerical analysis: Historical developments in the 20th century |last1=Brezinski |first1=C. |publisher=Elsevier |date=2012 |isbn=978-0-444-59858-5 |url= |last2=Wuytack |first2=L.|rûpel=6}}</ref> Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Plaqeya [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesîmal|sexagesîmal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin.<ref>Stephen Blyth. [https://books.google.com/books?id=SXbcAAAAQBAJ "An Introduction to Quantitative Finance"]. 2013. page VII.</ref> * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn<ref name="20c" /> ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan,<ref name="watson">{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |last=Watson |first=G.A. |publisher=World Scientific |date=2010 |pages=161–177 |isbn=9789814469456 |chapter=The history and development of numerical analysis in Scotland: a personal perspective |chapter-url=https://core.ac.uk/download/pdf/206717434.pdf}}</ref><ref>{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |publisher=World Scientific |date=2010 |isbn=978-981-283-625-0 |volume=10 |editor1-last=Bultheel |editor1-first=Adhemar |editor1-link= |url= |editor2-last=Cools |editor2-first=Ronald|rûpel=17}}</ref> lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an.<ref name="watson" /> [[Wêne:Handbook of Mathematical Functions, by Abramowitz and Stegun, cover.jpg|thumb|180px|Weşana ENSTê]] Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Hesabkarê mekanîkî|Hesabkera mekanîkî]] jî wekî amûrek ji bo hesabên bi destan hatibû pêşxistin. Ev hesabker di salên 1940î de veguherîn komputerên elektronîk û piştre derket holê ku ew komputer ji bo armancên îdarî jî bikêr in. Lêbelê, dahênana komputerê tesîr li qada analîza hejmariyê jî kir,<ref name="20c" /> ji ber ku êdî dikaribûn hesabên dirêjtir û tevlihevtir pêk bînin. [[Xelata Leslie Fox ji bo Analîza Hejmarî]] di sala 1985an de ji aliyê [[Enstîtuya Matematîk û Sepandinên wê]] ve hate destpêkirin. == Konseptên bingehîn == === Metodên rasterast û dubareker === Metodên rasterast çareseriya pirsgirêkekê di hejmareke sinorkirî ya gavan de hesab dikin. Eger ev metod bi karanîna arîtmetîka bi prezîzyona bêdawî bihata pêkanîn, dê bersiva tam bidana. Meselayên wan metodan ew in: [[elîmînasyona Gaussian]], metoda [[faktorîzasyona QR]] ji bo çareserkirina [[sîstemên hevkêşeyên xêzî]], û [[Algorîtma simplexê|metoda simplexê]] a [[Programa xêzî|programsaziya xêzî]]. Di pratîkê de prezîzyona sinorkirî tê bikaranîn û encam nêzîkatiya çareseriya rastîn e (bi şertê ku [[Hejmara saxlam|saxlam]] hebe). Berevajî metodên rasterast, nayê hêvîkirin ku [[Metoda dubarekirî|metodên dubarekirî]] di hejmareke sinorkirî ya gavan de bi dawî bibin, her çend rastbûna bêdawî gengaz beye jî. Bi destpêkirina texmînek destpêkê, metodên dubarekirî nêzîkbûnên li pey hevda çêdikin ku tenê di sinor de digihîjin çareseriya rast. Testek hevgirtinê ku pir caran [[Resîdual|resîdualê]] jî dihewîne, tê destnîşankirin da ku biryar were dayîn ka kengê çareseriyek têr rast (bi hêvî) hatiye dîtin. Tewra bi karanîna aritmetîka rastbûna bêdawî jî, ew metod dê di nav hejmareke sinorkirî ya gavan de negihîjin çareseriyê (bi gelemperî). Mesele metoda Newtonê, [[metoda dubarekirinê]] û [[Metoda Jacobi|dubarekirina Jacobi]] ne. Di cebîra matrîksa hesabkerî de, metodên dubarekirî bi gelemperî ji bo pirsgirêkên mezin lazim ne. Di analîza hejmarî de, metodên dubareker (''iterative'') ji metodên rasterast pirtir gelemperî ne. Hin metod di prensîbê de rasterast in, lê bi gelemperî bi awayekî wisa têne bikaranîn ku ne rasterast dibin; wekî mesela [[Pêvajoya GMRES|GMRES]] û [[metoda gradyenta hevgirtî]] (''conjugate gradient method''). Ji bo van metodan, hejmara gavên ku ji bo bidestxistina çareseriya tam pêwîst in ewqas zêde ye ku, mesela metodên dubareker, çareseriyeke nêzîk (nêzîkatiya hejmarî) tê qebûlkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] 1j4sjaq3u0t707dr8si33m3zznyjwqc 2087247 2087246 2026-08-25T14:18:15Z Kurê Acemî 105128 /* Metodên rasterast û dubareker */ 2087247 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Ybc7289-bw.jpg|thumb|Plaqeya heriyê ya [[Babîl (dewlet)|babîlonî]] [[YBC 7289]] (nêzîkî 1800–1600ê {{Bz}}) ligel şiroveyan. Nirxa nêzîk a koka çargoşeyî ya 2yê ji çar reqemên [[Sîstema sexagesîmal|sîstema şêstî]] pêk tê ku ew yek bi qasî şeş reqemên sîstema dehî ye. 1 + 24/60 + 51/60² + 10/60³ = 1.41421296...<ref>{{Cite web |url=http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |title=Photograph, illustration, and description of the ''root(2)'' tablet from the Yale Babylonian Collection |access-date=2 October 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813054036/http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |archive-date=13 August 2012}}</ref>]] '''Analîza hejmarî''' lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e.<ref>{{cite journal |last=Trefethen |first=Lloyd N. |title=The Definition of Numerical Analysis |url=https://worrydream.com/refs/Trefethen_1992_-_The_Definition_of_Numerical_Analysis.pdf |journal=Bulletin of the Institute for Mathematics and Applications}}</ref> Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]]<ref>{{cite book |title=Numerical Linear Algebra |last1=Trefethen |first1=Lloyd |publisher=SIAM |date=1997 |isbn=978-0-89871-361-9 |url= |last2=Bau III |first2=David}}</ref> di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn.<ref name="20c">{{cite book |title=Numerical analysis: Historical developments in the 20th century |last1=Brezinski |first1=C. |publisher=Elsevier |date=2012 |isbn=978-0-444-59858-5 |url= |last2=Wuytack |first2=L.|rûpel=6}}</ref> Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Plaqeya [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesîmal|sexagesîmal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin.<ref>Stephen Blyth. [https://books.google.com/books?id=SXbcAAAAQBAJ "An Introduction to Quantitative Finance"]. 2013. page VII.</ref> * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn<ref name="20c" /> ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan,<ref name="watson">{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |last=Watson |first=G.A. |publisher=World Scientific |date=2010 |pages=161–177 |isbn=9789814469456 |chapter=The history and development of numerical analysis in Scotland: a personal perspective |chapter-url=https://core.ac.uk/download/pdf/206717434.pdf}}</ref><ref>{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |publisher=World Scientific |date=2010 |isbn=978-981-283-625-0 |volume=10 |editor1-last=Bultheel |editor1-first=Adhemar |editor1-link= |url= |editor2-last=Cools |editor2-first=Ronald|rûpel=17}}</ref> lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an.<ref name="watson" /> [[Wêne:Handbook of Mathematical Functions, by Abramowitz and Stegun, cover.jpg|thumb|180px|Weşana ENSTê]] Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Hesabkarê mekanîkî|Hesabkera mekanîkî]] jî wekî amûrek ji bo hesabên bi destan hatibû pêşxistin. Ev hesabker di salên 1940î de veguherîn komputerên elektronîk û piştre derket holê ku ew komputer ji bo armancên îdarî jî bikêr in. Lêbelê, dahênana komputerê tesîr li qada analîza hejmariyê jî kir,<ref name="20c" /> ji ber ku êdî dikaribûn hesabên dirêjtir û tevlihevtir pêk bînin. [[Xelata Leslie Fox ji bo Analîza Hejmarî]] di sala 1985an de ji aliyê [[Enstîtuya Matematîk û Sepandinên wê]] ve hate destpêkirin. == Konseptên bingehîn == === Metodên rasterast û dubareker === Metodên rasterast çareseriya pirsgirêkekê di hejmareke sinorkirî ya gavan de hesab dikin. Eger ev metod bi karanîna arîtmetîka bi prezîzyona bêdawî bihata pêkanîn, dê bersiva tam bidana. Meselayên wan metodan ew in: [[elîmînasyona Gaussian]], metoda [[faktorîzasyona QR]] ji bo çareserkirina [[sîstemên hevkêşeyên xêzî]], û [[Algorîtma simplexê|metoda simplexê]] a [[Programa xêzî|programsaziya xêzî]]. Di pratîkê de prezîzyona sinorkirî tê bikaranîn û encam nêzîkatiya çareseriya rastîn e (bi şertê ku [[Hejmara saxlam|saxlam]] hebe). Berevajî metodên rasterast, nayê hêvîkirin ku [[Metoda dubarekirî|metodên dubarekirî]] di hejmareke sinorkirî ya gavan de bi dawî bibin, her çend rastbûna bêdawî gengaz beye jî. Bi destpêkirina texmînek destpêkê, metodên dubarekirî nêzîkbûnên li pey hevda çêdikin ku tenê di sinor de digihîjin çareseriya rast. Testek hevgirtinê ku pir caran [[Resîdual|resîdualê]] jî dihewîne, tê destnîşankirin da ku biryar were dayîn ka kengê çareseriyek têr rast (bi hêvî) hatiye dîtin. Tewra bi karanîna aritmetîka rastbûna bêdawî jî, ew metod dê di nav hejmareke sinorkirî ya gavan de negihîjin çareseriyê (bi gelemperî). Mesele metoda Newtonê, [[metoda dubarekirinê]] û [[Metoda Jacobi|dubarekirina Jacobi]] ne. Di cebîra matrîksa hesabkerî de, metodên dubarekirî bi gelemperî ji bo pirsgirêkên mezin lazim ne. Di analîza hejmarî de, metodên dubareker (''iterative'') ji metodên rasterast pirtir gelemperî ne. Hin metod di prensîbê de rasterast in, lê bi gelemperî bi awayekî wisa têne bikaranîn ku ne rasterast dibin; wekî mesela [[Pêvajoya GMRES|GMRES]] û [[metoda gradyenta hevgirtî]] (''conjugate gradient method''). Ji bo van metodan, hejmara gavên ku ji bo bidestxistina çareseriya tam pêwîst in ewqas zêde ye ku, mesela metodên dubareker, çareseriyeke nêzîk (nêzîkatiya hejmarî) tê qebûlkirin. Mesela di pirsgirêka çareserkirina : 3''x''³ + 4 = 28 ji bo hêjmara nenas x, li ber çavan bigire. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] i5uxu6ib841kb8xlt3q9n48m0zqsg76 2087248 2087247 2026-08-25T14:18:32Z Kurê Acemî 105128 /* Metodên rasterast û dubareker */ 2087248 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Ybc7289-bw.jpg|thumb|Plaqeya heriyê ya [[Babîl (dewlet)|babîlonî]] [[YBC 7289]] (nêzîkî 1800–1600ê {{Bz}}) ligel şiroveyan. Nirxa nêzîk a koka çargoşeyî ya 2yê ji çar reqemên [[Sîstema sexagesîmal|sîstema şêstî]] pêk tê ku ew yek bi qasî şeş reqemên sîstema dehî ye. 1 + 24/60 + 51/60² + 10/60³ = 1.41421296...<ref>{{Cite web |url=http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |title=Photograph, illustration, and description of the ''root(2)'' tablet from the Yale Babylonian Collection |access-date=2 October 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813054036/http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |archive-date=13 August 2012}}</ref>]] '''Analîza hejmarî''' lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e.<ref>{{cite journal |last=Trefethen |first=Lloyd N. |title=The Definition of Numerical Analysis |url=https://worrydream.com/refs/Trefethen_1992_-_The_Definition_of_Numerical_Analysis.pdf |journal=Bulletin of the Institute for Mathematics and Applications}}</ref> Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]]<ref>{{cite book |title=Numerical Linear Algebra |last1=Trefethen |first1=Lloyd |publisher=SIAM |date=1997 |isbn=978-0-89871-361-9 |url= |last2=Bau III |first2=David}}</ref> di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn.<ref name="20c">{{cite book |title=Numerical analysis: Historical developments in the 20th century |last1=Brezinski |first1=C. |publisher=Elsevier |date=2012 |isbn=978-0-444-59858-5 |url= |last2=Wuytack |first2=L.|rûpel=6}}</ref> Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Plaqeya [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesîmal|sexagesîmal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin.<ref>Stephen Blyth. [https://books.google.com/books?id=SXbcAAAAQBAJ "An Introduction to Quantitative Finance"]. 2013. page VII.</ref> * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn<ref name="20c" /> ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan,<ref name="watson">{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |last=Watson |first=G.A. |publisher=World Scientific |date=2010 |pages=161–177 |isbn=9789814469456 |chapter=The history and development of numerical analysis in Scotland: a personal perspective |chapter-url=https://core.ac.uk/download/pdf/206717434.pdf}}</ref><ref>{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |publisher=World Scientific |date=2010 |isbn=978-981-283-625-0 |volume=10 |editor1-last=Bultheel |editor1-first=Adhemar |editor1-link= |url= |editor2-last=Cools |editor2-first=Ronald|rûpel=17}}</ref> lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an.<ref name="watson" /> [[Wêne:Handbook of Mathematical Functions, by Abramowitz and Stegun, cover.jpg|thumb|180px|Weşana ENSTê]] Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Hesabkarê mekanîkî|Hesabkera mekanîkî]] jî wekî amûrek ji bo hesabên bi destan hatibû pêşxistin. Ev hesabker di salên 1940î de veguherîn komputerên elektronîk û piştre derket holê ku ew komputer ji bo armancên îdarî jî bikêr in. Lêbelê, dahênana komputerê tesîr li qada analîza hejmariyê jî kir,<ref name="20c" /> ji ber ku êdî dikaribûn hesabên dirêjtir û tevlihevtir pêk bînin. [[Xelata Leslie Fox ji bo Analîza Hejmarî]] di sala 1985an de ji aliyê [[Enstîtuya Matematîk û Sepandinên wê]] ve hate destpêkirin. == Konseptên bingehîn == === Metodên rasterast û dubareker === Metodên rasterast çareseriya pirsgirêkekê di hejmareke sinorkirî ya gavan de hesab dikin. Eger ev metod bi karanîna arîtmetîka bi prezîzyona bêdawî bihata pêkanîn, dê bersiva tam bidana. Meselayên wan metodan ew in: [[elîmînasyona Gaussian]], metoda [[faktorîzasyona QR]] ji bo çareserkirina [[sîstemên hevkêşeyên xêzî]], û [[Algorîtma simplexê|metoda simplexê]] a [[Programa xêzî|programsaziya xêzî]]. Di pratîkê de prezîzyona sinorkirî tê bikaranîn û encam nêzîkatiya çareseriya rastîn e (bi şertê ku [[Hejmara saxlam|saxlam]] hebe). Berevajî metodên rasterast, nayê hêvîkirin ku [[Metoda dubarekirî|metodên dubarekirî]] di hejmareke sinorkirî ya gavan de bi dawî bibin, her çend rastbûna bêdawî gengaz beye jî. Bi destpêkirina texmînek destpêkê, metodên dubarekirî nêzîkbûnên li pey hevda çêdikin ku tenê di sinor de digihîjin çareseriya rast. Testek hevgirtinê ku pir caran [[Resîdual|resîdualê]] jî dihewîne, tê destnîşankirin da ku biryar were dayîn ka kengê çareseriyek têr rast (bi hêvî) hatiye dîtin. Tewra bi karanîna aritmetîka rastbûna bêdawî jî, ew metod dê di nav hejmareke sinorkirî ya gavan de negihîjin çareseriyê (bi gelemperî). Mesele metoda Newtonê, [[metoda dubarekirinê]] û [[Metoda Jacobi|dubarekirina Jacobi]] ne. Di cebîra matrîksa hesabkerî de, metodên dubarekirî bi gelemperî ji bo pirsgirêkên mezin lazim ne. Di analîza hejmarî de, metodên dubareker (''iterative'') ji metodên rasterast pirtir gelemperî ne. Hin metod di prensîbê de rasterast in, lê bi gelemperî bi awayekî wisa têne bikaranîn ku ne rasterast dibin; wekî mesela [[Pêvajoya GMRES|GMRES]] û [[metoda gradyenta hevgirtî]] (''conjugate gradient method''). Ji bo van metodan, hejmara gavên ku ji bo bidestxistina çareseriya tam pêwîst in ewqas zêde ye ku, mesela metodên dubareker, çareseriyeke nêzîk (nêzîkatiya hejmarî) tê qebûlkirin. Mesela di pirsgirêka çareserkirina : 3''x''³ + 4 = 28 ji bo hêjmara nenas ''x'', li ber çavan bigire. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] qv2v6pf33efwiec11bowgbxundei1of 2087249 2087248 2026-08-25T14:21:28Z Kurê Acemî 105128 /* Metodên rasterast û dubareker */ 2087249 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Ybc7289-bw.jpg|thumb|Plaqeya heriyê ya [[Babîl (dewlet)|babîlonî]] [[YBC 7289]] (nêzîkî 1800–1600ê {{Bz}}) ligel şiroveyan. Nirxa nêzîk a koka çargoşeyî ya 2yê ji çar reqemên [[Sîstema sexagesîmal|sîstema şêstî]] pêk tê ku ew yek bi qasî şeş reqemên sîstema dehî ye. 1 + 24/60 + 51/60² + 10/60³ = 1.41421296...<ref>{{Cite web |url=http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |title=Photograph, illustration, and description of the ''root(2)'' tablet from the Yale Babylonian Collection |access-date=2 October 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813054036/http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |archive-date=13 August 2012}}</ref>]] '''Analîza hejmarî''' lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e.<ref>{{cite journal |last=Trefethen |first=Lloyd N. |title=The Definition of Numerical Analysis |url=https://worrydream.com/refs/Trefethen_1992_-_The_Definition_of_Numerical_Analysis.pdf |journal=Bulletin of the Institute for Mathematics and Applications}}</ref> Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]]<ref>{{cite book |title=Numerical Linear Algebra |last1=Trefethen |first1=Lloyd |publisher=SIAM |date=1997 |isbn=978-0-89871-361-9 |url= |last2=Bau III |first2=David}}</ref> di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn.<ref name="20c">{{cite book |title=Numerical analysis: Historical developments in the 20th century |last1=Brezinski |first1=C. |publisher=Elsevier |date=2012 |isbn=978-0-444-59858-5 |url= |last2=Wuytack |first2=L.|rûpel=6}}</ref> Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Plaqeya [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesîmal|sexagesîmal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin.<ref>Stephen Blyth. [https://books.google.com/books?id=SXbcAAAAQBAJ "An Introduction to Quantitative Finance"]. 2013. page VII.</ref> * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn<ref name="20c" /> ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan,<ref name="watson">{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |last=Watson |first=G.A. |publisher=World Scientific |date=2010 |pages=161–177 |isbn=9789814469456 |chapter=The history and development of numerical analysis in Scotland: a personal perspective |chapter-url=https://core.ac.uk/download/pdf/206717434.pdf}}</ref><ref>{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |publisher=World Scientific |date=2010 |isbn=978-981-283-625-0 |volume=10 |editor1-last=Bultheel |editor1-first=Adhemar |editor1-link= |url= |editor2-last=Cools |editor2-first=Ronald|rûpel=17}}</ref> lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an.<ref name="watson" /> [[Wêne:Handbook of Mathematical Functions, by Abramowitz and Stegun, cover.jpg|thumb|180px|Weşana ENSTê]] Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Hesabkarê mekanîkî|Hesabkera mekanîkî]] jî wekî amûrek ji bo hesabên bi destan hatibû pêşxistin. Ev hesabker di salên 1940î de veguherîn komputerên elektronîk û piştre derket holê ku ew komputer ji bo armancên îdarî jî bikêr in. Lêbelê, dahênana komputerê tesîr li qada analîza hejmariyê jî kir,<ref name="20c" /> ji ber ku êdî dikaribûn hesabên dirêjtir û tevlihevtir pêk bînin. [[Xelata Leslie Fox ji bo Analîza Hejmarî]] di sala 1985an de ji aliyê [[Enstîtuya Matematîk û Sepandinên wê]] ve hate destpêkirin. == Konseptên bingehîn == === Metodên rasterast û dubareker === Metodên rasterast çareseriya pirsgirêkekê di hejmareke sinorkirî ya gavan de hesab dikin. Eger ev metod bi karanîna arîtmetîka bi prezîzyona bêdawî bihata pêkanîn, dê bersiva tam bidana. Meselayên wan metodan ew in: [[elîmînasyona Gaussian]], metoda [[faktorîzasyona QR]] ji bo çareserkirina [[sîstemên hevkêşeyên xêzî]], û [[Algorîtma simplexê|metoda simplexê]] a [[Programa xêzî|programsaziya xêzî]]. Di pratîkê de prezîzyona sinorkirî tê bikaranîn û encam nêzîkatiya çareseriya rastîn e (bi şertê ku [[Hejmara saxlam|saxlam]] hebe). Berevajî metodên rasterast, nayê hêvîkirin ku [[Metoda dubarekirî|metodên dubarekirî]] di hejmareke sinorkirî ya gavan de bi dawî bibin, her çend rastbûna bêdawî gengaz beye jî. Bi destpêkirina texmînek destpêkê, metodên dubarekirî nêzîkbûnên li pey hevda çêdikin ku tenê di sinor de digihîjin çareseriya rast. Testek hevgirtinê ku pir caran [[Resîdual|resîdualê]] jî dihewîne, tê destnîşankirin da ku biryar were dayîn ka kengê çareseriyek têr rast (bi hêvî) hatiye dîtin. Tewra bi karanîna aritmetîka rastbûna bêdawî jî, ew metod dê di nav hejmareke sinorkirî ya gavan de negihîjin çareseriyê (bi gelemperî). Mesele metoda Newtonê, [[metoda dubarekirinê]] û [[Metoda Jacobi|dubarekirina Jacobi]] ne. Di cebîra matrîksa hesabkerî de, metodên dubarekirî bi gelemperî ji bo pirsgirêkên mezin lazim ne. Di analîza hejmarî de, metodên dubareker (''iterative'') ji metodên rasterast pirtir gelemperî ne. Hin metod di prensîbê de rasterast in, lê bi gelemperî bi awayekî wisa têne bikaranîn ku ne rasterast dibin; wekî mesela [[Pêvajoya GMRES|GMRES]] û [[metoda gradyenta hevgirtî]] (''conjugate gradient method''). Ji bo van metodan, hejmara gavên ku ji bo bidestxistina çareseriya tam pêwîst in ewqas zêde ye ku, mesela metodên dubareker, çareseriyeke nêzîk (nêzîkatiya hejmarî) tê qebûlkirin. Mesela di pirsgirêka çareserkirina : 3''x''³ + 4 = 28 ji bo hêjmara nenas ''x'', li ber çavan bigire. {| style="margin:auto; text-align:right" |+ Metoda rasterast |- | || 3''x''³ + 4 = 28. |- | ''Sûbtrakt 4'' || 3''x''³ = 24. |- | ''parvebû ji 3'' || ''x''³ = &nbsp;8. |- | ''Koka seyê bigire''|| ''x'' = &nbsp;2. |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] 26inrx46pnl69mdpwvtwojuuapj0ang 2087250 2087249 2026-08-25T14:23:09Z Kurê Acemî 105128 /* Metodên rasterast û dubareker */ 2087250 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Ybc7289-bw.jpg|thumb|Plaqeya heriyê ya [[Babîl (dewlet)|babîlonî]] [[YBC 7289]] (nêzîkî 1800–1600ê {{Bz}}) ligel şiroveyan. Nirxa nêzîk a koka çargoşeyî ya 2yê ji çar reqemên [[Sîstema sexagesîmal|sîstema şêstî]] pêk tê ku ew yek bi qasî şeş reqemên sîstema dehî ye. 1 + 24/60 + 51/60² + 10/60³ = 1.41421296...<ref>{{Cite web |url=http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |title=Photograph, illustration, and description of the ''root(2)'' tablet from the Yale Babylonian Collection |access-date=2 October 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813054036/http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |archive-date=13 August 2012}}</ref>]] '''Analîza hejmarî''' lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e.<ref>{{cite journal |last=Trefethen |first=Lloyd N. |title=The Definition of Numerical Analysis |url=https://worrydream.com/refs/Trefethen_1992_-_The_Definition_of_Numerical_Analysis.pdf |journal=Bulletin of the Institute for Mathematics and Applications}}</ref> Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]]<ref>{{cite book |title=Numerical Linear Algebra |last1=Trefethen |first1=Lloyd |publisher=SIAM |date=1997 |isbn=978-0-89871-361-9 |url= |last2=Bau III |first2=David}}</ref> di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn.<ref name="20c">{{cite book |title=Numerical analysis: Historical developments in the 20th century |last1=Brezinski |first1=C. |publisher=Elsevier |date=2012 |isbn=978-0-444-59858-5 |url= |last2=Wuytack |first2=L.|rûpel=6}}</ref> Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Plaqeya [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesîmal|sexagesîmal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin.<ref>Stephen Blyth. [https://books.google.com/books?id=SXbcAAAAQBAJ "An Introduction to Quantitative Finance"]. 2013. page VII.</ref> * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn<ref name="20c" /> ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan,<ref name="watson">{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |last=Watson |first=G.A. |publisher=World Scientific |date=2010 |pages=161–177 |isbn=9789814469456 |chapter=The history and development of numerical analysis in Scotland: a personal perspective |chapter-url=https://core.ac.uk/download/pdf/206717434.pdf}}</ref><ref>{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |publisher=World Scientific |date=2010 |isbn=978-981-283-625-0 |volume=10 |editor1-last=Bultheel |editor1-first=Adhemar |editor1-link= |url= |editor2-last=Cools |editor2-first=Ronald|rûpel=17}}</ref> lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an.<ref name="watson" /> [[Wêne:Handbook of Mathematical Functions, by Abramowitz and Stegun, cover.jpg|thumb|180px|Weşana ENSTê]] Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Hesabkarê mekanîkî|Hesabkera mekanîkî]] jî wekî amûrek ji bo hesabên bi destan hatibû pêşxistin. Ev hesabker di salên 1940î de veguherîn komputerên elektronîk û piştre derket holê ku ew komputer ji bo armancên îdarî jî bikêr in. Lêbelê, dahênana komputerê tesîr li qada analîza hejmariyê jî kir,<ref name="20c" /> ji ber ku êdî dikaribûn hesabên dirêjtir û tevlihevtir pêk bînin. [[Xelata Leslie Fox ji bo Analîza Hejmarî]] di sala 1985an de ji aliyê [[Enstîtuya Matematîk û Sepandinên wê]] ve hate destpêkirin. == Konseptên bingehîn == === Metodên rasterast û dubareker === Metodên rasterast çareseriya pirsgirêkekê di hejmareke sinorkirî ya gavan de hesab dikin. Eger ev metod bi karanîna arîtmetîka bi prezîzyona bêdawî bihata pêkanîn, dê bersiva tam bidana. Meselayên wan metodan ew in: [[elîmînasyona Gaussian]], metoda [[faktorîzasyona QR]] ji bo çareserkirina [[sîstemên hevkêşeyên xêzî]], û [[Algorîtma simplexê|metoda simplexê]] a [[Programa xêzî|programsaziya xêzî]]. Di pratîkê de prezîzyona sinorkirî tê bikaranîn û encam nêzîkatiya çareseriya rastîn e (bi şertê ku [[Hejmara saxlam|saxlam]] hebe). Berevajî metodên rasterast, nayê hêvîkirin ku [[Metoda dubarekirî|metodên dubarekirî]] di hejmareke sinorkirî ya gavan de bi dawî bibin, her çend rastbûna bêdawî gengaz beye jî. Bi destpêkirina texmînek destpêkê, metodên dubarekirî nêzîkbûnên li pey hevda çêdikin ku tenê di sinor de digihîjin çareseriya rast. Testek hevgirtinê ku pir caran [[Resîdual|resîdualê]] jî dihewîne, tê destnîşankirin da ku biryar were dayîn ka kengê çareseriyek têr rast (bi hêvî) hatiye dîtin. Tewra bi karanîna aritmetîka rastbûna bêdawî jî, ew metod dê di nav hejmareke sinorkirî ya gavan de negihîjin çareseriyê (bi gelemperî). Mesele metoda Newtonê, [[metoda dubeşkirinê]] û [[Metoda Jacobi|dubarekirina Jacobi]] ne. Di cebîra matrîksa hesabkerî de, metodên dubarekirî bi gelemperî ji bo pirsgirêkên mezin lazim ne. Di analîza hejmarî de, metodên dubareker (''iterative'') ji metodên rasterast pirtir gelemperî ne. Hin metod di prensîbê de rasterast in, lê bi gelemperî bi awayekî wisa têne bikaranîn ku ne rasterast dibin; wekî mesela [[Pêvajoya GMRES|GMRES]] û [[metoda gradyenta hevgirtî]] (''conjugate gradient method''). Ji bo van metodan, hejmara gavên ku ji bo bidestxistina çareseriya tam pêwîst in ewqas zêde ye ku, mesela metodên dubareker, çareseriyeke nêzîk (nêzîkatiya hejmarî) tê qebûlkirin. Mesela di pirsgirêka çareserkirina : 3''x''³ + 4 = 28 ji bo hêjmara nenas ''x'', li ber çavan bigire. {| style="margin:auto; text-align:right" |+ Metoda rasterast |- | || 3''x''³ + 4 = 28. |- | ''Sûbtrakt 4'' || 3''x''³ = 24. |- | ''parvebû ji 3'' || ''x''³ = &nbsp;8. |- | ''Koka seyê bigire''|| ''x'' = &nbsp;2. |} Ji bo metoda dubarekirinê, metoda dabeşkirina dubeşî (''bisection method'') li ser f(x) = 3x³ − 24ê pêk bîne. Nirxên destpêkê ew in: a = 0, b = 3, f(a) = −24, f(b) = 57. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] qmt93mxarr8kexo3pzw8nph1i7fgeev 2087251 2087250 2026-08-25T14:24:41Z Kurê Acemî 105128 /* Metodên rasterast û dubareker */ 2087251 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Ybc7289-bw.jpg|thumb|Plaqeya heriyê ya [[Babîl (dewlet)|babîlonî]] [[YBC 7289]] (nêzîkî 1800–1600ê {{Bz}}) ligel şiroveyan. Nirxa nêzîk a koka çargoşeyî ya 2yê ji çar reqemên [[Sîstema sexagesîmal|sîstema şêstî]] pêk tê ku ew yek bi qasî şeş reqemên sîstema dehî ye. 1 + 24/60 + 51/60² + 10/60³ = 1.41421296...<ref>{{Cite web |url=http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |title=Photograph, illustration, and description of the ''root(2)'' tablet from the Yale Babylonian Collection |access-date=2 October 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813054036/http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |archive-date=13 August 2012}}</ref>]] '''Analîza hejmarî''' lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e.<ref>{{cite journal |last=Trefethen |first=Lloyd N. |title=The Definition of Numerical Analysis |url=https://worrydream.com/refs/Trefethen_1992_-_The_Definition_of_Numerical_Analysis.pdf |journal=Bulletin of the Institute for Mathematics and Applications}}</ref> Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]]<ref>{{cite book |title=Numerical Linear Algebra |last1=Trefethen |first1=Lloyd |publisher=SIAM |date=1997 |isbn=978-0-89871-361-9 |url= |last2=Bau III |first2=David}}</ref> di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn.<ref name="20c">{{cite book |title=Numerical analysis: Historical developments in the 20th century |last1=Brezinski |first1=C. |publisher=Elsevier |date=2012 |isbn=978-0-444-59858-5 |url= |last2=Wuytack |first2=L.|rûpel=6}}</ref> Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Plaqeya [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesîmal|sexagesîmal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin.<ref>Stephen Blyth. [https://books.google.com/books?id=SXbcAAAAQBAJ "An Introduction to Quantitative Finance"]. 2013. page VII.</ref> * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn<ref name="20c" /> ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan,<ref name="watson">{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |last=Watson |first=G.A. |publisher=World Scientific |date=2010 |pages=161–177 |isbn=9789814469456 |chapter=The history and development of numerical analysis in Scotland: a personal perspective |chapter-url=https://core.ac.uk/download/pdf/206717434.pdf}}</ref><ref>{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |publisher=World Scientific |date=2010 |isbn=978-981-283-625-0 |volume=10 |editor1-last=Bultheel |editor1-first=Adhemar |editor1-link= |url= |editor2-last=Cools |editor2-first=Ronald|rûpel=17}}</ref> lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an.<ref name="watson" /> [[Wêne:Handbook of Mathematical Functions, by Abramowitz and Stegun, cover.jpg|thumb|180px|Weşana ENSTê]] Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Hesabkarê mekanîkî|Hesabkera mekanîkî]] jî wekî amûrek ji bo hesabên bi destan hatibû pêşxistin. Ev hesabker di salên 1940î de veguherîn komputerên elektronîk û piştre derket holê ku ew komputer ji bo armancên îdarî jî bikêr in. Lêbelê, dahênana komputerê tesîr li qada analîza hejmariyê jî kir,<ref name="20c" /> ji ber ku êdî dikaribûn hesabên dirêjtir û tevlihevtir pêk bînin. [[Xelata Leslie Fox ji bo Analîza Hejmarî]] di sala 1985an de ji aliyê [[Enstîtuya Matematîk û Sepandinên wê]] ve hate destpêkirin. == Konseptên bingehîn == === Metodên rasterast û dubareker === Metodên rasterast çareseriya pirsgirêkekê di hejmareke sinorkirî ya gavan de hesab dikin. Eger ev metod bi karanîna arîtmetîka bi prezîzyona bêdawî bihata pêkanîn, dê bersiva tam bidana. Meselayên wan metodan ew in: [[elîmînasyona Gaussian]], metoda [[faktorîzasyona QR]] ji bo çareserkirina [[sîstemên hevkêşeyên xêzî]], û [[Algorîtma simplexê|metoda simplexê]] a [[Programa xêzî|programsaziya xêzî]]. Di pratîkê de prezîzyona sinorkirî tê bikaranîn û encam nêzîkatiya çareseriya rastîn e (bi şertê ku [[Hejmara saxlam|saxlam]] hebe). Berevajî metodên rasterast, nayê hêvîkirin ku [[Metoda dubarekirî|metodên dubarekirî]] di hejmareke sinorkirî ya gavan de bi dawî bibin, her çend rastbûna bêdawî gengaz beye jî. Bi destpêkirina texmînek destpêkê, metodên dubarekirî nêzîkbûnên li pey hevda çêdikin ku tenê di sinor de digihîjin çareseriya rast. Testek hevgirtinê ku pir caran [[Resîdual|resîdualê]] jî dihewîne, tê destnîşankirin da ku biryar were dayîn ka kengê çareseriyek têr rast (bi hêvî) hatiye dîtin. Tewra bi karanîna aritmetîka rastbûna bêdawî jî, ew metod dê di nav hejmareke sinorkirî ya gavan de negihîjin çareseriyê (bi gelemperî). Mesele metoda Newtonê, [[metoda dubeşkirinê]] û [[Metoda Jacobi|dubarekirina Jacobi]] ne. Di cebîra matrîksa hesabkerî de, metodên dubarekirî bi gelemperî ji bo pirsgirêkên mezin lazim ne. Di analîza hejmarî de, metodên dubareker (''iterative'') ji metodên rasterast pirtir gelemperî ne. Hin metod di prensîbê de rasterast in, lê bi gelemperî bi awayekî wisa têne bikaranîn ku ne rasterast dibin; wekî mesela [[Pêvajoya GMRES|GMRES]] û [[metoda gradyenta hevgirtî]] (''conjugate gradient method''). Ji bo van metodan, hejmara gavên ku ji bo bidestxistina çareseriya tam pêwîst in ewqas zêde ye ku, mesela metodên dubareker, çareseriyeke nêzîk (nêzîkatiya hejmarî) tê qebûlkirin. Mesela di pirsgirêka çareserkirina : 3''x''³ + 4 = 28 ji bo hêjmara nenas ''x'', li ber çavan bigire. {| style="margin:auto; text-align:right" |+ Metoda rasterast |- | || 3''x''³ + 4 = 28. |- | ''Sûbtrakt 4'' || 3''x''³ = 24. |- | ''parvebû ji 3'' || ''x''³ = &nbsp;8. |- | ''Koka seyê bigire''|| ''x'' = &nbsp;2. |} Ji bo metoda dubarekirinê, metoda dubareker - dubeşî (''bisection method'') li ser f(x) = 3x³ − 24ê pêk bîne. Nirxên destpêkê ew in: a = 0, b = 3, f(a) = −24, f(b) = 57. {| style="margin:auto;" class="wikitable" |+ Metoda dubareker |- ! ''a'' !! ''b'' !! nav !! ''f''(nav) |- | 0 || 3 || 1.5 || &minus;13.875 |- | 1.5 || 3 || 2.25 || 10.17... |- | 1.5 || 2.25 || 1.875 || &minus;4.22... |- | 1.875 || 2.25 || 2.0625 || 2.32... |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] ncgr15939bhjc7qb94qa3rpzxx61b8h 2087252 2087251 2026-08-25T14:25:32Z Kurê Acemî 105128 /* Metodên rasterast û dubareker */ 2087252 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Ybc7289-bw.jpg|thumb|Plaqeya heriyê ya [[Babîl (dewlet)|babîlonî]] [[YBC 7289]] (nêzîkî 1800–1600ê {{Bz}}) ligel şiroveyan. Nirxa nêzîk a koka çargoşeyî ya 2yê ji çar reqemên [[Sîstema sexagesîmal|sîstema şêstî]] pêk tê ku ew yek bi qasî şeş reqemên sîstema dehî ye. 1 + 24/60 + 51/60² + 10/60³ = 1.41421296...<ref>{{Cite web |url=http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |title=Photograph, illustration, and description of the ''root(2)'' tablet from the Yale Babylonian Collection |access-date=2 October 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813054036/http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |archive-date=13 August 2012}}</ref>]] '''Analîza hejmarî''' lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e.<ref>{{cite journal |last=Trefethen |first=Lloyd N. |title=The Definition of Numerical Analysis |url=https://worrydream.com/refs/Trefethen_1992_-_The_Definition_of_Numerical_Analysis.pdf |journal=Bulletin of the Institute for Mathematics and Applications}}</ref> Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]]<ref>{{cite book |title=Numerical Linear Algebra |last1=Trefethen |first1=Lloyd |publisher=SIAM |date=1997 |isbn=978-0-89871-361-9 |url= |last2=Bau III |first2=David}}</ref> di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn.<ref name="20c">{{cite book |title=Numerical analysis: Historical developments in the 20th century |last1=Brezinski |first1=C. |publisher=Elsevier |date=2012 |isbn=978-0-444-59858-5 |url= |last2=Wuytack |first2=L.|rûpel=6}}</ref> Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Plaqeya [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesîmal|sexagesîmal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin.<ref>Stephen Blyth. [https://books.google.com/books?id=SXbcAAAAQBAJ "An Introduction to Quantitative Finance"]. 2013. page VII.</ref> * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn<ref name="20c" /> ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan,<ref name="watson">{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |last=Watson |first=G.A. |publisher=World Scientific |date=2010 |pages=161–177 |isbn=9789814469456 |chapter=The history and development of numerical analysis in Scotland: a personal perspective |chapter-url=https://core.ac.uk/download/pdf/206717434.pdf}}</ref><ref>{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |publisher=World Scientific |date=2010 |isbn=978-981-283-625-0 |volume=10 |editor1-last=Bultheel |editor1-first=Adhemar |editor1-link= |url= |editor2-last=Cools |editor2-first=Ronald|rûpel=17}}</ref> lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an.<ref name="watson" /> [[Wêne:Handbook of Mathematical Functions, by Abramowitz and Stegun, cover.jpg|thumb|180px|Weşana ENSTê]] Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Hesabkarê mekanîkî|Hesabkera mekanîkî]] jî wekî amûrek ji bo hesabên bi destan hatibû pêşxistin. Ev hesabker di salên 1940î de veguherîn komputerên elektronîk û piştre derket holê ku ew komputer ji bo armancên îdarî jî bikêr in. Lêbelê, dahênana komputerê tesîr li qada analîza hejmariyê jî kir,<ref name="20c" /> ji ber ku êdî dikaribûn hesabên dirêjtir û tevlihevtir pêk bînin. [[Xelata Leslie Fox ji bo Analîza Hejmarî]] di sala 1985an de ji aliyê [[Enstîtuya Matematîk û Sepandinên wê]] ve hate destpêkirin. == Konseptên bingehîn == === Metodên rasterast û dubareker === Metodên rasterast çareseriya pirsgirêkekê di hejmareke sinorkirî ya gavan de hesab dikin. Eger ev metod bi karanîna arîtmetîka bi prezîzyona bêdawî bihata pêkanîn, dê bersiva tam bidana. Meselayên wan metodan ew in: [[elîmînasyona Gaussian]], metoda [[faktorîzasyona QR]] ji bo çareserkirina [[sîstemên hevkêşeyên xêzî]], û [[Algorîtma simplexê|metoda simplexê]] a [[Programa xêzî|programsaziya xêzî]]. Di pratîkê de prezîzyona sinorkirî tê bikaranîn û encam nêzîkatiya çareseriya rastîn e (bi şertê ku [[Hejmara saxlam|saxlam]] hebe). Berevajî metodên rasterast, nayê hêvîkirin ku [[Metoda dubarekirî|metodên dubarekirî]] di hejmareke sinorkirî ya gavan de bi dawî bibin, her çend rastbûna bêdawî gengaz beye jî. Bi destpêkirina texmînek destpêkê, metodên dubarekirî nêzîkbûnên li pey hevda çêdikin ku tenê di sinor de digihîjin çareseriya rast. Testek hevgirtinê ku pir caran [[Resîdual|resîdualê]] jî dihewîne, tê destnîşankirin da ku biryar were dayîn ka kengê çareseriyek têr rast (bi hêvî) hatiye dîtin. Tewra bi karanîna aritmetîka rastbûna bêdawî jî, ew metod dê di nav hejmareke sinorkirî ya gavan de negihîjin çareseriyê (bi gelemperî). Mesele metoda Newtonê, [[metoda dubeşkirinê]] û [[Metoda Jacobi|dubarekirina Jacobi]] ne. Di cebîra matrîksa hesabkerî de, metodên dubarekirî bi gelemperî ji bo pirsgirêkên mezin lazim ne. Di analîza hejmarî de, metodên dubareker (''iterative'') ji metodên rasterast pirtir gelemperî ne. Hin metod di prensîbê de rasterast in, lê bi gelemperî bi awayekî wisa têne bikaranîn ku ne rasterast dibin; wekî mesela [[Pêvajoya GMRES|GMRES]] û [[metoda gradyenta hevgirtî]] (''conjugate gradient method''). Ji bo van metodan, hejmara gavên ku ji bo bidestxistina çareseriya tam pêwîst in ewqas zêde ye ku, mesela metodên dubareker, çareseriyeke nêzîk (nêzîkatiya hejmarî) tê qebûlkirin. Mesela di pirsgirêka çareserkirina : 3''x''³ + 4 = 28 ji bo hêjmara nenas ''x'', li ber çavan bigire. {| style="margin:auto; text-align:right" |+ Metoda rasterast |- | || 3''x''³ + 4 = 28. |- | ''Sûbtrakt 4'' || 3''x''³ = 24. |- | ''parvebû ji 3'' || ''x''³ = &nbsp;8. |- | ''Koka seyê bigire''|| ''x'' = &nbsp;2. |} Ji bo metoda dubarekirinê, metoda dubareker - dubeşî (''bisection method'') li ser f(x) = 3x³ − 24ê pêk bîne. Nirxên destpêkê ew in: a = 0, b = 3, f(a) = −24, f(b) = 57. {| style="margin:auto;" class="wikitable" |+ Metoda dubareker |- ! ''a'' !! ''b'' !! nav !! ''f''(nav) |- | 0 || 3 || 1.5 || &minus;13.875 |- | 1.5 || 3 || 2.25 || 10.17... |- | 1.5 || 2.25 || 1.875 || &minus;4.22... |- | 1.875 || 2.25 || 2.0625 || 2.32... |} Ji vê tabloyê dikare were encamdan ku çareserî di navbera 1.875 û 2.0625 de ye. Dibe ku algorîtma her hejmareke di wê navberê de, bi xeletiyeke kêmtir ji 0.2 bide. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] dsqdollnr3lurf3c3phwr7l4zmn9fmr 2087270 2087252 2026-08-25T15:07:40Z Kurê Acemî 105128 /* Metodên rasterast û dubareker */ 2087270 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Ybc7289-bw.jpg|thumb|Plaqeya heriyê ya [[Babîl (dewlet)|babîlonî]] [[YBC 7289]] (nêzîkî 1800–1600ê {{Bz}}) ligel şiroveyan. Nirxa nêzîk a koka çargoşeyî ya 2yê ji çar reqemên [[Sîstema sexagesîmal|sîstema şêstî]] pêk tê ku ew yek bi qasî şeş reqemên sîstema dehî ye. 1 + 24/60 + 51/60² + 10/60³ = 1.41421296...<ref>{{Cite web |url=http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |title=Photograph, illustration, and description of the ''root(2)'' tablet from the Yale Babylonian Collection |access-date=2 October 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813054036/http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |archive-date=13 August 2012}}</ref>]] '''Analîza hejmarî''' lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e.<ref>{{cite journal |last=Trefethen |first=Lloyd N. |title=The Definition of Numerical Analysis |url=https://worrydream.com/refs/Trefethen_1992_-_The_Definition_of_Numerical_Analysis.pdf |journal=Bulletin of the Institute for Mathematics and Applications}}</ref> Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]]<ref>{{cite book |title=Numerical Linear Algebra |last1=Trefethen |first1=Lloyd |publisher=SIAM |date=1997 |isbn=978-0-89871-361-9 |url= |last2=Bau III |first2=David}}</ref> di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn.<ref name="20c">{{cite book |title=Numerical analysis: Historical developments in the 20th century |last1=Brezinski |first1=C. |publisher=Elsevier |date=2012 |isbn=978-0-444-59858-5 |url= |last2=Wuytack |first2=L.|rûpel=6}}</ref> Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Plaqeya [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesîmal|sexagesîmal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin.<ref>Stephen Blyth. [https://books.google.com/books?id=SXbcAAAAQBAJ "An Introduction to Quantitative Finance"]. 2013. page VII.</ref> * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn<ref name="20c" /> ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan,<ref name="watson">{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |last=Watson |first=G.A. |publisher=World Scientific |date=2010 |pages=161–177 |isbn=9789814469456 |chapter=The history and development of numerical analysis in Scotland: a personal perspective |chapter-url=https://core.ac.uk/download/pdf/206717434.pdf}}</ref><ref>{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |publisher=World Scientific |date=2010 |isbn=978-981-283-625-0 |volume=10 |editor1-last=Bultheel |editor1-first=Adhemar |editor1-link= |url= |editor2-last=Cools |editor2-first=Ronald|rûpel=17}}</ref> lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an.<ref name="watson" /> [[Wêne:Handbook of Mathematical Functions, by Abramowitz and Stegun, cover.jpg|thumb|180px|Weşana ENSTê]] Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Hesabkarê mekanîkî|Hesabkera mekanîkî]] jî wekî amûrek ji bo hesabên bi destan hatibû pêşxistin. Ev hesabker di salên 1940î de veguherîn komputerên elektronîk û piştre derket holê ku ew komputer ji bo armancên îdarî jî bikêr in. Lêbelê, dahênana komputerê tesîr li qada analîza hejmariyê jî kir,<ref name="20c" /> ji ber ku êdî dikaribûn hesabên dirêjtir û tevlihevtir pêk bînin. [[Xelata Leslie Fox ji bo Analîza Hejmarî]] di sala 1985an de ji aliyê [[Enstîtuya Matematîk û Sepandinên wê]] ve hate destpêkirin. == Konseptên bingehîn == === Metodên rasterast û dubareker === Metodên rasterast çareseriya pirsgirêkekê di hejmareke sinorkirî ya gavan de hesab dikin. Eger ev metod bi karanîna arîtmetîka bi prezîzyona bêdawî bihata pêkanîn, dê bersiva tam bidana. Meselayên wan metodan ew in: [[elîmînasyona Gaussian]], metoda [[faktorîzasyona QR]] ji bo çareserkirina [[sîstemên hevkêşeyên xêzî]], û [[Algorîtma simplexê|metoda simplexê]] a [[Programa xêzî|programsaziya xêzî]]. Di pratîkê de prezîzyona sinorkirî tê bikaranîn û encam nêzîkatiya çareseriya rastîn e (bi şertê ku [[Hejmara saxlam|saxlam]] hebe). Berevajî metodên rasterast, nayê hêvîkirin ku [[Metoda dubarekirî|metodên dubarekirî]] di hejmareke sinorkirî ya gavan de bi dawî bibin, her çend rastbûna bêdawî gengaz beye jî. Bi destpêkirina texmînek destpêkê, metodên dubarekirî nêzîkbûnên li pey hevda çêdikin ku tenê di sinor de digihîjin çareseriya rast. Testek hevgirtinê ku pir caran [[Resîdual|resîdualê]] jî dihewîne, tê destnîşankirin da ku biryar were dayîn ka kengê çareseriyek têr rast (bi hêvî) hatiye dîtin. Tewra bi karanîna aritmetîka rastbûna bêdawî jî, ew metod dê di nav hejmareke sinorkirî ya gavan de negihîjin çareseriyê (bi gelemperî). Mesele metoda Newtonê, [[metoda dubeşkirinê]] û [[Metoda Jacobi|dubarekirina Jacobi]] ne. Di cebîra matrîksa hesabkerî de, metodên dubarekirî bi gelemperî ji bo pirsgirêkên mezin lazim ne. Di analîza hejmarî de, metodên dubareker (''iterative'') ji metodên rasterast pirtir gelemperî ne. Hin metod di prensîbê de rasterast in, lê bi gelemperî bi awayekî wisa têne bikaranîn ku ne rasterast dibin; wekî mesela [[Pêvajoya GMRES|GMRES]] û [[metoda gradyenta hevgirtî]] (''conjugate gradient method''). Ji bo van metodan, hejmara gavên ku ji bo bidestxistina çareseriya tam pêwîst in ewqas zêde ye ku, mesela metodên dubareker, çareseriyeke nêzîk (nêzîkatiya hejmarî) tê qebûlkirin. Mesela di pirsgirêka çareserkirina : 3''x''³ + 4 = 28 ji bo hêjmara nenas ''x'', li ber çavan bigire. {| style="margin:auto; text-align:right" |+ Metoda rasterast |- | || 3''x''³ + 4 = 28. |- | ''Sûbtrakt 4'' || 3''x''³ = 24. |- | ''parvebû ji 3'' || ''x''³ = &nbsp;8. |- | ''Koka seyê bigire''|| ''x'' = &nbsp;2. |} Ji bo metoda dubarekirinê, metoda dubareker - dubeşî (''bisection method'') li ser f(x) = 3x³ − 24ê pêk bîne. Nirxên destpêkê ew in: a = 0, b = 3, f(a) = −24, f(b) = 57. {| style="margin:auto;" class="wikitable" |+ Metoda dubareker |- ! ''a'' !! ''b'' !! nav !! ''f''(nav) |- | 0 || 3 || 1.5 || &minus;13.875 |- | 1.5 || 3 || 2.25 || 10.17... |- | 1.5 || 2.25 || 1.875 || &minus;4.22... |- | 1.875 || 2.25 || 2.0625 || 2.32... |} Ji vê tabloyê dikare were encamdan ku çareserî di navbera 1.875 û 2.0625 de ye. Dibe ku algorîtma her hejmareke di wê navberê de, bi xeletiyeke kêmtir ji 0.2 bide. === Rewşa hesabkirinê === == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] sbgf1zhtxl032geew57f6g6vke84rw7 2087272 2087270 2026-08-25T15:09:34Z Kurê Acemî 105128 /* Rewşa hesabkirinê */ 2087272 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Ybc7289-bw.jpg|thumb|Plaqeya heriyê ya [[Babîl (dewlet)|babîlonî]] [[YBC 7289]] (nêzîkî 1800–1600ê {{Bz}}) ligel şiroveyan. Nirxa nêzîk a koka çargoşeyî ya 2yê ji çar reqemên [[Sîstema sexagesîmal|sîstema şêstî]] pêk tê ku ew yek bi qasî şeş reqemên sîstema dehî ye. 1 + 24/60 + 51/60² + 10/60³ = 1.41421296...<ref>{{Cite web |url=http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |title=Photograph, illustration, and description of the ''root(2)'' tablet from the Yale Babylonian Collection |access-date=2 October 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813054036/http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |archive-date=13 August 2012}}</ref>]] '''Analîza hejmarî''' lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e.<ref>{{cite journal |last=Trefethen |first=Lloyd N. |title=The Definition of Numerical Analysis |url=https://worrydream.com/refs/Trefethen_1992_-_The_Definition_of_Numerical_Analysis.pdf |journal=Bulletin of the Institute for Mathematics and Applications}}</ref> Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]]<ref>{{cite book |title=Numerical Linear Algebra |last1=Trefethen |first1=Lloyd |publisher=SIAM |date=1997 |isbn=978-0-89871-361-9 |url= |last2=Bau III |first2=David}}</ref> di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn.<ref name="20c">{{cite book |title=Numerical analysis: Historical developments in the 20th century |last1=Brezinski |first1=C. |publisher=Elsevier |date=2012 |isbn=978-0-444-59858-5 |url= |last2=Wuytack |first2=L.|rûpel=6}}</ref> Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Plaqeya [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesîmal|sexagesîmal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin.<ref>Stephen Blyth. [https://books.google.com/books?id=SXbcAAAAQBAJ "An Introduction to Quantitative Finance"]. 2013. page VII.</ref> * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn<ref name="20c" /> ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan,<ref name="watson">{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |last=Watson |first=G.A. |publisher=World Scientific |date=2010 |pages=161–177 |isbn=9789814469456 |chapter=The history and development of numerical analysis in Scotland: a personal perspective |chapter-url=https://core.ac.uk/download/pdf/206717434.pdf}}</ref><ref>{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |publisher=World Scientific |date=2010 |isbn=978-981-283-625-0 |volume=10 |editor1-last=Bultheel |editor1-first=Adhemar |editor1-link= |url= |editor2-last=Cools |editor2-first=Ronald|rûpel=17}}</ref> lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an.<ref name="watson" /> [[Wêne:Handbook of Mathematical Functions, by Abramowitz and Stegun, cover.jpg|thumb|180px|Weşana ENSTê]] Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Hesabkarê mekanîkî|Hesabkera mekanîkî]] jî wekî amûrek ji bo hesabên bi destan hatibû pêşxistin. Ev hesabker di salên 1940î de veguherîn komputerên elektronîk û piştre derket holê ku ew komputer ji bo armancên îdarî jî bikêr in. Lêbelê, dahênana komputerê tesîr li qada analîza hejmariyê jî kir,<ref name="20c" /> ji ber ku êdî dikaribûn hesabên dirêjtir û tevlihevtir pêk bînin. [[Xelata Leslie Fox ji bo Analîza Hejmarî]] di sala 1985an de ji aliyê [[Enstîtuya Matematîk û Sepandinên wê]] ve hate destpêkirin. == Konseptên bingehîn == === Metodên rasterast û dubareker === Metodên rasterast çareseriya pirsgirêkekê di hejmareke sinorkirî ya gavan de hesab dikin. Eger ev metod bi karanîna arîtmetîka bi prezîzyona bêdawî bihata pêkanîn, dê bersiva tam bidana. Meselayên wan metodan ew in: [[elîmînasyona Gaussian]], metoda [[faktorîzasyona QR]] ji bo çareserkirina [[sîstemên hevkêşeyên xêzî]], û [[Algorîtma simplexê|metoda simplexê]] a [[Programa xêzî|programsaziya xêzî]]. Di pratîkê de prezîzyona sinorkirî tê bikaranîn û encam nêzîkatiya çareseriya rastîn e (bi şertê ku [[Hejmara saxlam|saxlam]] hebe). Berevajî metodên rasterast, nayê hêvîkirin ku [[Metoda dubarekirî|metodên dubarekirî]] di hejmareke sinorkirî ya gavan de bi dawî bibin, her çend rastbûna bêdawî gengaz beye jî. Bi destpêkirina texmînek destpêkê, metodên dubarekirî nêzîkbûnên li pey hevda çêdikin ku tenê di sinor de digihîjin çareseriya rast. Testek hevgirtinê ku pir caran [[Resîdual|resîdualê]] jî dihewîne, tê destnîşankirin da ku biryar were dayîn ka kengê çareseriyek têr rast (bi hêvî) hatiye dîtin. Tewra bi karanîna aritmetîka rastbûna bêdawî jî, ew metod dê di nav hejmareke sinorkirî ya gavan de negihîjin çareseriyê (bi gelemperî). Mesele metoda Newtonê, [[metoda dubeşkirinê]] û [[Metoda Jacobi|dubarekirina Jacobi]] ne. Di cebîra matrîksa hesabkerî de, metodên dubarekirî bi gelemperî ji bo pirsgirêkên mezin lazim ne. Di analîza hejmarî de, metodên dubareker (''iterative'') ji metodên rasterast pirtir gelemperî ne. Hin metod di prensîbê de rasterast in, lê bi gelemperî bi awayekî wisa têne bikaranîn ku ne rasterast dibin; wekî mesela [[Pêvajoya GMRES|GMRES]] û [[metoda gradyenta hevgirtî]] (''conjugate gradient method''). Ji bo van metodan, hejmara gavên ku ji bo bidestxistina çareseriya tam pêwîst in ewqas zêde ye ku, mesela metodên dubareker, çareseriyeke nêzîk (nêzîkatiya hejmarî) tê qebûlkirin. Mesela di pirsgirêka çareserkirina : 3''x''³ + 4 = 28 ji bo hêjmara nenas ''x'', li ber çavan bigire. {| style="margin:auto; text-align:right" |+ Metoda rasterast |- | || 3''x''³ + 4 = 28. |- | ''Sûbtrakt 4'' || 3''x''³ = 24. |- | ''parvebû ji 3'' || ''x''³ = &nbsp;8. |- | ''Koka seyê bigire''|| ''x'' = &nbsp;2. |} Ji bo metoda dubarekirinê, metoda dubareker - dubeşî (''bisection method'') li ser f(x) = 3x³ − 24ê pêk bîne. Nirxên destpêkê ew in: a = 0, b = 3, f(a) = −24, f(b) = 57. {| style="margin:auto;" class="wikitable" |+ Metoda dubareker |- ! ''a'' !! ''b'' !! nav !! ''f''(nav) |- | 0 || 3 || 1.5 || &minus;13.875 |- | 1.5 || 3 || 2.25 || 10.17... |- | 1.5 || 2.25 || 1.875 || &minus;4.22... |- | 1.875 || 2.25 || 2.0625 || 2.32... |} Ji vê tabloyê dikare were encamdan ku çareserî di navbera 1.875 û 2.0625 de ye. Dibe ku algorîtma her hejmareke di wê navberê de, bi xeletiyeke kêmtir ji 0.2 bide. === Rewşa hesabkirinê === Pirsgirêka bi rewşa nebaş a hesabkirinê (''ill-conditioned''): Fonksiyona f(x) = 1/(x − 1) li ber çavan bigirin. Bala xwe bidinê ku f(1.1) = 10 û f(1.001) = 1000 e: guhertineke di ''x'' de ku ji 0.1 kêmtir e, dibe sebeba guhertineke nêzîkî 1000î di f(''x'') de. Nirxandina f(x)-ê li nêzîkî x = 1, pirsgirêkeke bi rewşa nebaş e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] h29asvd1r782k84253p58le2cnzw0kd 2087276 2087272 2026-08-25T15:12:14Z Kurê Acemî 105128 /* Rewşa hesabkirinê */ 2087276 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Ybc7289-bw.jpg|thumb|Plaqeya heriyê ya [[Babîl (dewlet)|babîlonî]] [[YBC 7289]] (nêzîkî 1800–1600ê {{Bz}}) ligel şiroveyan. Nirxa nêzîk a koka çargoşeyî ya 2yê ji çar reqemên [[Sîstema sexagesîmal|sîstema şêstî]] pêk tê ku ew yek bi qasî şeş reqemên sîstema dehî ye. 1 + 24/60 + 51/60² + 10/60³ = 1.41421296...<ref>{{Cite web |url=http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |title=Photograph, illustration, and description of the ''root(2)'' tablet from the Yale Babylonian Collection |access-date=2 October 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813054036/http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |archive-date=13 August 2012}}</ref>]] '''Analîza hejmarî''' lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e.<ref>{{cite journal |last=Trefethen |first=Lloyd N. |title=The Definition of Numerical Analysis |url=https://worrydream.com/refs/Trefethen_1992_-_The_Definition_of_Numerical_Analysis.pdf |journal=Bulletin of the Institute for Mathematics and Applications}}</ref> Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]]<ref>{{cite book |title=Numerical Linear Algebra |last1=Trefethen |first1=Lloyd |publisher=SIAM |date=1997 |isbn=978-0-89871-361-9 |url= |last2=Bau III |first2=David}}</ref> di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn.<ref name="20c">{{cite book |title=Numerical analysis: Historical developments in the 20th century |last1=Brezinski |first1=C. |publisher=Elsevier |date=2012 |isbn=978-0-444-59858-5 |url= |last2=Wuytack |first2=L.|rûpel=6}}</ref> Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Plaqeya [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesîmal|sexagesîmal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin.<ref>Stephen Blyth. [https://books.google.com/books?id=SXbcAAAAQBAJ "An Introduction to Quantitative Finance"]. 2013. page VII.</ref> * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn<ref name="20c" /> ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan,<ref name="watson">{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |last=Watson |first=G.A. |publisher=World Scientific |date=2010 |pages=161–177 |isbn=9789814469456 |chapter=The history and development of numerical analysis in Scotland: a personal perspective |chapter-url=https://core.ac.uk/download/pdf/206717434.pdf}}</ref><ref>{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |publisher=World Scientific |date=2010 |isbn=978-981-283-625-0 |volume=10 |editor1-last=Bultheel |editor1-first=Adhemar |editor1-link= |url= |editor2-last=Cools |editor2-first=Ronald|rûpel=17}}</ref> lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an.<ref name="watson" /> [[Wêne:Handbook of Mathematical Functions, by Abramowitz and Stegun, cover.jpg|thumb|180px|Weşana ENSTê]] Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Hesabkarê mekanîkî|Hesabkera mekanîkî]] jî wekî amûrek ji bo hesabên bi destan hatibû pêşxistin. Ev hesabker di salên 1940î de veguherîn komputerên elektronîk û piştre derket holê ku ew komputer ji bo armancên îdarî jî bikêr in. Lêbelê, dahênana komputerê tesîr li qada analîza hejmariyê jî kir,<ref name="20c" /> ji ber ku êdî dikaribûn hesabên dirêjtir û tevlihevtir pêk bînin. [[Xelata Leslie Fox ji bo Analîza Hejmarî]] di sala 1985an de ji aliyê [[Enstîtuya Matematîk û Sepandinên wê]] ve hate destpêkirin. == Konseptên bingehîn == === Metodên rasterast û dubareker === Metodên rasterast çareseriya pirsgirêkekê di hejmareke sinorkirî ya gavan de hesab dikin. Eger ev metod bi karanîna arîtmetîka bi prezîzyona bêdawî bihata pêkanîn, dê bersiva tam bidana. Meselayên wan metodan ew in: [[elîmînasyona Gaussian]], metoda [[faktorîzasyona QR]] ji bo çareserkirina [[sîstemên hevkêşeyên xêzî]], û [[Algorîtma simplexê|metoda simplexê]] a [[Programa xêzî|programsaziya xêzî]]. Di pratîkê de prezîzyona sinorkirî tê bikaranîn û encam nêzîkatiya çareseriya rastîn e (bi şertê ku [[Hejmara saxlam|saxlam]] hebe). Berevajî metodên rasterast, nayê hêvîkirin ku [[Metoda dubarekirî|metodên dubarekirî]] di hejmareke sinorkirî ya gavan de bi dawî bibin, her çend rastbûna bêdawî gengaz beye jî. Bi destpêkirina texmînek destpêkê, metodên dubarekirî nêzîkbûnên li pey hevda çêdikin ku tenê di sinor de digihîjin çareseriya rast. Testek hevgirtinê ku pir caran [[Resîdual|resîdualê]] jî dihewîne, tê destnîşankirin da ku biryar were dayîn ka kengê çareseriyek têr rast (bi hêvî) hatiye dîtin. Tewra bi karanîna aritmetîka rastbûna bêdawî jî, ew metod dê di nav hejmareke sinorkirî ya gavan de negihîjin çareseriyê (bi gelemperî). Mesele metoda Newtonê, [[metoda dubeşkirinê]] û [[Metoda Jacobi|dubarekirina Jacobi]] ne. Di cebîra matrîksa hesabkerî de, metodên dubarekirî bi gelemperî ji bo pirsgirêkên mezin lazim ne. Di analîza hejmarî de, metodên dubareker (''iterative'') ji metodên rasterast pirtir gelemperî ne. Hin metod di prensîbê de rasterast in, lê bi gelemperî bi awayekî wisa têne bikaranîn ku ne rasterast dibin; wekî mesela [[Pêvajoya GMRES|GMRES]] û [[metoda gradyenta hevgirtî]] (''conjugate gradient method''). Ji bo van metodan, hejmara gavên ku ji bo bidestxistina çareseriya tam pêwîst in ewqas zêde ye ku, mesela metodên dubareker, çareseriyeke nêzîk (nêzîkatiya hejmarî) tê qebûlkirin. Mesela di pirsgirêka çareserkirina : 3''x''³ + 4 = 28 ji bo hêjmara nenas ''x'', li ber çavan bigire. {| style="margin:auto; text-align:right" |+ Metoda rasterast |- | || 3''x''³ + 4 = 28. |- | ''Sûbtrakt 4'' || 3''x''³ = 24. |- | ''parvebû ji 3'' || ''x''³ = &nbsp;8. |- | ''Koka seyê bigire''|| ''x'' = &nbsp;2. |} Ji bo metoda dubarekirinê, metoda dubareker - dubeşî (''bisection method'') li ser f(x) = 3x³ − 24ê pêk bîne. Nirxên destpêkê ew in: a = 0, b = 3, f(a) = −24, f(b) = 57. {| style="margin:auto;" class="wikitable" |+ Metoda dubareker |- ! ''a'' !! ''b'' !! nav !! ''f''(nav) |- | 0 || 3 || 1.5 || &minus;13.875 |- | 1.5 || 3 || 2.25 || 10.17... |- | 1.5 || 2.25 || 1.875 || &minus;4.22... |- | 1.875 || 2.25 || 2.0625 || 2.32... |} Ji vê tabloyê dikare were encamdan ku çareserî di navbera 1.875 û 2.0625 de ye. Dibe ku algorîtma her hejmareke di wê navberê de, bi xeletiyeke kêmtir ji 0.2 bide. === Rewşa hesabkirinê === Pirsgirêka bi rewşa nebaş a hesabkirinê (''ill-conditioned''): Fonksiyona ''f''(x) = 1/(x − 1) li ber çavan bigirin. Bala xwe bidinê ku ''f''(1.1) = 10 û ''f''(1.001) = 1000 e: guhertineke di ''x'' de ku ji 0.1 kêmtir e, dibe sebeba guhertineke nêzîkî 1000î di ''f''(''x'') de. Nirxandina ''f''(x)-ê li nêzîkî x = 1, pirsgirêkeke bi rewşa nebaş e. Pirsgirêka bi rewşa baş a hesabkirinê: Berevajî wê yekê, nirxandina heman fonksiyona ''f''(x) = 1/(x − 1) li nêzîkî x = 10, pirsgirêkek bi rewşa baş e. Mesela ''f''(10) = 1/9 ≈ 0.111 û ''f''(11) = 0.1 e: guhertineke biçûk di ''x'' de dibe sebeba guhertineke biçûk di ''f''(x)-ê de. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] fmpy85h9drejd509zwv4xodz9yzth1g 2087277 2087276 2026-08-25T15:12:41Z Kurê Acemî 105128 /* Rewşa hesabkirinê */ 2087277 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Ybc7289-bw.jpg|thumb|Plaqeya heriyê ya [[Babîl (dewlet)|babîlonî]] [[YBC 7289]] (nêzîkî 1800–1600ê {{Bz}}) ligel şiroveyan. Nirxa nêzîk a koka çargoşeyî ya 2yê ji çar reqemên [[Sîstema sexagesîmal|sîstema şêstî]] pêk tê ku ew yek bi qasî şeş reqemên sîstema dehî ye. 1 + 24/60 + 51/60² + 10/60³ = 1.41421296...<ref>{{Cite web |url=http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |title=Photograph, illustration, and description of the ''root(2)'' tablet from the Yale Babylonian Collection |access-date=2 October 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813054036/http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |archive-date=13 August 2012}}</ref>]] '''Analîza hejmarî''' lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e.<ref>{{cite journal |last=Trefethen |first=Lloyd N. |title=The Definition of Numerical Analysis |url=https://worrydream.com/refs/Trefethen_1992_-_The_Definition_of_Numerical_Analysis.pdf |journal=Bulletin of the Institute for Mathematics and Applications}}</ref> Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]]<ref>{{cite book |title=Numerical Linear Algebra |last1=Trefethen |first1=Lloyd |publisher=SIAM |date=1997 |isbn=978-0-89871-361-9 |url= |last2=Bau III |first2=David}}</ref> di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn.<ref name="20c">{{cite book |title=Numerical analysis: Historical developments in the 20th century |last1=Brezinski |first1=C. |publisher=Elsevier |date=2012 |isbn=978-0-444-59858-5 |url= |last2=Wuytack |first2=L.|rûpel=6}}</ref> Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Plaqeya [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesîmal|sexagesîmal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin.<ref>Stephen Blyth. [https://books.google.com/books?id=SXbcAAAAQBAJ "An Introduction to Quantitative Finance"]. 2013. page VII.</ref> * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn<ref name="20c" /> ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan,<ref name="watson">{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |last=Watson |first=G.A. |publisher=World Scientific |date=2010 |pages=161–177 |isbn=9789814469456 |chapter=The history and development of numerical analysis in Scotland: a personal perspective |chapter-url=https://core.ac.uk/download/pdf/206717434.pdf}}</ref><ref>{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |publisher=World Scientific |date=2010 |isbn=978-981-283-625-0 |volume=10 |editor1-last=Bultheel |editor1-first=Adhemar |editor1-link= |url= |editor2-last=Cools |editor2-first=Ronald|rûpel=17}}</ref> lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an.<ref name="watson" /> [[Wêne:Handbook of Mathematical Functions, by Abramowitz and Stegun, cover.jpg|thumb|180px|Weşana ENSTê]] Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Hesabkarê mekanîkî|Hesabkera mekanîkî]] jî wekî amûrek ji bo hesabên bi destan hatibû pêşxistin. Ev hesabker di salên 1940î de veguherîn komputerên elektronîk û piştre derket holê ku ew komputer ji bo armancên îdarî jî bikêr in. Lêbelê, dahênana komputerê tesîr li qada analîza hejmariyê jî kir,<ref name="20c" /> ji ber ku êdî dikaribûn hesabên dirêjtir û tevlihevtir pêk bînin. [[Xelata Leslie Fox ji bo Analîza Hejmarî]] di sala 1985an de ji aliyê [[Enstîtuya Matematîk û Sepandinên wê]] ve hate destpêkirin. == Konseptên bingehîn == === Metodên rasterast û dubareker === Metodên rasterast çareseriya pirsgirêkekê di hejmareke sinorkirî ya gavan de hesab dikin. Eger ev metod bi karanîna arîtmetîka bi prezîzyona bêdawî bihata pêkanîn, dê bersiva tam bidana. Meselayên wan metodan ew in: [[elîmînasyona Gaussian]], metoda [[faktorîzasyona QR]] ji bo çareserkirina [[sîstemên hevkêşeyên xêzî]], û [[Algorîtma simplexê|metoda simplexê]] a [[Programa xêzî|programsaziya xêzî]]. Di pratîkê de prezîzyona sinorkirî tê bikaranîn û encam nêzîkatiya çareseriya rastîn e (bi şertê ku [[Hejmara saxlam|saxlam]] hebe). Berevajî metodên rasterast, nayê hêvîkirin ku [[Metoda dubarekirî|metodên dubarekirî]] di hejmareke sinorkirî ya gavan de bi dawî bibin, her çend rastbûna bêdawî gengaz beye jî. Bi destpêkirina texmînek destpêkê, metodên dubarekirî nêzîkbûnên li pey hevda çêdikin ku tenê di sinor de digihîjin çareseriya rast. Testek hevgirtinê ku pir caran [[Resîdual|resîdualê]] jî dihewîne, tê destnîşankirin da ku biryar were dayîn ka kengê çareseriyek têr rast (bi hêvî) hatiye dîtin. Tewra bi karanîna aritmetîka rastbûna bêdawî jî, ew metod dê di nav hejmareke sinorkirî ya gavan de negihîjin çareseriyê (bi gelemperî). Mesele metoda Newtonê, [[metoda dubeşkirinê]] û [[Metoda Jacobi|dubarekirina Jacobi]] ne. Di cebîra matrîksa hesabkerî de, metodên dubarekirî bi gelemperî ji bo pirsgirêkên mezin lazim ne. Di analîza hejmarî de, metodên dubareker (''iterative'') ji metodên rasterast pirtir gelemperî ne. Hin metod di prensîbê de rasterast in, lê bi gelemperî bi awayekî wisa têne bikaranîn ku ne rasterast dibin; wekî mesela [[Pêvajoya GMRES|GMRES]] û [[metoda gradyenta hevgirtî]] (''conjugate gradient method''). Ji bo van metodan, hejmara gavên ku ji bo bidestxistina çareseriya tam pêwîst in ewqas zêde ye ku, mesela metodên dubareker, çareseriyeke nêzîk (nêzîkatiya hejmarî) tê qebûlkirin. Mesela di pirsgirêka çareserkirina : 3''x''³ + 4 = 28 ji bo hêjmara nenas ''x'', li ber çavan bigire. {| style="margin:auto; text-align:right" |+ Metoda rasterast |- | || 3''x''³ + 4 = 28. |- | ''Sûbtrakt 4'' || 3''x''³ = 24. |- | ''parvebû ji 3'' || ''x''³ = &nbsp;8. |- | ''Koka seyê bigire''|| ''x'' = &nbsp;2. |} Ji bo metoda dubarekirinê, metoda dubareker - dubeşî (''bisection method'') li ser f(x) = 3x³ − 24ê pêk bîne. Nirxên destpêkê ew in: a = 0, b = 3, f(a) = −24, f(b) = 57. {| style="margin:auto;" class="wikitable" |+ Metoda dubareker |- ! ''a'' !! ''b'' !! nav !! ''f''(nav) |- | 0 || 3 || 1.5 || &minus;13.875 |- | 1.5 || 3 || 2.25 || 10.17... |- | 1.5 || 2.25 || 1.875 || &minus;4.22... |- | 1.875 || 2.25 || 2.0625 || 2.32... |} Ji vê tabloyê dikare were encamdan ku çareserî di navbera 1.875 û 2.0625 de ye. Dibe ku algorîtma her hejmareke di wê navberê de, bi xeletiyeke kêmtir ji 0.2 bide. === Rewşa hesabkirinê === Pirsgirêka bi rewşa nebaş a hesabkirinê (''ill-conditioned''): Fonksiyona ''f''(x) = 1/(x − 1) li ber çavan bigirin. Bala xwe bidinê ku ''f''(1.1) = 10 û ''f''(1.001) = 1000 e: guhertineke di ''x'' de ku ji 0.1 kêmtir e, dibe sebeba guhertineke nêzîkî 1000î di ''f''(''x'') de. Nirxandina ''f''(x)-ê li nêzîkî x = 1, pirsgirêkeke bi rewşa nebaş e. Pirsgirêka bi rewşa baş a hesabkirinê: Berevajî wê yekê, nirxandina heman fonksiyona ''f''(x) = 1/(x − 1) li nêzîkî x = 10, pirsgirêkek bi rewşa baş e. Mesela ''f''(10) = 1/9 ≈ 0.111 û ''f''(11) = 0.1 e: guhertineke biçûk di ''x'' de dibe sebeba guhertineke biçûk di ''f''(x)-ê de. === Dabeşkirin === == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] mdiwqzbehzsadtsehk7ngni010h5i87 2087279 2087277 2026-08-25T15:15:30Z Kurê Acemî 105128 /* Dabeşkirin */ 2087279 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Ybc7289-bw.jpg|thumb|Plaqeya heriyê ya [[Babîl (dewlet)|babîlonî]] [[YBC 7289]] (nêzîkî 1800–1600ê {{Bz}}) ligel şiroveyan. Nirxa nêzîk a koka çargoşeyî ya 2yê ji çar reqemên [[Sîstema sexagesîmal|sîstema şêstî]] pêk tê ku ew yek bi qasî şeş reqemên sîstema dehî ye. 1 + 24/60 + 51/60² + 10/60³ = 1.41421296...<ref>{{Cite web |url=http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |title=Photograph, illustration, and description of the ''root(2)'' tablet from the Yale Babylonian Collection |access-date=2 October 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813054036/http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |archive-date=13 August 2012}}</ref>]] '''Analîza hejmarî''' lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e.<ref>{{cite journal |last=Trefethen |first=Lloyd N. |title=The Definition of Numerical Analysis |url=https://worrydream.com/refs/Trefethen_1992_-_The_Definition_of_Numerical_Analysis.pdf |journal=Bulletin of the Institute for Mathematics and Applications}}</ref> Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]]<ref>{{cite book |title=Numerical Linear Algebra |last1=Trefethen |first1=Lloyd |publisher=SIAM |date=1997 |isbn=978-0-89871-361-9 |url= |last2=Bau III |first2=David}}</ref> di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn.<ref name="20c">{{cite book |title=Numerical analysis: Historical developments in the 20th century |last1=Brezinski |first1=C. |publisher=Elsevier |date=2012 |isbn=978-0-444-59858-5 |url= |last2=Wuytack |first2=L.|rûpel=6}}</ref> Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Plaqeya [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesîmal|sexagesîmal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin.<ref>Stephen Blyth. [https://books.google.com/books?id=SXbcAAAAQBAJ "An Introduction to Quantitative Finance"]. 2013. page VII.</ref> * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn<ref name="20c" /> ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan,<ref name="watson">{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |last=Watson |first=G.A. |publisher=World Scientific |date=2010 |pages=161–177 |isbn=9789814469456 |chapter=The history and development of numerical analysis in Scotland: a personal perspective |chapter-url=https://core.ac.uk/download/pdf/206717434.pdf}}</ref><ref>{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |publisher=World Scientific |date=2010 |isbn=978-981-283-625-0 |volume=10 |editor1-last=Bultheel |editor1-first=Adhemar |editor1-link= |url= |editor2-last=Cools |editor2-first=Ronald|rûpel=17}}</ref> lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an.<ref name="watson" /> [[Wêne:Handbook of Mathematical Functions, by Abramowitz and Stegun, cover.jpg|thumb|180px|Weşana ENSTê]] Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Hesabkarê mekanîkî|Hesabkera mekanîkî]] jî wekî amûrek ji bo hesabên bi destan hatibû pêşxistin. Ev hesabker di salên 1940î de veguherîn komputerên elektronîk û piştre derket holê ku ew komputer ji bo armancên îdarî jî bikêr in. Lêbelê, dahênana komputerê tesîr li qada analîza hejmariyê jî kir,<ref name="20c" /> ji ber ku êdî dikaribûn hesabên dirêjtir û tevlihevtir pêk bînin. [[Xelata Leslie Fox ji bo Analîza Hejmarî]] di sala 1985an de ji aliyê [[Enstîtuya Matematîk û Sepandinên wê]] ve hate destpêkirin. == Konseptên bingehîn == === Metodên rasterast û dubareker === Metodên rasterast çareseriya pirsgirêkekê di hejmareke sinorkirî ya gavan de hesab dikin. Eger ev metod bi karanîna arîtmetîka bi prezîzyona bêdawî bihata pêkanîn, dê bersiva tam bidana. Meselayên wan metodan ew in: [[elîmînasyona Gaussian]], metoda [[faktorîzasyona QR]] ji bo çareserkirina [[sîstemên hevkêşeyên xêzî]], û [[Algorîtma simplexê|metoda simplexê]] a [[Programa xêzî|programsaziya xêzî]]. Di pratîkê de prezîzyona sinorkirî tê bikaranîn û encam nêzîkatiya çareseriya rastîn e (bi şertê ku [[Hejmara saxlam|saxlam]] hebe). Berevajî metodên rasterast, nayê hêvîkirin ku [[Metoda dubarekirî|metodên dubarekirî]] di hejmareke sinorkirî ya gavan de bi dawî bibin, her çend rastbûna bêdawî gengaz beye jî. Bi destpêkirina texmînek destpêkê, metodên dubarekirî nêzîkbûnên li pey hevda çêdikin ku tenê di sinor de digihîjin çareseriya rast. Testek hevgirtinê ku pir caran [[Resîdual|resîdualê]] jî dihewîne, tê destnîşankirin da ku biryar were dayîn ka kengê çareseriyek têr rast (bi hêvî) hatiye dîtin. Tewra bi karanîna aritmetîka rastbûna bêdawî jî, ew metod dê di nav hejmareke sinorkirî ya gavan de negihîjin çareseriyê (bi gelemperî). Mesele metoda Newtonê, [[metoda dubeşkirinê]] û [[Metoda Jacobi|dubarekirina Jacobi]] ne. Di cebîra matrîksa hesabkerî de, metodên dubarekirî bi gelemperî ji bo pirsgirêkên mezin lazim ne. Di analîza hejmarî de, metodên dubareker (''iterative'') ji metodên rasterast pirtir gelemperî ne. Hin metod di prensîbê de rasterast in, lê bi gelemperî bi awayekî wisa têne bikaranîn ku ne rasterast dibin; wekî mesela [[Pêvajoya GMRES|GMRES]] û [[metoda gradyenta hevgirtî]] (''conjugate gradient method''). Ji bo van metodan, hejmara gavên ku ji bo bidestxistina çareseriya tam pêwîst in ewqas zêde ye ku, mesela metodên dubareker, çareseriyeke nêzîk (nêzîkatiya hejmarî) tê qebûlkirin. Mesela di pirsgirêka çareserkirina : 3''x''³ + 4 = 28 ji bo hêjmara nenas ''x'', li ber çavan bigire. {| style="margin:auto; text-align:right" |+ Metoda rasterast |- | || 3''x''³ + 4 = 28. |- | ''Sûbtrakt 4'' || 3''x''³ = 24. |- | ''parvebû ji 3'' || ''x''³ = &nbsp;8. |- | ''Koka seyê bigire''|| ''x'' = &nbsp;2. |} Ji bo metoda dubarekirinê, metoda dubareker - dubeşî (''bisection method'') li ser f(x) = 3x³ − 24ê pêk bîne. Nirxên destpêkê ew in: a = 0, b = 3, f(a) = −24, f(b) = 57. {| style="margin:auto;" class="wikitable" |+ Metoda dubareker |- ! ''a'' !! ''b'' !! nav !! ''f''(nav) |- | 0 || 3 || 1.5 || &minus;13.875 |- | 1.5 || 3 || 2.25 || 10.17... |- | 1.5 || 2.25 || 1.875 || &minus;4.22... |- | 1.875 || 2.25 || 2.0625 || 2.32... |} Ji vê tabloyê dikare were encamdan ku çareserî di navbera 1.875 û 2.0625 de ye. Dibe ku algorîtma her hejmareke di wê navberê de, bi xeletiyeke kêmtir ji 0.2 bide. === Rewşa hesabkirinê === Pirsgirêka bi rewşa nebaş a hesabkirinê (''ill-conditioned''): Fonksiyona ''f''(x) = 1/(x − 1) li ber çavan bigirin. Bala xwe bidinê ku ''f''(1.1) = 10 û ''f''(1.001) = 1000 e: guhertineke di ''x'' de ku ji 0.1 kêmtir e, dibe sebeba guhertineke nêzîkî 1000î di ''f''(''x'') de. Nirxandina ''f''(x)-ê li nêzîkî x = 1, pirsgirêkeke bi rewşa nebaş e. Pirsgirêka bi rewşa baş a hesabkirinê: Berevajî wê yekê, nirxandina heman fonksiyona ''f''(x) = 1/(x − 1) li nêzîkî x = 10, pirsgirêkek bi rewşa baş e. Mesela ''f''(10) = 1/9 ≈ 0.111 û ''f''(11) = 0.1 e: guhertineke biçûk di ''x'' de dibe sebeba guhertineke biçûk di ''f''(x)-ê de. === Dîskretîzasyon === Herwiha carinan pêwîst e ku pirsgirêkên berdewam bi pirsgirêkeke ji hev veqetandî werin guhertin ku tê zanin çareseriya wê nêzîkî çareseriya pirsgirêka berdewam e; ew pêvajo wekî '[[dîskretîzasyon]]' tê binavkirin. Mesela çareseriya [[Hevkêşeya dîferensiyel|hevkêşeyeke dîferensiyel]] [[Fonksiyon|fonksiyonek]] e. Divê ew fonksiyon bi rêya hejmareke sinorkirî ya daneyan were nîşandan, mesela bi rêya nirxên wê li hejmareke sinorkirî ya xalên di qada wê ya tanîmê de, tevî ku ev qada tanîmê bi xwe berdewam ([[kontînum]]) e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] ii3qou5eoa5dd0ywzyuo8bnqh0cm2ez 2087281 2087279 2026-08-25T15:15:44Z Kurê Acemî 105128 /* Dîskretîzasyon */ 2087281 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Ybc7289-bw.jpg|thumb|Plaqeya heriyê ya [[Babîl (dewlet)|babîlonî]] [[YBC 7289]] (nêzîkî 1800–1600ê {{Bz}}) ligel şiroveyan. Nirxa nêzîk a koka çargoşeyî ya 2yê ji çar reqemên [[Sîstema sexagesîmal|sîstema şêstî]] pêk tê ku ew yek bi qasî şeş reqemên sîstema dehî ye. 1 + 24/60 + 51/60² + 10/60³ = 1.41421296...<ref>{{Cite web |url=http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |title=Photograph, illustration, and description of the ''root(2)'' tablet from the Yale Babylonian Collection |access-date=2 October 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813054036/http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |archive-date=13 August 2012}}</ref>]] '''Analîza hejmarî''' lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e.<ref>{{cite journal |last=Trefethen |first=Lloyd N. |title=The Definition of Numerical Analysis |url=https://worrydream.com/refs/Trefethen_1992_-_The_Definition_of_Numerical_Analysis.pdf |journal=Bulletin of the Institute for Mathematics and Applications}}</ref> Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]]<ref>{{cite book |title=Numerical Linear Algebra |last1=Trefethen |first1=Lloyd |publisher=SIAM |date=1997 |isbn=978-0-89871-361-9 |url= |last2=Bau III |first2=David}}</ref> di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn.<ref name="20c">{{cite book |title=Numerical analysis: Historical developments in the 20th century |last1=Brezinski |first1=C. |publisher=Elsevier |date=2012 |isbn=978-0-444-59858-5 |url= |last2=Wuytack |first2=L.|rûpel=6}}</ref> Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Plaqeya [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesîmal|sexagesîmal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin.<ref>Stephen Blyth. [https://books.google.com/books?id=SXbcAAAAQBAJ "An Introduction to Quantitative Finance"]. 2013. page VII.</ref> * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn<ref name="20c" /> ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan,<ref name="watson">{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |last=Watson |first=G.A. |publisher=World Scientific |date=2010 |pages=161–177 |isbn=9789814469456 |chapter=The history and development of numerical analysis in Scotland: a personal perspective |chapter-url=https://core.ac.uk/download/pdf/206717434.pdf}}</ref><ref>{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |publisher=World Scientific |date=2010 |isbn=978-981-283-625-0 |volume=10 |editor1-last=Bultheel |editor1-first=Adhemar |editor1-link= |url= |editor2-last=Cools |editor2-first=Ronald|rûpel=17}}</ref> lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an.<ref name="watson" /> [[Wêne:Handbook of Mathematical Functions, by Abramowitz and Stegun, cover.jpg|thumb|180px|Weşana ENSTê]] Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Hesabkarê mekanîkî|Hesabkera mekanîkî]] jî wekî amûrek ji bo hesabên bi destan hatibû pêşxistin. Ev hesabker di salên 1940î de veguherîn komputerên elektronîk û piştre derket holê ku ew komputer ji bo armancên îdarî jî bikêr in. Lêbelê, dahênana komputerê tesîr li qada analîza hejmariyê jî kir,<ref name="20c" /> ji ber ku êdî dikaribûn hesabên dirêjtir û tevlihevtir pêk bînin. [[Xelata Leslie Fox ji bo Analîza Hejmarî]] di sala 1985an de ji aliyê [[Enstîtuya Matematîk û Sepandinên wê]] ve hate destpêkirin. == Konseptên bingehîn == === Metodên rasterast û dubareker === Metodên rasterast çareseriya pirsgirêkekê di hejmareke sinorkirî ya gavan de hesab dikin. Eger ev metod bi karanîna arîtmetîka bi prezîzyona bêdawî bihata pêkanîn, dê bersiva tam bidana. Meselayên wan metodan ew in: [[elîmînasyona Gaussian]], metoda [[faktorîzasyona QR]] ji bo çareserkirina [[sîstemên hevkêşeyên xêzî]], û [[Algorîtma simplexê|metoda simplexê]] a [[Programa xêzî|programsaziya xêzî]]. Di pratîkê de prezîzyona sinorkirî tê bikaranîn û encam nêzîkatiya çareseriya rastîn e (bi şertê ku [[Hejmara saxlam|saxlam]] hebe). Berevajî metodên rasterast, nayê hêvîkirin ku [[Metoda dubarekirî|metodên dubarekirî]] di hejmareke sinorkirî ya gavan de bi dawî bibin, her çend rastbûna bêdawî gengaz beye jî. Bi destpêkirina texmînek destpêkê, metodên dubarekirî nêzîkbûnên li pey hevda çêdikin ku tenê di sinor de digihîjin çareseriya rast. Testek hevgirtinê ku pir caran [[Resîdual|resîdualê]] jî dihewîne, tê destnîşankirin da ku biryar were dayîn ka kengê çareseriyek têr rast (bi hêvî) hatiye dîtin. Tewra bi karanîna aritmetîka rastbûna bêdawî jî, ew metod dê di nav hejmareke sinorkirî ya gavan de negihîjin çareseriyê (bi gelemperî). Mesele metoda Newtonê, [[metoda dubeşkirinê]] û [[Metoda Jacobi|dubarekirina Jacobi]] ne. Di cebîra matrîksa hesabkerî de, metodên dubarekirî bi gelemperî ji bo pirsgirêkên mezin lazim ne. Di analîza hejmarî de, metodên dubareker (''iterative'') ji metodên rasterast pirtir gelemperî ne. Hin metod di prensîbê de rasterast in, lê bi gelemperî bi awayekî wisa têne bikaranîn ku ne rasterast dibin; wekî mesela [[Pêvajoya GMRES|GMRES]] û [[metoda gradyenta hevgirtî]] (''conjugate gradient method''). Ji bo van metodan, hejmara gavên ku ji bo bidestxistina çareseriya tam pêwîst in ewqas zêde ye ku, mesela metodên dubareker, çareseriyeke nêzîk (nêzîkatiya hejmarî) tê qebûlkirin. Mesela di pirsgirêka çareserkirina : 3''x''³ + 4 = 28 ji bo hêjmara nenas ''x'', li ber çavan bigire. {| style="margin:auto; text-align:right" |+ Metoda rasterast |- | || 3''x''³ + 4 = 28. |- | ''Sûbtrakt 4'' || 3''x''³ = 24. |- | ''parvebû ji 3'' || ''x''³ = &nbsp;8. |- | ''Koka seyê bigire''|| ''x'' = &nbsp;2. |} Ji bo metoda dubarekirinê, metoda dubareker - dubeşî (''bisection method'') li ser f(x) = 3x³ − 24ê pêk bîne. Nirxên destpêkê ew in: a = 0, b = 3, f(a) = −24, f(b) = 57. {| style="margin:auto;" class="wikitable" |+ Metoda dubareker |- ! ''a'' !! ''b'' !! nav !! ''f''(nav) |- | 0 || 3 || 1.5 || &minus;13.875 |- | 1.5 || 3 || 2.25 || 10.17... |- | 1.5 || 2.25 || 1.875 || &minus;4.22... |- | 1.875 || 2.25 || 2.0625 || 2.32... |} Ji vê tabloyê dikare were encamdan ku çareserî di navbera 1.875 û 2.0625 de ye. Dibe ku algorîtma her hejmareke di wê navberê de, bi xeletiyeke kêmtir ji 0.2 bide. === Rewşa hesabkirinê === Pirsgirêka bi rewşa nebaş a hesabkirinê (''ill-conditioned''): Fonksiyona ''f''(x) = 1/(x − 1) li ber çavan bigirin. Bala xwe bidinê ku ''f''(1.1) = 10 û ''f''(1.001) = 1000 e: guhertineke di ''x'' de ku ji 0.1 kêmtir e, dibe sebeba guhertineke nêzîkî 1000î di ''f''(''x'') de. Nirxandina ''f''(x)-ê li nêzîkî x = 1, pirsgirêkeke bi rewşa nebaş e. Pirsgirêka bi rewşa baş a hesabkirinê: Berevajî wê yekê, nirxandina heman fonksiyona ''f''(x) = 1/(x − 1) li nêzîkî x = 10, pirsgirêkek bi rewşa baş e. Mesela ''f''(10) = 1/9 ≈ 0.111 û ''f''(11) = 0.1 e: guhertineke biçûk di ''x'' de dibe sebeba guhertineke biçûk di ''f''(x)-ê de. === Dîskretîzasyon === Herwiha carinan pêwîst e ku pirsgirêkên berdewam bi pirsgirêkeke ji hev veqetandî werin guhertin ku tê zanin çareseriya wê nêzîkî çareseriya pirsgirêka berdewam e; ew pêvajo wekî '[[dîskretîzasyon]]' tê binavkirin. Mesela çareseriya [[Hevkêşeya dîferensiyel|hevkêşeyeke dîferensiyel]] [[Fonksiyon|fonksiyonek]] e. Divê ew fonksiyon bi rêya hejmareke sinorkirî ya daneyan were nîşandan, mesela bi rêya nirxên wê li hejmareke sinorkirî ya xalên di qada wê ya tanîmê de, tevî ku ev qada tanîmê bi xwe berdewam ([[kontînum]]) e. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] lqc93dhebajf2fe5tvnjmw5p9vnrery 2087282 2087281 2026-08-25T15:17:39Z Kurê Acemî 105128 /* Konseptên bingehîn */ 2087282 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Ybc7289-bw.jpg|thumb|Plaqeya heriyê ya [[Babîl (dewlet)|babîlonî]] [[YBC 7289]] (nêzîkî 1800–1600ê {{Bz}}) ligel şiroveyan. Nirxa nêzîk a koka çargoşeyî ya 2yê ji çar reqemên [[Sîstema sexagesîmal|sîstema şêstî]] pêk tê ku ew yek bi qasî şeş reqemên sîstema dehî ye. 1 + 24/60 + 51/60² + 10/60³ = 1.41421296...<ref>{{Cite web |url=http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |title=Photograph, illustration, and description of the ''root(2)'' tablet from the Yale Babylonian Collection |access-date=2 October 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813054036/http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |archive-date=13 August 2012}}</ref>]] '''Analîza hejmarî''' lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e.<ref>{{cite journal |last=Trefethen |first=Lloyd N. |title=The Definition of Numerical Analysis |url=https://worrydream.com/refs/Trefethen_1992_-_The_Definition_of_Numerical_Analysis.pdf |journal=Bulletin of the Institute for Mathematics and Applications}}</ref> Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]]<ref>{{cite book |title=Numerical Linear Algebra |last1=Trefethen |first1=Lloyd |publisher=SIAM |date=1997 |isbn=978-0-89871-361-9 |url= |last2=Bau III |first2=David}}</ref> di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn.<ref name="20c">{{cite book |title=Numerical analysis: Historical developments in the 20th century |last1=Brezinski |first1=C. |publisher=Elsevier |date=2012 |isbn=978-0-444-59858-5 |url= |last2=Wuytack |first2=L.|rûpel=6}}</ref> Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Plaqeya [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesîmal|sexagesîmal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin.<ref>Stephen Blyth. [https://books.google.com/books?id=SXbcAAAAQBAJ "An Introduction to Quantitative Finance"]. 2013. page VII.</ref> * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn<ref name="20c" /> ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan,<ref name="watson">{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |last=Watson |first=G.A. |publisher=World Scientific |date=2010 |pages=161–177 |isbn=9789814469456 |chapter=The history and development of numerical analysis in Scotland: a personal perspective |chapter-url=https://core.ac.uk/download/pdf/206717434.pdf}}</ref><ref>{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |publisher=World Scientific |date=2010 |isbn=978-981-283-625-0 |volume=10 |editor1-last=Bultheel |editor1-first=Adhemar |editor1-link= |url= |editor2-last=Cools |editor2-first=Ronald|rûpel=17}}</ref> lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an.<ref name="watson" /> [[Wêne:Handbook of Mathematical Functions, by Abramowitz and Stegun, cover.jpg|thumb|180px|Weşana ENSTê]] Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Hesabkarê mekanîkî|Hesabkera mekanîkî]] jî wekî amûrek ji bo hesabên bi destan hatibû pêşxistin. Ev hesabker di salên 1940î de veguherîn komputerên elektronîk û piştre derket holê ku ew komputer ji bo armancên îdarî jî bikêr in. Lêbelê, dahênana komputerê tesîr li qada analîza hejmariyê jî kir,<ref name="20c" /> ji ber ku êdî dikaribûn hesabên dirêjtir û tevlihevtir pêk bînin. [[Xelata Leslie Fox ji bo Analîza Hejmarî]] di sala 1985an de ji aliyê [[Enstîtuya Matematîk û Sepandinên wê]] ve hate destpêkirin. == Konseptên bingehîn == === Metodên rasterast û dubareker === Metodên rasterast çareseriya pirsgirêkekê di hejmareke sinorkirî ya gavan de hesab dikin. Eger ev metod bi karanîna arîtmetîka bi prezîzyona bêdawî bihata pêkanîn, dê bersiva tam bidana. Meselayên wan metodan ew in: [[elîmînasyona Gaussian]], metoda [[faktorîzasyona QR]] ji bo çareserkirina [[sîstemên hevkêşeyên xêzî]], û [[Algorîtma simplexê|metoda simplexê]] a [[Programa xêzî|programsaziya xêzî]]. Di pratîkê de prezîzyona sinorkirî tê bikaranîn û encam nêzîkatiya çareseriya rastîn e (bi şertê ku [[Hejmara saxlam|saxlam]] hebe). Berevajî metodên rasterast, nayê hêvîkirin ku [[Metoda dubarekirî|metodên dubarekirî]] di hejmareke sinorkirî ya gavan de bi dawî bibin, her çend rastbûna bêdawî gengaz beye jî. Bi destpêkirina texmînek destpêkê, metodên dubarekirî nêzîkbûnên li pey hevda çêdikin ku tenê di sinor de digihîjin çareseriya rast. Testek hevgirtinê ku pir caran [[Resîdual|resîdualê]] jî dihewîne, tê destnîşankirin da ku biryar were dayîn ka kengê çareseriyek têr rast (bi hêvî) hatiye dîtin. Tewra bi karanîna aritmetîka rastbûna bêdawî jî, ew metod dê di nav hejmareke sinorkirî ya gavan de negihîjin çareseriyê (bi gelemperî). Mesele metoda Newtonê, [[metoda dubeşkirinê]] û [[Metoda Jacobi|dubarekirina Jacobi]] ne. Di cebîra matrîksa hesabkerî de, metodên dubarekirî bi gelemperî ji bo pirsgirêkên mezin lazim ne.<ref>{{cite book |title=Iterative methods for sparse linear systems |last=Saad |first=Y. |publisher=SIAM |date=2003 |isbn=978-0-89871-534-7 |url={{GBurl|qtzmkzzqFmcC|pg=PR5}}}}</ref><ref>{{cite book |title=Applied iterative methods |last1=Hageman |first1=L.A. |publisher=Courier Corporation |date=2012 |isbn=978-0-8284-0312-2 |edition=2nd |url={{GBurl|se3YdgFgz4YC|pg=PR4}} |last2=Young |first2=D.M.}}</ref><ref>{{cite book |title=Iterative methods for the solution of equations |last=Traub |first=J.F. |publisher=American Mathematical Society |date=1982 |isbn=978-0-8284-0312-2 |edition=2nd |url={{GBurl|se3YdgFgz4YC|pg=PR4}}}}</ref><ref>{{cite book |title=Iterative methods for solving linear systems |last=Greenbaum |first=A. |publisher=SIAM |date=1997 |isbn=978-0-89871-396-1 |url={{GBurl|QpVpvE4gWZwC|pg=PP6}}}}</ref> Di analîza hejmarî de, metodên dubareker (''iterative'') ji metodên rasterast pirtir gelemperî ne. Hin metod di prensîbê de rasterast in, lê bi gelemperî bi awayekî wisa têne bikaranîn ku ne rasterast dibin; wekî mesela [[Pêvajoya GMRES|GMRES]] û [[metoda gradyenta hevgirtî]] (''conjugate gradient method''). Ji bo van metodan, hejmara gavên ku ji bo bidestxistina çareseriya tam pêwîst in ewqas zêde ye ku, mesela metodên dubareker, çareseriyeke nêzîk (nêzîkatiya hejmarî) tê qebûlkirin. Mesela di pirsgirêka çareserkirina : 3''x''³ + 4 = 28 ji bo hêjmara nenas ''x'', li ber çavan bigire. {| style="margin:auto; text-align:right" |+ Metoda rasterast |- | || 3''x''³ + 4 = 28. |- | ''Sûbtrakt 4'' || 3''x''³ = 24. |- | ''parvebû ji 3'' || ''x''³ = &nbsp;8. |- | ''Koka seyê bigire''|| ''x'' = &nbsp;2. |} Ji bo metoda dubarekirinê, metoda dubareker - dubeşî (''bisection method'') li ser f(x) = 3x³ − 24ê pêk bîne. Nirxên destpêkê ew in: a = 0, b = 3, f(a) = −24, f(b) = 57. {| style="margin:auto;" class="wikitable" |+ Metoda dubareker |- ! ''a'' !! ''b'' !! nav !! ''f''(nav) |- | 0 || 3 || 1.5 || &minus;13.875 |- | 1.5 || 3 || 2.25 || 10.17... |- | 1.5 || 2.25 || 1.875 || &minus;4.22... |- | 1.875 || 2.25 || 2.0625 || 2.32... |} Ji vê tabloyê dikare were encamdan ku çareserî di navbera 1.875 û 2.0625 de ye. Dibe ku algorîtma her hejmareke di wê navberê de, bi xeletiyeke kêmtir ji 0.2 bide. === Rewşa hesabkirinê === Pirsgirêka bi rewşa nebaş a hesabkirinê (''ill-conditioned''): Fonksiyona ''f''(x) = 1/(x − 1) li ber çavan bigirin. Bala xwe bidinê ku ''f''(1.1) = 10 û ''f''(1.001) = 1000 e: guhertineke di ''x'' de ku ji 0.1 kêmtir e, dibe sebeba guhertineke nêzîkî 1000î di ''f''(''x'') de. Nirxandina ''f''(x)-ê li nêzîkî x = 1, pirsgirêkeke bi rewşa nebaş e. Pirsgirêka bi rewşa baş a hesabkirinê: Berevajî wê yekê, nirxandina heman fonksiyona ''f''(x) = 1/(x − 1) li nêzîkî x = 10, pirsgirêkek bi rewşa baş e. Mesela ''f''(10) = 1/9 ≈ 0.111 û ''f''(11) = 0.1 e: guhertineke biçûk di ''x'' de dibe sebeba guhertineke biçûk di ''f''(x)-ê de. === Dîskretîzasyon === Herwiha carinan pêwîst e ku pirsgirêkên berdewam bi pirsgirêkeke ji hev veqetandî werin guhertin ku tê zanin çareseriya wê nêzîkî çareseriya pirsgirêka berdewam e; ew pêvajo wekî '[[dîskretîzasyon]]' tê binavkirin. Mesela çareseriya [[Hevkêşeya dîferensiyel|hevkêşeyeke dîferensiyel]] [[Fonksiyon|fonksiyonek]] e. Divê ew fonksiyon bi rêya hejmareke sinorkirî ya daneyan were nîşandan, mesela bi rêya nirxên wê li hejmareke sinorkirî ya xalên di qada wê ya tanîmê de, tevî ku ev qada tanîmê bi xwe berdewam ([[kontînum]]) e. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] 0drf3zkhxb334htlcyqoo2hggtyzuiv 2087283 2087282 2026-08-25T15:17:58Z Kurê Acemî 105128 /* Binêre */ 2087283 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Ybc7289-bw.jpg|thumb|Plaqeya heriyê ya [[Babîl (dewlet)|babîlonî]] [[YBC 7289]] (nêzîkî 1800–1600ê {{Bz}}) ligel şiroveyan. Nirxa nêzîk a koka çargoşeyî ya 2yê ji çar reqemên [[Sîstema sexagesîmal|sîstema şêstî]] pêk tê ku ew yek bi qasî şeş reqemên sîstema dehî ye. 1 + 24/60 + 51/60² + 10/60³ = 1.41421296...<ref>{{Cite web |url=http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |title=Photograph, illustration, and description of the ''root(2)'' tablet from the Yale Babylonian Collection |access-date=2 October 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813054036/http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |archive-date=13 August 2012}}</ref>]] '''Analîza hejmarî''' lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e.<ref>{{cite journal |last=Trefethen |first=Lloyd N. |title=The Definition of Numerical Analysis |url=https://worrydream.com/refs/Trefethen_1992_-_The_Definition_of_Numerical_Analysis.pdf |journal=Bulletin of the Institute for Mathematics and Applications}}</ref> Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]]<ref>{{cite book |title=Numerical Linear Algebra |last1=Trefethen |first1=Lloyd |publisher=SIAM |date=1997 |isbn=978-0-89871-361-9 |url= |last2=Bau III |first2=David}}</ref> di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn.<ref name="20c">{{cite book |title=Numerical analysis: Historical developments in the 20th century |last1=Brezinski |first1=C. |publisher=Elsevier |date=2012 |isbn=978-0-444-59858-5 |url= |last2=Wuytack |first2=L.|rûpel=6}}</ref> Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Plaqeya [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesîmal|sexagesîmal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin.<ref>Stephen Blyth. [https://books.google.com/books?id=SXbcAAAAQBAJ "An Introduction to Quantitative Finance"]. 2013. page VII.</ref> * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn<ref name="20c" /> ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan,<ref name="watson">{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |last=Watson |first=G.A. |publisher=World Scientific |date=2010 |pages=161–177 |isbn=9789814469456 |chapter=The history and development of numerical analysis in Scotland: a personal perspective |chapter-url=https://core.ac.uk/download/pdf/206717434.pdf}}</ref><ref>{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |publisher=World Scientific |date=2010 |isbn=978-981-283-625-0 |volume=10 |editor1-last=Bultheel |editor1-first=Adhemar |editor1-link= |url= |editor2-last=Cools |editor2-first=Ronald|rûpel=17}}</ref> lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an.<ref name="watson" /> [[Wêne:Handbook of Mathematical Functions, by Abramowitz and Stegun, cover.jpg|thumb|180px|Weşana ENSTê]] Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Hesabkarê mekanîkî|Hesabkera mekanîkî]] jî wekî amûrek ji bo hesabên bi destan hatibû pêşxistin. Ev hesabker di salên 1940î de veguherîn komputerên elektronîk û piştre derket holê ku ew komputer ji bo armancên îdarî jî bikêr in. Lêbelê, dahênana komputerê tesîr li qada analîza hejmariyê jî kir,<ref name="20c" /> ji ber ku êdî dikaribûn hesabên dirêjtir û tevlihevtir pêk bînin. [[Xelata Leslie Fox ji bo Analîza Hejmarî]] di sala 1985an de ji aliyê [[Enstîtuya Matematîk û Sepandinên wê]] ve hate destpêkirin. == Konseptên bingehîn == === Metodên rasterast û dubareker === Metodên rasterast çareseriya pirsgirêkekê di hejmareke sinorkirî ya gavan de hesab dikin. Eger ev metod bi karanîna arîtmetîka bi prezîzyona bêdawî bihata pêkanîn, dê bersiva tam bidana. Meselayên wan metodan ew in: [[elîmînasyona Gaussian]], metoda [[faktorîzasyona QR]] ji bo çareserkirina [[sîstemên hevkêşeyên xêzî]], û [[Algorîtma simplexê|metoda simplexê]] a [[Programa xêzî|programsaziya xêzî]]. Di pratîkê de prezîzyona sinorkirî tê bikaranîn û encam nêzîkatiya çareseriya rastîn e (bi şertê ku [[Hejmara saxlam|saxlam]] hebe). Berevajî metodên rasterast, nayê hêvîkirin ku [[Metoda dubarekirî|metodên dubarekirî]] di hejmareke sinorkirî ya gavan de bi dawî bibin, her çend rastbûna bêdawî gengaz beye jî. Bi destpêkirina texmînek destpêkê, metodên dubarekirî nêzîkbûnên li pey hevda çêdikin ku tenê di sinor de digihîjin çareseriya rast. Testek hevgirtinê ku pir caran [[Resîdual|resîdualê]] jî dihewîne, tê destnîşankirin da ku biryar were dayîn ka kengê çareseriyek têr rast (bi hêvî) hatiye dîtin. Tewra bi karanîna aritmetîka rastbûna bêdawî jî, ew metod dê di nav hejmareke sinorkirî ya gavan de negihîjin çareseriyê (bi gelemperî). Mesele metoda Newtonê, [[metoda dubeşkirinê]] û [[Metoda Jacobi|dubarekirina Jacobi]] ne. Di cebîra matrîksa hesabkerî de, metodên dubarekirî bi gelemperî ji bo pirsgirêkên mezin lazim ne.<ref>{{cite book |title=Iterative methods for sparse linear systems |last=Saad |first=Y. |publisher=SIAM |date=2003 |isbn=978-0-89871-534-7 |url={{GBurl|qtzmkzzqFmcC|pg=PR5}}}}</ref><ref>{{cite book |title=Applied iterative methods |last1=Hageman |first1=L.A. |publisher=Courier Corporation |date=2012 |isbn=978-0-8284-0312-2 |edition=2nd |url={{GBurl|se3YdgFgz4YC|pg=PR4}} |last2=Young |first2=D.M.}}</ref><ref>{{cite book |title=Iterative methods for the solution of equations |last=Traub |first=J.F. |publisher=American Mathematical Society |date=1982 |isbn=978-0-8284-0312-2 |edition=2nd |url={{GBurl|se3YdgFgz4YC|pg=PR4}}}}</ref><ref>{{cite book |title=Iterative methods for solving linear systems |last=Greenbaum |first=A. |publisher=SIAM |date=1997 |isbn=978-0-89871-396-1 |url={{GBurl|QpVpvE4gWZwC|pg=PP6}}}}</ref> Di analîza hejmarî de, metodên dubareker (''iterative'') ji metodên rasterast pirtir gelemperî ne. Hin metod di prensîbê de rasterast in, lê bi gelemperî bi awayekî wisa têne bikaranîn ku ne rasterast dibin; wekî mesela [[Pêvajoya GMRES|GMRES]] û [[metoda gradyenta hevgirtî]] (''conjugate gradient method''). Ji bo van metodan, hejmara gavên ku ji bo bidestxistina çareseriya tam pêwîst in ewqas zêde ye ku, mesela metodên dubareker, çareseriyeke nêzîk (nêzîkatiya hejmarî) tê qebûlkirin. Mesela di pirsgirêka çareserkirina : 3''x''³ + 4 = 28 ji bo hêjmara nenas ''x'', li ber çavan bigire. {| style="margin:auto; text-align:right" |+ Metoda rasterast |- | || 3''x''³ + 4 = 28. |- | ''Sûbtrakt 4'' || 3''x''³ = 24. |- | ''parvebû ji 3'' || ''x''³ = &nbsp;8. |- | ''Koka seyê bigire''|| ''x'' = &nbsp;2. |} Ji bo metoda dubarekirinê, metoda dubareker - dubeşî (''bisection method'') li ser f(x) = 3x³ − 24ê pêk bîne. Nirxên destpêkê ew in: a = 0, b = 3, f(a) = −24, f(b) = 57. {| style="margin:auto;" class="wikitable" |+ Metoda dubareker |- ! ''a'' !! ''b'' !! nav !! ''f''(nav) |- | 0 || 3 || 1.5 || &minus;13.875 |- | 1.5 || 3 || 2.25 || 10.17... |- | 1.5 || 2.25 || 1.875 || &minus;4.22... |- | 1.875 || 2.25 || 2.0625 || 2.32... |} Ji vê tabloyê dikare were encamdan ku çareserî di navbera 1.875 û 2.0625 de ye. Dibe ku algorîtma her hejmareke di wê navberê de, bi xeletiyeke kêmtir ji 0.2 bide. === Rewşa hesabkirinê === Pirsgirêka bi rewşa nebaş a hesabkirinê (''ill-conditioned''): Fonksiyona ''f''(x) = 1/(x − 1) li ber çavan bigirin. Bala xwe bidinê ku ''f''(1.1) = 10 û ''f''(1.001) = 1000 e: guhertineke di ''x'' de ku ji 0.1 kêmtir e, dibe sebeba guhertineke nêzîkî 1000î di ''f''(''x'') de. Nirxandina ''f''(x)-ê li nêzîkî x = 1, pirsgirêkeke bi rewşa nebaş e. Pirsgirêka bi rewşa baş a hesabkirinê: Berevajî wê yekê, nirxandina heman fonksiyona ''f''(x) = 1/(x − 1) li nêzîkî x = 10, pirsgirêkek bi rewşa baş e. Mesela ''f''(10) = 1/9 ≈ 0.111 û ''f''(11) = 0.1 e: guhertineke biçûk di ''x'' de dibe sebeba guhertineke biçûk di ''f''(x)-ê de. === Dîskretîzasyon === Herwiha carinan pêwîst e ku pirsgirêkên berdewam bi pirsgirêkeke ji hev veqetandî werin guhertin ku tê zanin çareseriya wê nêzîkî çareseriya pirsgirêka berdewam e; ew pêvajo wekî '[[dîskretîzasyon]]' tê binavkirin. Mesela çareseriya [[Hevkêşeya dîferensiyel|hevkêşeyeke dîferensiyel]] [[Fonksiyon|fonksiyonek]] e. Divê ew fonksiyon bi rêya hejmareke sinorkirî ya daneyan were nîşandan, mesela bi rêya nirxên wê li hejmareke sinorkirî ya xalên di qada wê ya tanîmê de, tevî ku ev qada tanîmê bi xwe berdewam ([[kontînum]]) e. == Binêre == * [[Analîza matematîkî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] g7anbvp0qlh4glsgn6v06uo8qfn6lm2 2087284 2087283 2026-08-25T15:19:05Z Kurê Acemî 105128 /* Metodên rasterast û dubareker */ 2087284 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Ybc7289-bw.jpg|thumb|Plaqeya heriyê ya [[Babîl (dewlet)|babîlonî]] [[YBC 7289]] (nêzîkî 1800–1600ê {{Bz}}) ligel şiroveyan. Nirxa nêzîk a koka çargoşeyî ya 2yê ji çar reqemên [[Sîstema sexagesîmal|sîstema şêstî]] pêk tê ku ew yek bi qasî şeş reqemên sîstema dehî ye. 1 + 24/60 + 51/60² + 10/60³ = 1.41421296...<ref>{{Cite web |url=http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |title=Photograph, illustration, and description of the ''root(2)'' tablet from the Yale Babylonian Collection |access-date=2 October 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813054036/http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |archive-date=13 August 2012}}</ref>]] '''Analîza hejmarî''' lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e.<ref>{{cite journal |last=Trefethen |first=Lloyd N. |title=The Definition of Numerical Analysis |url=https://worrydream.com/refs/Trefethen_1992_-_The_Definition_of_Numerical_Analysis.pdf |journal=Bulletin of the Institute for Mathematics and Applications}}</ref> Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]]<ref>{{cite book |title=Numerical Linear Algebra |last1=Trefethen |first1=Lloyd |publisher=SIAM |date=1997 |isbn=978-0-89871-361-9 |url= |last2=Bau III |first2=David}}</ref> di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn.<ref name="20c">{{cite book |title=Numerical analysis: Historical developments in the 20th century |last1=Brezinski |first1=C. |publisher=Elsevier |date=2012 |isbn=978-0-444-59858-5 |url= |last2=Wuytack |first2=L.|rûpel=6}}</ref> Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Plaqeya [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesîmal|sexagesîmal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin.<ref>Stephen Blyth. [https://books.google.com/books?id=SXbcAAAAQBAJ "An Introduction to Quantitative Finance"]. 2013. page VII.</ref> * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn<ref name="20c" /> ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan,<ref name="watson">{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |last=Watson |first=G.A. |publisher=World Scientific |date=2010 |pages=161–177 |isbn=9789814469456 |chapter=The history and development of numerical analysis in Scotland: a personal perspective |chapter-url=https://core.ac.uk/download/pdf/206717434.pdf}}</ref><ref>{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |publisher=World Scientific |date=2010 |isbn=978-981-283-625-0 |volume=10 |editor1-last=Bultheel |editor1-first=Adhemar |editor1-link= |url= |editor2-last=Cools |editor2-first=Ronald|rûpel=17}}</ref> lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an.<ref name="watson" /> [[Wêne:Handbook of Mathematical Functions, by Abramowitz and Stegun, cover.jpg|thumb|180px|Weşana ENSTê]] Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Hesabkarê mekanîkî|Hesabkera mekanîkî]] jî wekî amûrek ji bo hesabên bi destan hatibû pêşxistin. Ev hesabker di salên 1940î de veguherîn komputerên elektronîk û piştre derket holê ku ew komputer ji bo armancên îdarî jî bikêr in. Lêbelê, dahênana komputerê tesîr li qada analîza hejmariyê jî kir,<ref name="20c" /> ji ber ku êdî dikaribûn hesabên dirêjtir û tevlihevtir pêk bînin. [[Xelata Leslie Fox ji bo Analîza Hejmarî]] di sala 1985an de ji aliyê [[Enstîtuya Matematîk û Sepandinên wê]] ve hate destpêkirin. == Konseptên bingehîn == === Metodên rasterast û dubareker === Metodên rasterast çareseriya pirsgirêkekê di hejmareke sinorkirî ya gavan de hesab dikin. Eger ev metod bi karanîna arîtmetîka bi prezîzyona bêdawî bihata pêkanîn, dê bersiva tam bidana. Meselayên wan metodan ew in: [[elîmînasyona Gaussian]], metoda [[faktorîzasyona QR]] ji bo çareserkirina [[sîstemên hevkêşeyên xêzî]], û [[Algorîtma simplexê|metoda simplexê]] a [[Programa xêzî|programsaziya xêzî]]. Di pratîkê de prezîzyona sinorkirî tê bikaranîn û encam nêzîkatiya çareseriya rastîn e (bi şertê ku [[Hejmara saxlam|saxlam]] hebe). Berevajî metodên rasterast, nayê hêvîkirin ku [[Metoda dubarekirî|metodên dubarekirî]] di hejmareke sinorkirî ya gavan de bi dawî bibin, her çend rastbûna bêdawî gengaz beye jî. Bi destpêkirina texmînek destpêkê, metodên dubarekirî nêzîkbûnên li pey hevda çêdikin ku tenê di sinor de digihîjin çareseriya rast. Testek hevgirtinê ku pir caran [[Resîdual|resîdualê]] jî dihewîne, tê destnîşankirin da ku biryar were dayîn ka kengê çareseriyek têr rast (bi hêvî) hatiye dîtin. Tewra bi karanîna aritmetîka rastbûna bêdawî jî, ew metod dê di nav hejmareke sinorkirî ya gavan de negihîjin çareseriyê (bi gelemperî). Mesele metoda Newtonê, [[metoda dubeşkirinê]] û [[Metoda Jacobi|dubarekirina Jacobi]] ne. Di cebîra matrîksa hesabkerî de, metodên dubarekirî bi gelemperî ji bo pirsgirêkên mezin lazim ne.<ref>{{cite book |title=Iterative methods for sparse linear systems |last=Saad |first=Y. |publisher=SIAM |date=2003 |isbn=978-0-89871-534-7 |url=|rûpel=5}}</ref><ref>{{cite book |title=Applied iterative methods |last1=Hageman |first1=L.A. |publisher=Courier Corporation |date=2012 |isbn=978-0-8284-0312-2 |edition=2nd |url= |last2=Young |first2=D.M.|rûpel=4}}</ref><ref>{{cite book |title=Iterative methods for the solution of equations |last=Traub |first=J.F. |publisher=American Mathematical Society |date=1982 |isbn=978-0-8284-0312-2 |edition=2nd |url=|rûpel=4}}</ref><ref>{{cite book |title=Iterative methods for solving linear systems |last=Greenbaum |first=A. |publisher=SIAM |date=1997 |isbn=978-0-89871-396-1 |url=|rûpel=6}}</ref> Di analîza hejmarî de, metodên dubareker (''iterative'') ji metodên rasterast pirtir gelemperî ne. Hin metod di prensîbê de rasterast in, lê bi gelemperî bi awayekî wisa têne bikaranîn ku ne rasterast dibin; wekî mesela [[Pêvajoya GMRES|GMRES]] û [[metoda gradyenta hevgirtî]] (''conjugate gradient method''). Ji bo van metodan, hejmara gavên ku ji bo bidestxistina çareseriya tam pêwîst in ewqas zêde ye ku, mesela metodên dubareker, çareseriyeke nêzîk (nêzîkatiya hejmarî) tê qebûlkirin. Mesela di pirsgirêka çareserkirina : 3''x''³ + 4 = 28 ji bo hêjmara nenas ''x'', li ber çavan bigire. {| style="margin:auto; text-align:right" |+ Metoda rasterast |- | || 3''x''³ + 4 = 28. |- | ''Sûbtrakt 4'' || 3''x''³ = 24. |- | ''parvebû ji 3'' || ''x''³ = &nbsp;8. |- | ''Koka seyê bigire''|| ''x'' = &nbsp;2. |} Ji bo metoda dubarekirinê, metoda dubareker - dubeşî (''bisection method'') li ser f(x) = 3x³ − 24ê pêk bîne. Nirxên destpêkê ew in: a = 0, b = 3, f(a) = −24, f(b) = 57. {| style="margin:auto;" class="wikitable" |+ Metoda dubareker |- ! ''a'' !! ''b'' !! nav !! ''f''(nav) |- | 0 || 3 || 1.5 || &minus;13.875 |- | 1.5 || 3 || 2.25 || 10.17... |- | 1.5 || 2.25 || 1.875 || &minus;4.22... |- | 1.875 || 2.25 || 2.0625 || 2.32... |} Ji vê tabloyê dikare were encamdan ku çareserî di navbera 1.875 û 2.0625 de ye. Dibe ku algorîtma her hejmareke di wê navberê de, bi xeletiyeke kêmtir ji 0.2 bide. === Rewşa hesabkirinê === Pirsgirêka bi rewşa nebaş a hesabkirinê (''ill-conditioned''): Fonksiyona ''f''(x) = 1/(x − 1) li ber çavan bigirin. Bala xwe bidinê ku ''f''(1.1) = 10 û ''f''(1.001) = 1000 e: guhertineke di ''x'' de ku ji 0.1 kêmtir e, dibe sebeba guhertineke nêzîkî 1000î di ''f''(''x'') de. Nirxandina ''f''(x)-ê li nêzîkî x = 1, pirsgirêkeke bi rewşa nebaş e. Pirsgirêka bi rewşa baş a hesabkirinê: Berevajî wê yekê, nirxandina heman fonksiyona ''f''(x) = 1/(x − 1) li nêzîkî x = 10, pirsgirêkek bi rewşa baş e. Mesela ''f''(10) = 1/9 ≈ 0.111 û ''f''(11) = 0.1 e: guhertineke biçûk di ''x'' de dibe sebeba guhertineke biçûk di ''f''(x)-ê de. === Dîskretîzasyon === Herwiha carinan pêwîst e ku pirsgirêkên berdewam bi pirsgirêkeke ji hev veqetandî werin guhertin ku tê zanin çareseriya wê nêzîkî çareseriya pirsgirêka berdewam e; ew pêvajo wekî '[[dîskretîzasyon]]' tê binavkirin. Mesela çareseriya [[Hevkêşeya dîferensiyel|hevkêşeyeke dîferensiyel]] [[Fonksiyon|fonksiyonek]] e. Divê ew fonksiyon bi rêya hejmareke sinorkirî ya daneyan were nîşandan, mesela bi rêya nirxên wê li hejmareke sinorkirî ya xalên di qada wê ya tanîmê de, tevî ku ev qada tanîmê bi xwe berdewam ([[kontînum]]) e. == Binêre == * [[Analîza matematîkî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] 9py5fss8erlb9h39fayqa21s0vw4d11 2087285 2087284 2026-08-25T15:19:25Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2087285 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Ybc7289-bw.jpg|thumb|Plaqeya heriyê ya [[Babîl (dewlet)|babîlonî]] [[YBC 7289]] (nêzîkî 1800–1600ê {{Bz}}) ligel şiroveyan. Nirxa nêzîk a koka çargoşeyî ya 2yê ji çar reqemên [[Sîstema sexagesîmal|sîstema şêstî]] pêk tê ku ew yek bi qasî şeş reqemên sîstema dehî ye. 1 + 24/60 + 51/60² + 10/60³ = 1.41421296...<ref>{{Cite web |url=http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |title=Photograph, illustration, and description of the ''root(2)'' tablet from the Yale Babylonian Collection |access-date=2 October 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813054036/http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |archive-date=13 August 2012}}</ref>]] '''Analîza hejmarî''' lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e.<ref>{{cite journal |last=Trefethen |first=Lloyd N. |title=The Definition of Numerical Analysis |url=https://worrydream.com/refs/Trefethen_1992_-_The_Definition_of_Numerical_Analysis.pdf |journal=Bulletin of the Institute for Mathematics and Applications}}</ref> Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]]<ref>{{cite book |title=Numerical Linear Algebra |last1=Trefethen |first1=Lloyd |publisher=SIAM |date=1997 |isbn=978-0-89871-361-9 |url= |last2=Bau III |first2=David}}</ref> di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn.<ref name="20c">{{cite book |title=Numerical analysis: Historical developments in the 20th century |last1=Brezinski |first1=C. |publisher=Elsevier |date=2012 |isbn=978-0-444-59858-5 |url= |last2=Wuytack |first2=L.|rûpel=6}}</ref> Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Plaqeya [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesîmal|sexagesîmal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin.<ref>Stephen Blyth. [https://books.google.com/books?id=SXbcAAAAQBAJ "An Introduction to Quantitative Finance"]. 2013. page VII.</ref> * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn<ref name="20c" /> ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan,<ref name="watson">{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |last=Watson |first=G.A. |publisher=World Scientific |date=2010 |pages=161–177 |isbn=9789814469456 |chapter=The history and development of numerical analysis in Scotland: a personal perspective |chapter-url=https://core.ac.uk/download/pdf/206717434.pdf}}</ref><ref>{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |publisher=World Scientific |date=2010 |isbn=978-981-283-625-0 |volume=10 |editor1-last=Bultheel |editor1-first=Adhemar |editor1-link= |url= |editor2-last=Cools |editor2-first=Ronald|rûpel=17}}</ref> lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an.<ref name="watson" /> [[Wêne:Handbook of Mathematical Functions, by Abramowitz and Stegun, cover.jpg|thumb|180px|Weşana ENSTê]] Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Hesabkarê mekanîkî|Hesabkera mekanîkî]] jî wekî amûrek ji bo hesabên bi destan hatibû pêşxistin. Ev hesabker di salên 1940î de veguherîn komputerên elektronîk û piştre derket holê ku ew komputer ji bo armancên îdarî jî bikêr in. Lêbelê, dahênana komputerê tesîr li qada analîza hejmariyê jî kir,<ref name="20c" /> ji ber ku êdî dikaribûn hesabên dirêjtir û tevlihevtir pêk bînin. [[Xelata Leslie Fox ji bo Analîza Hejmarî]] di sala 1985an de ji aliyê [[Enstîtuya Matematîk û Sepandinên wê]] ve hate destpêkirin. == Konseptên bingehîn == === Metodên rasterast û dubareker === Metodên rasterast çareseriya pirsgirêkekê di hejmareke sinorkirî ya gavan de hesab dikin. Eger ev metod bi karanîna arîtmetîka bi prezîzyona bêdawî bihata pêkanîn, dê bersiva tam bidana. Meselayên wan metodan ew in: [[elîmînasyona Gaussian]], metoda [[faktorîzasyona QR]] ji bo çareserkirina [[sîstemên hevkêşeyên xêzî]], û [[Algorîtma simplexê|metoda simplexê]] a [[Programa xêzî|programsaziya xêzî]]. Di pratîkê de prezîzyona sinorkirî tê bikaranîn û encam nêzîkatiya çareseriya rastîn e (bi şertê ku [[Hejmara saxlam|saxlam]] hebe). Berevajî metodên rasterast, nayê hêvîkirin ku [[Metoda dubarekirî|metodên dubarekirî]] di hejmareke sinorkirî ya gavan de bi dawî bibin, her çend rastbûna bêdawî gengaz beye jî. Bi destpêkirina texmînek destpêkê, metodên dubarekirî nêzîkbûnên li pey hevda çêdikin ku tenê di sinor de digihîjin çareseriya rast. Testek hevgirtinê ku pir caran [[Resîdual|resîdualê]] jî dihewîne, tê destnîşankirin da ku biryar were dayîn ka kengê çareseriyek têr rast (bi hêvî) hatiye dîtin. Tewra bi karanîna aritmetîka rastbûna bêdawî jî, ew metod dê di nav hejmareke sinorkirî ya gavan de negihîjin çareseriyê (bi gelemperî). Mesele metoda Newtonê, [[metoda dubeşkirinê]] û [[Metoda Jacobi|dubarekirina Jacobi]] ne. Di cebîra matrîksa hesabkerî de, metodên dubarekirî bi gelemperî ji bo pirsgirêkên mezin lazim ne.<ref>{{cite book |title=Iterative methods for sparse linear systems |last=Saad |first=Y. |publisher=SIAM |date=2003 |isbn=978-0-89871-534-7 |url=|rûpel=5}}</ref><ref>{{cite book |title=Applied iterative methods |last1=Hageman |first1=L.A. |publisher=Courier Corporation |date=2012 |isbn=978-0-8284-0312-2 |edition=2nd |url= |last2=Young |first2=D.M.|rûpel=4}}</ref><ref>{{cite book |title=Iterative methods for the solution of equations |last=Traub |first=J.F. |publisher=American Mathematical Society |date=1982 |isbn=978-0-8284-0312-2 |edition=2nd |url=|rûpel=4}}</ref><ref>{{cite book |title=Iterative methods for solving linear systems |last=Greenbaum |first=A. |publisher=SIAM |date=1997 |isbn=978-0-89871-396-1 |url=|rûpel=6}}</ref> Di analîza hejmarî de, metodên dubareker (''iterative'') ji metodên rasterast pirtir gelemperî ne. Hin metod di prensîbê de rasterast in, lê bi gelemperî bi awayekî wisa têne bikaranîn ku ne rasterast dibin; wekî mesela [[Pêvajoya GMRES|GMRES]] û [[metoda gradyenta hevgirtî]] (''conjugate gradient method''). Ji bo van metodan, hejmara gavên ku ji bo bidestxistina çareseriya tam pêwîst in ewqas zêde ye ku, mesela metodên dubareker, çareseriyeke nêzîk (nêzîkatiya hejmarî) tê qebûlkirin. Mesela di pirsgirêka çareserkirina : 3''x''³ + 4 = 28 ji bo hêjmara nenas ''x'', li ber çavan bigire. {| style="margin:auto; text-align:right" |+ Metoda rasterast |- | || 3''x''³ + 4 = 28. |- | ''Sûbtrakt 4'' || 3''x''³ = 24. |- | ''parvebû ji 3'' || ''x''³ = &nbsp;8. |- | ''Koka seyê bigire''|| ''x'' = &nbsp;2. |} Ji bo metoda dubarekirinê, metoda dubareker - dubeşî (''bisection method'') li ser f(x) = 3x³ − 24ê pêk bîne. Nirxên destpêkê ew in: a = 0, b = 3, f(a) = −24, f(b) = 57. {| style="margin:auto;" class="wikitable" |+ Metoda dubareker |- ! ''a'' !! ''b'' !! nav !! ''f''(nav) |- | 0 || 3 || 1.5 || &minus;13.875 |- | 1.5 || 3 || 2.25 || 10.17... |- | 1.5 || 2.25 || 1.875 || &minus;4.22... |- | 1.875 || 2.25 || 2.0625 || 2.32... |} Ji vê tabloyê dikare were encamdan ku çareserî di navbera 1.875 û 2.0625 de ye. Dibe ku algorîtma her hejmareke di wê navberê de, bi xeletiyeke kêmtir ji 0.2 bide. === Rewşa hesabkirinê === Pirsgirêka bi rewşa nebaş a hesabkirinê (''ill-conditioned''): Fonksiyona ''f''(x) = 1/(x − 1) li ber çavan bigirin. Bala xwe bidinê ku ''f''(1.1) = 10 û ''f''(1.001) = 1000 e: guhertineke di ''x'' de ku ji 0.1 kêmtir e, dibe sebeba guhertineke nêzîkî 1000î di ''f''(''x'') de. Nirxandina ''f''(x)-ê li nêzîkî x = 1, pirsgirêkeke bi rewşa nebaş e. Pirsgirêka bi rewşa baş a hesabkirinê: Berevajî wê yekê, nirxandina heman fonksiyona ''f''(x) = 1/(x − 1) li nêzîkî x = 10, pirsgirêkek bi rewşa baş e. Mesela ''f''(10) = 1/9 ≈ 0.111 û ''f''(11) = 0.1 e: guhertineke biçûk di ''x'' de dibe sebeba guhertineke biçûk di ''f''(x)-ê de. === Dîskretîzasyon === Herwiha carinan pêwîst e ku pirsgirêkên berdewam bi pirsgirêkeke ji hev veqetandî werin guhertin ku tê zanin çareseriya wê nêzîkî çareseriya pirsgirêka berdewam e; ew pêvajo wekî '[[dîskretîzasyon]]' tê binavkirin. Mesela çareseriya [[Hevkêşeya dîferensiyel|hevkêşeyeke dîferensiyel]] [[Fonksiyon|fonksiyonek]] e. Divê ew fonksiyon bi rêya hejmareke sinorkirî ya daneyan were nîşandan, mesela bi rêya nirxên wê li hejmareke sinorkirî ya xalên di qada wê ya tanîmê de, tevî ku ev qada tanîmê bi xwe berdewam ([[kontînum]]) e. == Binêre == * [[Analîza matematîkî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === [[Kategorî:Matematîk]] 9jxzfs32kpnhngy6bnl6raizr9h6qd4 2087286 2087285 2026-08-25T15:22:11Z Kurê Acemî 105128 /* Bîbliyografî */ 2087286 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Ybc7289-bw.jpg|thumb|Plaqeya heriyê ya [[Babîl (dewlet)|babîlonî]] [[YBC 7289]] (nêzîkî 1800–1600ê {{Bz}}) ligel şiroveyan. Nirxa nêzîk a koka çargoşeyî ya 2yê ji çar reqemên [[Sîstema sexagesîmal|sîstema şêstî]] pêk tê ku ew yek bi qasî şeş reqemên sîstema dehî ye. 1 + 24/60 + 51/60² + 10/60³ = 1.41421296...<ref>{{Cite web |url=http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |title=Photograph, illustration, and description of the ''root(2)'' tablet from the Yale Babylonian Collection |access-date=2 October 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813054036/http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |archive-date=13 August 2012}}</ref>]] '''Analîza hejmarî''' lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e.<ref>{{cite journal |last=Trefethen |first=Lloyd N. |title=The Definition of Numerical Analysis |url=https://worrydream.com/refs/Trefethen_1992_-_The_Definition_of_Numerical_Analysis.pdf |journal=Bulletin of the Institute for Mathematics and Applications}}</ref> Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]]<ref>{{cite book |title=Numerical Linear Algebra |last1=Trefethen |first1=Lloyd |publisher=SIAM |date=1997 |isbn=978-0-89871-361-9 |url= |last2=Bau III |first2=David}}</ref> di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn.<ref name="20c">{{cite book |title=Numerical analysis: Historical developments in the 20th century |last1=Brezinski |first1=C. |publisher=Elsevier |date=2012 |isbn=978-0-444-59858-5 |url= |last2=Wuytack |first2=L.|rûpel=6}}</ref> Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Plaqeya [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesîmal|sexagesîmal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin.<ref>Stephen Blyth. [https://books.google.com/books?id=SXbcAAAAQBAJ "An Introduction to Quantitative Finance"]. 2013. page VII.</ref> * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn<ref name="20c" /> ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan,<ref name="watson">{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |last=Watson |first=G.A. |publisher=World Scientific |date=2010 |pages=161–177 |isbn=9789814469456 |chapter=The history and development of numerical analysis in Scotland: a personal perspective |chapter-url=https://core.ac.uk/download/pdf/206717434.pdf}}</ref><ref>{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |publisher=World Scientific |date=2010 |isbn=978-981-283-625-0 |volume=10 |editor1-last=Bultheel |editor1-first=Adhemar |editor1-link= |url= |editor2-last=Cools |editor2-first=Ronald|rûpel=17}}</ref> lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an.<ref name="watson" /> [[Wêne:Handbook of Mathematical Functions, by Abramowitz and Stegun, cover.jpg|thumb|180px|Weşana ENSTê]] Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Hesabkarê mekanîkî|Hesabkera mekanîkî]] jî wekî amûrek ji bo hesabên bi destan hatibû pêşxistin. Ev hesabker di salên 1940î de veguherîn komputerên elektronîk û piştre derket holê ku ew komputer ji bo armancên îdarî jî bikêr in. Lêbelê, dahênana komputerê tesîr li qada analîza hejmariyê jî kir,<ref name="20c" /> ji ber ku êdî dikaribûn hesabên dirêjtir û tevlihevtir pêk bînin. [[Xelata Leslie Fox ji bo Analîza Hejmarî]] di sala 1985an de ji aliyê [[Enstîtuya Matematîk û Sepandinên wê]] ve hate destpêkirin. == Konseptên bingehîn == === Metodên rasterast û dubareker === Metodên rasterast çareseriya pirsgirêkekê di hejmareke sinorkirî ya gavan de hesab dikin. Eger ev metod bi karanîna arîtmetîka bi prezîzyona bêdawî bihata pêkanîn, dê bersiva tam bidana. Meselayên wan metodan ew in: [[elîmînasyona Gaussian]], metoda [[faktorîzasyona QR]] ji bo çareserkirina [[sîstemên hevkêşeyên xêzî]], û [[Algorîtma simplexê|metoda simplexê]] a [[Programa xêzî|programsaziya xêzî]]. Di pratîkê de prezîzyona sinorkirî tê bikaranîn û encam nêzîkatiya çareseriya rastîn e (bi şertê ku [[Hejmara saxlam|saxlam]] hebe). Berevajî metodên rasterast, nayê hêvîkirin ku [[Metoda dubarekirî|metodên dubarekirî]] di hejmareke sinorkirî ya gavan de bi dawî bibin, her çend rastbûna bêdawî gengaz beye jî. Bi destpêkirina texmînek destpêkê, metodên dubarekirî nêzîkbûnên li pey hevda çêdikin ku tenê di sinor de digihîjin çareseriya rast. Testek hevgirtinê ku pir caran [[Resîdual|resîdualê]] jî dihewîne, tê destnîşankirin da ku biryar were dayîn ka kengê çareseriyek têr rast (bi hêvî) hatiye dîtin. Tewra bi karanîna aritmetîka rastbûna bêdawî jî, ew metod dê di nav hejmareke sinorkirî ya gavan de negihîjin çareseriyê (bi gelemperî). Mesele metoda Newtonê, [[metoda dubeşkirinê]] û [[Metoda Jacobi|dubarekirina Jacobi]] ne. Di cebîra matrîksa hesabkerî de, metodên dubarekirî bi gelemperî ji bo pirsgirêkên mezin lazim ne.<ref>{{cite book |title=Iterative methods for sparse linear systems |last=Saad |first=Y. |publisher=SIAM |date=2003 |isbn=978-0-89871-534-7 |url=|rûpel=5}}</ref><ref>{{cite book |title=Applied iterative methods |last1=Hageman |first1=L.A. |publisher=Courier Corporation |date=2012 |isbn=978-0-8284-0312-2 |edition=2nd |url= |last2=Young |first2=D.M.|rûpel=4}}</ref><ref>{{cite book |title=Iterative methods for the solution of equations |last=Traub |first=J.F. |publisher=American Mathematical Society |date=1982 |isbn=978-0-8284-0312-2 |edition=2nd |url=|rûpel=4}}</ref><ref>{{cite book |title=Iterative methods for solving linear systems |last=Greenbaum |first=A. |publisher=SIAM |date=1997 |isbn=978-0-89871-396-1 |url=|rûpel=6}}</ref> Di analîza hejmarî de, metodên dubareker (''iterative'') ji metodên rasterast pirtir gelemperî ne. Hin metod di prensîbê de rasterast in, lê bi gelemperî bi awayekî wisa têne bikaranîn ku ne rasterast dibin; wekî mesela [[Pêvajoya GMRES|GMRES]] û [[metoda gradyenta hevgirtî]] (''conjugate gradient method''). Ji bo van metodan, hejmara gavên ku ji bo bidestxistina çareseriya tam pêwîst in ewqas zêde ye ku, mesela metodên dubareker, çareseriyeke nêzîk (nêzîkatiya hejmarî) tê qebûlkirin. Mesela di pirsgirêka çareserkirina : 3''x''³ + 4 = 28 ji bo hêjmara nenas ''x'', li ber çavan bigire. {| style="margin:auto; text-align:right" |+ Metoda rasterast |- | || 3''x''³ + 4 = 28. |- | ''Sûbtrakt 4'' || 3''x''³ = 24. |- | ''parvebû ji 3'' || ''x''³ = &nbsp;8. |- | ''Koka seyê bigire''|| ''x'' = &nbsp;2. |} Ji bo metoda dubarekirinê, metoda dubareker - dubeşî (''bisection method'') li ser f(x) = 3x³ − 24ê pêk bîne. Nirxên destpêkê ew in: a = 0, b = 3, f(a) = −24, f(b) = 57. {| style="margin:auto;" class="wikitable" |+ Metoda dubareker |- ! ''a'' !! ''b'' !! nav !! ''f''(nav) |- | 0 || 3 || 1.5 || &minus;13.875 |- | 1.5 || 3 || 2.25 || 10.17... |- | 1.5 || 2.25 || 1.875 || &minus;4.22... |- | 1.875 || 2.25 || 2.0625 || 2.32... |} Ji vê tabloyê dikare were encamdan ku çareserî di navbera 1.875 û 2.0625 de ye. Dibe ku algorîtma her hejmareke di wê navberê de, bi xeletiyeke kêmtir ji 0.2 bide. === Rewşa hesabkirinê === Pirsgirêka bi rewşa nebaş a hesabkirinê (''ill-conditioned''): Fonksiyona ''f''(x) = 1/(x − 1) li ber çavan bigirin. Bala xwe bidinê ku ''f''(1.1) = 10 û ''f''(1.001) = 1000 e: guhertineke di ''x'' de ku ji 0.1 kêmtir e, dibe sebeba guhertineke nêzîkî 1000î di ''f''(''x'') de. Nirxandina ''f''(x)-ê li nêzîkî x = 1, pirsgirêkeke bi rewşa nebaş e. Pirsgirêka bi rewşa baş a hesabkirinê: Berevajî wê yekê, nirxandina heman fonksiyona ''f''(x) = 1/(x − 1) li nêzîkî x = 10, pirsgirêkek bi rewşa baş e. Mesela ''f''(10) = 1/9 ≈ 0.111 û ''f''(11) = 0.1 e: guhertineke biçûk di ''x'' de dibe sebeba guhertineke biçûk di ''f''(x)-ê de. === Dîskretîzasyon === Herwiha carinan pêwîst e ku pirsgirêkên berdewam bi pirsgirêkeke ji hev veqetandî werin guhertin ku tê zanin çareseriya wê nêzîkî çareseriya pirsgirêka berdewam e; ew pêvajo wekî '[[dîskretîzasyon]]' tê binavkirin. Mesela çareseriya [[Hevkêşeya dîferensiyel|hevkêşeyeke dîferensiyel]] [[Fonksiyon|fonksiyonek]] e. Divê ew fonksiyon bi rêya hejmareke sinorkirî ya daneyan were nîşandan, mesela bi rêya nirxên wê li hejmareke sinorkirî ya xalên di qada wê ya tanîmê de, tevî ku ev qada tanîmê bi xwe berdewam ([[kontînum]]) e. == Binêre == * [[Analîza matematîkî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === ==== Dersên online (inglîzî) === *[https://web.archive.org/web/20150905141405/http://www.nr.com/oldverswitcher.html ''Numerical Recipes''], William H. Press (free, downloadable previous editions) *[https://web.archive.org/web/20120225082123/http://kr.cs.ait.ac.th/~radok/math/mat7/stepsa.htm ''First Steps in Numerical Analysis''] (Internet Archive|archived), R.J.Hosking, S.Joe, D.C.Joyce, and J.C.Turner *[https://web.archive.org/web/20170801213333/http://www.phy.ornl.gov/csep/CSEP/TEXTOC.html ''CSEP'' (Computational Science Education Project)], U.S. Department of Energy ([[Internet Archive|archived 2017-08-01]]) *[https://dlmf.nist.gov/3 Numerical Methods], ch 3. in the ''Digital Library of Mathematical Functions'' *[https://personal.math.ubc.ca/~cbm/aands/page_875.htm Numerical Interpolation, Differentiation and Integration], ch 25. in the ''Handbook of Mathematical Functions'' (Abramowitz and Stegun) *[https://fncbook.com/ Tobin A. Driscoll and Richard J. Braun: ''Fundamentals of Numerical Computation'' (free online version)] [[Kategorî:Matematîk]] 41694kvacns7flm8vwis1e7kr1luqu3 2087287 2087286 2026-08-25T15:22:21Z Kurê Acemî 105128 /* Dersên online (inglîzî) */ 2087287 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Ybc7289-bw.jpg|thumb|Plaqeya heriyê ya [[Babîl (dewlet)|babîlonî]] [[YBC 7289]] (nêzîkî 1800–1600ê {{Bz}}) ligel şiroveyan. Nirxa nêzîk a koka çargoşeyî ya 2yê ji çar reqemên [[Sîstema sexagesîmal|sîstema şêstî]] pêk tê ku ew yek bi qasî şeş reqemên sîstema dehî ye. 1 + 24/60 + 51/60² + 10/60³ = 1.41421296...<ref>{{Cite web |url=http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |title=Photograph, illustration, and description of the ''root(2)'' tablet from the Yale Babylonian Collection |access-date=2 October 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813054036/http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |archive-date=13 August 2012}}</ref>]] '''Analîza hejmarî''' lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e.<ref>{{cite journal |last=Trefethen |first=Lloyd N. |title=The Definition of Numerical Analysis |url=https://worrydream.com/refs/Trefethen_1992_-_The_Definition_of_Numerical_Analysis.pdf |journal=Bulletin of the Institute for Mathematics and Applications}}</ref> Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]]<ref>{{cite book |title=Numerical Linear Algebra |last1=Trefethen |first1=Lloyd |publisher=SIAM |date=1997 |isbn=978-0-89871-361-9 |url= |last2=Bau III |first2=David}}</ref> di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn.<ref name="20c">{{cite book |title=Numerical analysis: Historical developments in the 20th century |last1=Brezinski |first1=C. |publisher=Elsevier |date=2012 |isbn=978-0-444-59858-5 |url= |last2=Wuytack |first2=L.|rûpel=6}}</ref> Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Plaqeya [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesîmal|sexagesîmal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin.<ref>Stephen Blyth. [https://books.google.com/books?id=SXbcAAAAQBAJ "An Introduction to Quantitative Finance"]. 2013. page VII.</ref> * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn<ref name="20c" /> ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan,<ref name="watson">{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |last=Watson |first=G.A. |publisher=World Scientific |date=2010 |pages=161–177 |isbn=9789814469456 |chapter=The history and development of numerical analysis in Scotland: a personal perspective |chapter-url=https://core.ac.uk/download/pdf/206717434.pdf}}</ref><ref>{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |publisher=World Scientific |date=2010 |isbn=978-981-283-625-0 |volume=10 |editor1-last=Bultheel |editor1-first=Adhemar |editor1-link= |url= |editor2-last=Cools |editor2-first=Ronald|rûpel=17}}</ref> lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an.<ref name="watson" /> [[Wêne:Handbook of Mathematical Functions, by Abramowitz and Stegun, cover.jpg|thumb|180px|Weşana ENSTê]] Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Hesabkarê mekanîkî|Hesabkera mekanîkî]] jî wekî amûrek ji bo hesabên bi destan hatibû pêşxistin. Ev hesabker di salên 1940î de veguherîn komputerên elektronîk û piştre derket holê ku ew komputer ji bo armancên îdarî jî bikêr in. Lêbelê, dahênana komputerê tesîr li qada analîza hejmariyê jî kir,<ref name="20c" /> ji ber ku êdî dikaribûn hesabên dirêjtir û tevlihevtir pêk bînin. [[Xelata Leslie Fox ji bo Analîza Hejmarî]] di sala 1985an de ji aliyê [[Enstîtuya Matematîk û Sepandinên wê]] ve hate destpêkirin. == Konseptên bingehîn == === Metodên rasterast û dubareker === Metodên rasterast çareseriya pirsgirêkekê di hejmareke sinorkirî ya gavan de hesab dikin. Eger ev metod bi karanîna arîtmetîka bi prezîzyona bêdawî bihata pêkanîn, dê bersiva tam bidana. Meselayên wan metodan ew in: [[elîmînasyona Gaussian]], metoda [[faktorîzasyona QR]] ji bo çareserkirina [[sîstemên hevkêşeyên xêzî]], û [[Algorîtma simplexê|metoda simplexê]] a [[Programa xêzî|programsaziya xêzî]]. Di pratîkê de prezîzyona sinorkirî tê bikaranîn û encam nêzîkatiya çareseriya rastîn e (bi şertê ku [[Hejmara saxlam|saxlam]] hebe). Berevajî metodên rasterast, nayê hêvîkirin ku [[Metoda dubarekirî|metodên dubarekirî]] di hejmareke sinorkirî ya gavan de bi dawî bibin, her çend rastbûna bêdawî gengaz beye jî. Bi destpêkirina texmînek destpêkê, metodên dubarekirî nêzîkbûnên li pey hevda çêdikin ku tenê di sinor de digihîjin çareseriya rast. Testek hevgirtinê ku pir caran [[Resîdual|resîdualê]] jî dihewîne, tê destnîşankirin da ku biryar were dayîn ka kengê çareseriyek têr rast (bi hêvî) hatiye dîtin. Tewra bi karanîna aritmetîka rastbûna bêdawî jî, ew metod dê di nav hejmareke sinorkirî ya gavan de negihîjin çareseriyê (bi gelemperî). Mesele metoda Newtonê, [[metoda dubeşkirinê]] û [[Metoda Jacobi|dubarekirina Jacobi]] ne. Di cebîra matrîksa hesabkerî de, metodên dubarekirî bi gelemperî ji bo pirsgirêkên mezin lazim ne.<ref>{{cite book |title=Iterative methods for sparse linear systems |last=Saad |first=Y. |publisher=SIAM |date=2003 |isbn=978-0-89871-534-7 |url=|rûpel=5}}</ref><ref>{{cite book |title=Applied iterative methods |last1=Hageman |first1=L.A. |publisher=Courier Corporation |date=2012 |isbn=978-0-8284-0312-2 |edition=2nd |url= |last2=Young |first2=D.M.|rûpel=4}}</ref><ref>{{cite book |title=Iterative methods for the solution of equations |last=Traub |first=J.F. |publisher=American Mathematical Society |date=1982 |isbn=978-0-8284-0312-2 |edition=2nd |url=|rûpel=4}}</ref><ref>{{cite book |title=Iterative methods for solving linear systems |last=Greenbaum |first=A. |publisher=SIAM |date=1997 |isbn=978-0-89871-396-1 |url=|rûpel=6}}</ref> Di analîza hejmarî de, metodên dubareker (''iterative'') ji metodên rasterast pirtir gelemperî ne. Hin metod di prensîbê de rasterast in, lê bi gelemperî bi awayekî wisa têne bikaranîn ku ne rasterast dibin; wekî mesela [[Pêvajoya GMRES|GMRES]] û [[metoda gradyenta hevgirtî]] (''conjugate gradient method''). Ji bo van metodan, hejmara gavên ku ji bo bidestxistina çareseriya tam pêwîst in ewqas zêde ye ku, mesela metodên dubareker, çareseriyeke nêzîk (nêzîkatiya hejmarî) tê qebûlkirin. Mesela di pirsgirêka çareserkirina : 3''x''³ + 4 = 28 ji bo hêjmara nenas ''x'', li ber çavan bigire. {| style="margin:auto; text-align:right" |+ Metoda rasterast |- | || 3''x''³ + 4 = 28. |- | ''Sûbtrakt 4'' || 3''x''³ = 24. |- | ''parvebû ji 3'' || ''x''³ = &nbsp;8. |- | ''Koka seyê bigire''|| ''x'' = &nbsp;2. |} Ji bo metoda dubarekirinê, metoda dubareker - dubeşî (''bisection method'') li ser f(x) = 3x³ − 24ê pêk bîne. Nirxên destpêkê ew in: a = 0, b = 3, f(a) = −24, f(b) = 57. {| style="margin:auto;" class="wikitable" |+ Metoda dubareker |- ! ''a'' !! ''b'' !! nav !! ''f''(nav) |- | 0 || 3 || 1.5 || &minus;13.875 |- | 1.5 || 3 || 2.25 || 10.17... |- | 1.5 || 2.25 || 1.875 || &minus;4.22... |- | 1.875 || 2.25 || 2.0625 || 2.32... |} Ji vê tabloyê dikare were encamdan ku çareserî di navbera 1.875 û 2.0625 de ye. Dibe ku algorîtma her hejmareke di wê navberê de, bi xeletiyeke kêmtir ji 0.2 bide. === Rewşa hesabkirinê === Pirsgirêka bi rewşa nebaş a hesabkirinê (''ill-conditioned''): Fonksiyona ''f''(x) = 1/(x − 1) li ber çavan bigirin. Bala xwe bidinê ku ''f''(1.1) = 10 û ''f''(1.001) = 1000 e: guhertineke di ''x'' de ku ji 0.1 kêmtir e, dibe sebeba guhertineke nêzîkî 1000î di ''f''(''x'') de. Nirxandina ''f''(x)-ê li nêzîkî x = 1, pirsgirêkeke bi rewşa nebaş e. Pirsgirêka bi rewşa baş a hesabkirinê: Berevajî wê yekê, nirxandina heman fonksiyona ''f''(x) = 1/(x − 1) li nêzîkî x = 10, pirsgirêkek bi rewşa baş e. Mesela ''f''(10) = 1/9 ≈ 0.111 û ''f''(11) = 0.1 e: guhertineke biçûk di ''x'' de dibe sebeba guhertineke biçûk di ''f''(x)-ê de. === Dîskretîzasyon === Herwiha carinan pêwîst e ku pirsgirêkên berdewam bi pirsgirêkeke ji hev veqetandî werin guhertin ku tê zanin çareseriya wê nêzîkî çareseriya pirsgirêka berdewam e; ew pêvajo wekî '[[dîskretîzasyon]]' tê binavkirin. Mesela çareseriya [[Hevkêşeya dîferensiyel|hevkêşeyeke dîferensiyel]] [[Fonksiyon|fonksiyonek]] e. Divê ew fonksiyon bi rêya hejmareke sinorkirî ya daneyan were nîşandan, mesela bi rêya nirxên wê li hejmareke sinorkirî ya xalên di qada wê ya tanîmê de, tevî ku ev qada tanîmê bi xwe berdewam ([[kontînum]]) e. == Binêre == * [[Analîza matematîkî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === ==== Dersên online (inglîzî) ==== *[https://web.archive.org/web/20150905141405/http://www.nr.com/oldverswitcher.html ''Numerical Recipes''], William H. Press (free, downloadable previous editions) *[https://web.archive.org/web/20120225082123/http://kr.cs.ait.ac.th/~radok/math/mat7/stepsa.htm ''First Steps in Numerical Analysis''] (Internet Archive|archived), R.J.Hosking, S.Joe, D.C.Joyce, and J.C.Turner *[https://web.archive.org/web/20170801213333/http://www.phy.ornl.gov/csep/CSEP/TEXTOC.html ''CSEP'' (Computational Science Education Project)], U.S. Department of Energy ([[Internet Archive|archived 2017-08-01]]) *[https://dlmf.nist.gov/3 Numerical Methods], ch 3. in the ''Digital Library of Mathematical Functions'' *[https://personal.math.ubc.ca/~cbm/aands/page_875.htm Numerical Interpolation, Differentiation and Integration], ch 25. in the ''Handbook of Mathematical Functions'' (Abramowitz and Stegun) *[https://fncbook.com/ Tobin A. Driscoll and Richard J. Braun: ''Fundamentals of Numerical Computation'' (free online version)] [[Kategorî:Matematîk]] 0hsdfj57zyroxdu6xderax44i03qs1s 2087288 2087287 2026-08-25T15:22:51Z Kurê Acemî 105128 2087288 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Ybc7289-bw.jpg|thumb|Plaqeya heriyê ya [[Babîl (dewlet)|babîlonî]] [[YBC 7289]] (nêzîkî 1800–1600ê {{Bz}}) ligel şiroveyan. Nirxa nêzîk a koka çargoşeyî ya 2yê ji çar reqemên [[Sîstema sexagesîmal|sîstema şêstî]] pêk tê ku ew yek bi qasî şeş reqemên sîstema dehî ye. 1 + 24/60 + 51/60² + 10/60³ = 1.41421296...<ref>{{Cite web |url=http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |title=Photograph, illustration, and description of the ''root(2)'' tablet from the Yale Babylonian Collection |access-date=2 October 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813054036/http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |archive-date=13 August 2012}}</ref>]] '''Analîza hejmarî''' lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e.<ref>{{cite journal |last=Trefethen |first=Lloyd N. |title=The Definition of Numerical Analysis |url=https://worrydream.com/refs/Trefethen_1992_-_The_Definition_of_Numerical_Analysis.pdf |journal=Bulletin of the Institute for Mathematics and Applications}}</ref> Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]]<ref>{{cite book |title=Numerical Linear Algebra |last1=Trefethen |first1=Lloyd |publisher=SIAM |date=1997 |isbn=978-0-89871-361-9 |url= |last2=Bau III |first2=David}}</ref> di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn.<ref name="20c">{{cite book |title=Numerical analysis: Historical developments in the 20th century |last1=Brezinski |first1=C. |publisher=Elsevier |date=2012 |isbn=978-0-444-59858-5 |url= |last2=Wuytack |first2=L.|rûpel=6}}</ref> Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Plaqeya [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesîmal|sexagesîmal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin.<ref>Stephen Blyth. [https://books.google.com/books?id=SXbcAAAAQBAJ "An Introduction to Quantitative Finance"]. 2013. page VII.</ref> * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn<ref name="20c" /> ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan,<ref name="watson">{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |last=Watson |first=G.A. |publisher=World Scientific |date=2010 |pages=161–177 |isbn=9789814469456 |chapter=The history and development of numerical analysis in Scotland: a personal perspective |chapter-url=https://core.ac.uk/download/pdf/206717434.pdf}}</ref><ref>{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |publisher=World Scientific |date=2010 |isbn=978-981-283-625-0 |volume=10 |editor1-last=Bultheel |editor1-first=Adhemar |editor1-link= |url= |editor2-last=Cools |editor2-first=Ronald|rûpel=17}}</ref> lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an.<ref name="watson" /> [[Wêne:Handbook of Mathematical Functions, by Abramowitz and Stegun, cover.jpg|thumb|180px|Weşana ENSTê]] Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Hesabkarê mekanîkî|Hesabkera mekanîkî]] jî wekî amûrek ji bo hesabên bi destan hatibû pêşxistin. Ev hesabker di salên 1940î de veguherîn komputerên elektronîk û piştre derket holê ku ew komputer ji bo armancên îdarî jî bikêr in. Lêbelê, dahênana komputerê tesîr li qada analîza hejmariyê jî kir,<ref name="20c" /> ji ber ku êdî dikaribûn hesabên dirêjtir û tevlihevtir pêk bînin. [[Xelata Leslie Fox ji bo Analîza Hejmarî]] di sala 1985an de ji aliyê [[Enstîtuya Matematîk û Sepandinên wê]] ve hate destpêkirin. == Konseptên bingehîn == === Metodên rasterast û dubareker === Metodên rasterast çareseriya pirsgirêkekê di hejmareke sinorkirî ya gavan de hesab dikin. Eger ev metod bi karanîna arîtmetîka bi prezîzyona bêdawî bihata pêkanîn, dê bersiva tam bidana. Meselayên wan metodan ew in: [[elîmînasyona Gaussian]], metoda [[faktorîzasyona QR]] ji bo çareserkirina [[sîstemên hevkêşeyên xêzî]], û [[Algorîtma simplexê|metoda simplexê]] a [[Programa xêzî|programsaziya xêzî]]. Di pratîkê de prezîzyona sinorkirî tê bikaranîn û encam nêzîkatiya çareseriya rastîn e (bi şertê ku [[Hejmara saxlam|saxlam]] hebe). Berevajî metodên rasterast, nayê hêvîkirin ku [[Metoda dubarekirî|metodên dubarekirî]] di hejmareke sinorkirî ya gavan de bi dawî bibin, her çend rastbûna bêdawî gengaz beye jî. Bi destpêkirina texmînek destpêkê, metodên dubarekirî nêzîkbûnên li pey hevda çêdikin ku tenê di sinor de digihîjin çareseriya rast. Testek hevgirtinê ku pir caran [[Resîdual|resîdualê]] jî dihewîne, tê destnîşankirin da ku biryar were dayîn ka kengê çareseriyek têr rast (bi hêvî) hatiye dîtin. Tewra bi karanîna aritmetîka rastbûna bêdawî jî, ew metod dê di nav hejmareke sinorkirî ya gavan de negihîjin çareseriyê (bi gelemperî). Mesele metoda Newtonê, [[metoda dubeşkirinê]] û [[Metoda Jacobi|dubarekirina Jacobi]] ne. Di cebîra matrîksa hesabkerî de, metodên dubarekirî bi gelemperî ji bo pirsgirêkên mezin lazim ne.<ref>{{cite book |title=Iterative methods for sparse linear systems |last=Saad |first=Y. |publisher=SIAM |date=2003 |isbn=978-0-89871-534-7 |url=|rûpel=5}}</ref><ref>{{cite book |title=Applied iterative methods |last1=Hageman |first1=L.A. |publisher=Courier Corporation |date=2012 |isbn=978-0-8284-0312-2 |edition=2nd |url= |last2=Young |first2=D.M.|rûpel=4}}</ref><ref>{{cite book |title=Iterative methods for the solution of equations |last=Traub |first=J.F. |publisher=American Mathematical Society |date=1982 |isbn=978-0-8284-0312-2 |edition=2nd |url=|rûpel=4}}</ref><ref>{{cite book |title=Iterative methods for solving linear systems |last=Greenbaum |first=A. |publisher=SIAM |date=1997 |isbn=978-0-89871-396-1 |url=|rûpel=6}}</ref> Di analîza hejmarî de, metodên dubareker (''iterative'') ji metodên rasterast pirtir gelemperî ne. Hin metod di prensîbê de rasterast in, lê bi gelemperî bi awayekî wisa têne bikaranîn ku ne rasterast dibin; wekî mesela [[Pêvajoya GMRES|GMRES]] û [[metoda gradyenta hevgirtî]] (''conjugate gradient method''). Ji bo van metodan, hejmara gavên ku ji bo bidestxistina çareseriya tam pêwîst in ewqas zêde ye ku, mesela metodên dubareker, çareseriyeke nêzîk (nêzîkatiya hejmarî) tê qebûlkirin. Mesela di pirsgirêka çareserkirina : 3''x''³ + 4 = 28 ji bo hêjmara nenas ''x'', li ber çavan bigire. {| style="margin:auto; text-align:right" |+ Metoda rasterast |- | || 3''x''³ + 4 = 28. |- | ''Sûbtrakt 4'' || 3''x''³ = 24. |- | ''parvebû ji 3'' || ''x''³ = &nbsp;8. |- | ''Koka seyê bigire''|| ''x'' = &nbsp;2. |} Ji bo metoda dubarekirinê, metoda dubareker - dubeşî (''bisection method'') li ser f(x) = 3x³ − 24ê pêk bîne. Nirxên destpêkê ew in: a = 0, b = 3, f(a) = −24, f(b) = 57. {| style="margin:auto;" class="wikitable" |+ Metoda dubareker |- ! ''a'' !! ''b'' !! nav !! ''f''(nav) |- | 0 || 3 || 1.5 || &minus;13.875 |- | 1.5 || 3 || 2.25 || 10.17... |- | 1.5 || 2.25 || 1.875 || &minus;4.22... |- | 1.875 || 2.25 || 2.0625 || 2.32... |} Ji vê tabloyê dikare were encamdan ku çareserî di navbera 1.875 û 2.0625 de ye. Dibe ku algorîtma her hejmareke di wê navberê de, bi xeletiyeke kêmtir ji 0.2 bide. === Rewşa hesabkirinê === Pirsgirêka bi rewşa nebaş a hesabkirinê (''ill-conditioned''): Fonksiyona ''f''(x) = 1/(x − 1) li ber çavan bigirin. Bala xwe bidinê ku ''f''(1.1) = 10 û ''f''(1.001) = 1000 e: guhertineke di ''x'' de ku ji 0.1 kêmtir e, dibe sebeba guhertineke nêzîkî 1000î di ''f''(''x'') de. Nirxandina ''f''(x)-ê li nêzîkî x = 1, pirsgirêkeke bi rewşa nebaş e. Pirsgirêka bi rewşa baş a hesabkirinê: Berevajî wê yekê, nirxandina heman fonksiyona ''f''(x) = 1/(x − 1) li nêzîkî x = 10, pirsgirêkek bi rewşa baş e. Mesela ''f''(10) = 1/9 ≈ 0.111 û ''f''(11) = 0.1 e: guhertineke biçûk di ''x'' de dibe sebeba guhertineke biçûk di ''f''(x)-ê de. === Dîskretîzasyon === Herwiha carinan pêwîst e ku pirsgirêkên berdewam bi pirsgirêkeke ji hev veqetandî werin guhertin ku tê zanin çareseriya wê nêzîkî çareseriya pirsgirêka berdewam e; ew pêvajo wekî '[[dîskretîzasyon]]' tê binavkirin. Mesela çareseriya [[Hevkêşeya dîferensiyel|hevkêşeyeke dîferensiyel]] [[Fonksiyon|fonksiyonek]] e. Divê ew fonksiyon bi rêya hejmareke sinorkirî ya daneyan were nîşandan, mesela bi rêya nirxên wê li hejmareke sinorkirî ya xalên di qada wê ya tanîmê de, tevî ku ev qada tanîmê bi xwe berdewam ([[kontînum]]) e. == Binêre == * [[Analîza matematîkî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === ==== Dersên online (inglîzî) ==== *[https://web.archive.org/web/20150905141405/http://www.nr.com/oldverswitcher.html ''Numerical Recipes''], William H. Press (free, downloadable previous editions) *[https://web.archive.org/web/20120225082123/http://kr.cs.ait.ac.th/~radok/math/mat7/stepsa.htm ''First Steps in Numerical Analysis''] (Internet Archive|archived), R.J.Hosking, S.Joe, D.C.Joyce, and J.C.Turner *[https://web.archive.org/web/20170801213333/http://www.phy.ornl.gov/csep/CSEP/TEXTOC.html ''CSEP'' (Computational Science Education Project)], U.S. Department of Energy ([[Internet Archive|archived 2017-08-01]]) *[https://dlmf.nist.gov/3 Numerical Methods], ch 3. in the ''Digital Library of Mathematical Functions'' *[https://personal.math.ubc.ca/~cbm/aands/page_875.htm Numerical Interpolation, Differentiation and Integration], ch 25. in the ''Handbook of Mathematical Functions'' (Abramowitz and Stegun) *[https://fncbook.com/ Tobin A. Driscoll and Richard J. Braun: ''Fundamentals of Numerical Computation'' (free online version)] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Matematîk]] bph1ot9llpb6vyr9f0xcn31jylxp23s 2087289 2087288 2026-08-25T15:23:03Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2087289 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Ybc7289-bw.jpg|thumb|Plaqeya heriyê ya [[Babîl (dewlet)|babîlonî]] [[YBC 7289]] (nêzîkî 1800–1600ê {{Bz}}) ligel şiroveyan. Nirxa nêzîk a koka çargoşeyî ya 2yê ji çar reqemên [[Sîstema sexagesîmal|sîstema şêstî]] pêk tê ku ew yek bi qasî şeş reqemên sîstema dehî ye. 1 + 24/60 + 51/60² + 10/60³ = 1.41421296...<ref>{{Cite web |url=http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |title=Photograph, illustration, and description of the ''root(2)'' tablet from the Yale Babylonian Collection |access-date=2 October 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813054036/http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |archive-date=13 August 2012}}</ref>]] '''Analîza hejmarî''' lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e.<ref>{{cite journal |last=Trefethen |first=Lloyd N. |title=The Definition of Numerical Analysis |url=https://worrydream.com/refs/Trefethen_1992_-_The_Definition_of_Numerical_Analysis.pdf |journal=Bulletin of the Institute for Mathematics and Applications}}</ref> Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]]<ref>{{cite book |title=Numerical Linear Algebra |last1=Trefethen |first1=Lloyd |publisher=SIAM |date=1997 |isbn=978-0-89871-361-9 |url= |last2=Bau III |first2=David}}</ref> di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn.<ref name="20c">{{cite book |title=Numerical analysis: Historical developments in the 20th century |last1=Brezinski |first1=C. |publisher=Elsevier |date=2012 |isbn=978-0-444-59858-5 |url= |last2=Wuytack |first2=L.|rûpel=6}}</ref> Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Plaqeya [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesîmal|sexagesîmal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin.<ref>Stephen Blyth. [https://books.google.com/books?id=SXbcAAAAQBAJ "An Introduction to Quantitative Finance"]. 2013. page VII.</ref> * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn<ref name="20c" /> ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan,<ref name="watson">{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |last=Watson |first=G.A. |publisher=World Scientific |date=2010 |pages=161–177 |isbn=9789814469456 |chapter=The history and development of numerical analysis in Scotland: a personal perspective |chapter-url=https://core.ac.uk/download/pdf/206717434.pdf}}</ref><ref>{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |publisher=World Scientific |date=2010 |isbn=978-981-283-625-0 |volume=10 |editor1-last=Bultheel |editor1-first=Adhemar |editor1-link= |url= |editor2-last=Cools |editor2-first=Ronald|rûpel=17}}</ref> lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an.<ref name="watson" /> [[Wêne:Handbook of Mathematical Functions, by Abramowitz and Stegun, cover.jpg|thumb|180px|Weşana ENSTê]] Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Hesabkarê mekanîkî|Hesabkera mekanîkî]] jî wekî amûrek ji bo hesabên bi destan hatibû pêşxistin. Ev hesabker di salên 1940î de veguherîn komputerên elektronîk û piştre derket holê ku ew komputer ji bo armancên îdarî jî bikêr in. Lêbelê, dahênana komputerê tesîr li qada analîza hejmariyê jî kir,<ref name="20c" /> ji ber ku êdî dikaribûn hesabên dirêjtir û tevlihevtir pêk bînin. [[Xelata Leslie Fox ji bo Analîza Hejmarî]] di sala 1985an de ji aliyê [[Enstîtuya Matematîk û Sepandinên wê]] ve hate destpêkirin. == Konseptên bingehîn == === Metodên rasterast û dubareker === Metodên rasterast çareseriya pirsgirêkekê di hejmareke sinorkirî ya gavan de hesab dikin. Eger ev metod bi karanîna arîtmetîka bi prezîzyona bêdawî bihata pêkanîn, dê bersiva tam bidana. Meselayên wan metodan ew in: [[elîmînasyona Gaussian]], metoda [[faktorîzasyona QR]] ji bo çareserkirina [[sîstemên hevkêşeyên xêzî]], û [[Algorîtma simplexê|metoda simplexê]] a [[Programa xêzî|programsaziya xêzî]]. Di pratîkê de prezîzyona sinorkirî tê bikaranîn û encam nêzîkatiya çareseriya rastîn e (bi şertê ku [[Hejmara saxlam|saxlam]] hebe). Berevajî metodên rasterast, nayê hêvîkirin ku [[Metoda dubarekirî|metodên dubarekirî]] di hejmareke sinorkirî ya gavan de bi dawî bibin, her çend rastbûna bêdawî gengaz beye jî. Bi destpêkirina texmînek destpêkê, metodên dubarekirî nêzîkbûnên li pey hevda çêdikin ku tenê di sinor de digihîjin çareseriya rast. Testek hevgirtinê ku pir caran [[Resîdual|resîdualê]] jî dihewîne, tê destnîşankirin da ku biryar were dayîn ka kengê çareseriyek têr rast (bi hêvî) hatiye dîtin. Tewra bi karanîna aritmetîka rastbûna bêdawî jî, ew metod dê di nav hejmareke sinorkirî ya gavan de negihîjin çareseriyê (bi gelemperî). Mesele metoda Newtonê, [[metoda dubeşkirinê]] û [[Metoda Jacobi|dubarekirina Jacobi]] ne. Di cebîra matrîksa hesabkerî de, metodên dubarekirî bi gelemperî ji bo pirsgirêkên mezin lazim ne.<ref>{{cite book |title=Iterative methods for sparse linear systems |last=Saad |first=Y. |publisher=SIAM |date=2003 |isbn=978-0-89871-534-7 |url=|rûpel=5}}</ref><ref>{{cite book |title=Applied iterative methods |last1=Hageman |first1=L.A. |publisher=Courier Corporation |date=2012 |isbn=978-0-8284-0312-2 |edition=2nd |url= |last2=Young |first2=D.M.|rûpel=4}}</ref><ref>{{cite book |title=Iterative methods for the solution of equations |last=Traub |first=J.F. |publisher=American Mathematical Society |date=1982 |isbn=978-0-8284-0312-2 |edition=2nd |url=|rûpel=4}}</ref><ref>{{cite book |title=Iterative methods for solving linear systems |last=Greenbaum |first=A. |publisher=SIAM |date=1997 |isbn=978-0-89871-396-1 |url=|rûpel=6}}</ref> Di analîza hejmarî de, metodên dubareker (''iterative'') ji metodên rasterast pirtir gelemperî ne. Hin metod di prensîbê de rasterast in, lê bi gelemperî bi awayekî wisa têne bikaranîn ku ne rasterast dibin; wekî mesela [[Pêvajoya GMRES|GMRES]] û [[metoda gradyenta hevgirtî]] (''conjugate gradient method''). Ji bo van metodan, hejmara gavên ku ji bo bidestxistina çareseriya tam pêwîst in ewqas zêde ye ku, mesela metodên dubareker, çareseriyeke nêzîk (nêzîkatiya hejmarî) tê qebûlkirin. Mesela di pirsgirêka çareserkirina : 3''x''³ + 4 = 28 ji bo hêjmara nenas ''x'', li ber çavan bigire. {| style="margin:auto; text-align:right" |+ Metoda rasterast |- | || 3''x''³ + 4 = 28. |- | ''Sûbtrakt 4'' || 3''x''³ = 24. |- | ''parvebû ji 3'' || ''x''³ = &nbsp;8. |- | ''Koka seyê bigire''|| ''x'' = &nbsp;2. |} Ji bo metoda dubarekirinê, metoda dubareker - dubeşî (''bisection method'') li ser f(x) = 3x³ − 24ê pêk bîne. Nirxên destpêkê ew in: a = 0, b = 3, f(a) = −24, f(b) = 57. {| style="margin:auto;" class="wikitable" |+ Metoda dubareker |- ! ''a'' !! ''b'' !! nav !! ''f''(nav) |- | 0 || 3 || 1.5 || &minus;13.875 |- | 1.5 || 3 || 2.25 || 10.17... |- | 1.5 || 2.25 || 1.875 || &minus;4.22... |- | 1.875 || 2.25 || 2.0625 || 2.32... |} Ji vê tabloyê dikare were encamdan ku çareserî di navbera 1.875 û 2.0625 de ye. Dibe ku algorîtma her hejmareke di wê navberê de, bi xeletiyeke kêmtir ji 0.2 bide. === Rewşa hesabkirinê === Pirsgirêka bi rewşa nebaş a hesabkirinê (''ill-conditioned''): Fonksiyona ''f''(x) = 1/(x − 1) li ber çavan bigirin. Bala xwe bidinê ku ''f''(1.1) = 10 û ''f''(1.001) = 1000 e: guhertineke di ''x'' de ku ji 0.1 kêmtir e, dibe sebeba guhertineke nêzîkî 1000î di ''f''(''x'') de. Nirxandina ''f''(x)-ê li nêzîkî x = 1, pirsgirêkeke bi rewşa nebaş e. Pirsgirêka bi rewşa baş a hesabkirinê: Berevajî wê yekê, nirxandina heman fonksiyona ''f''(x) = 1/(x − 1) li nêzîkî x = 10, pirsgirêkek bi rewşa baş e. Mesela ''f''(10) = 1/9 ≈ 0.111 û ''f''(11) = 0.1 e: guhertineke biçûk di ''x'' de dibe sebeba guhertineke biçûk di ''f''(x)-ê de. === Dîskretîzasyon === Herwiha carinan pêwîst e ku pirsgirêkên berdewam bi pirsgirêkeke ji hev veqetandî werin guhertin ku tê zanin çareseriya wê nêzîkî çareseriya pirsgirêka berdewam e; ew pêvajo wekî '[[dîskretîzasyon]]' tê binavkirin. Mesela çareseriya [[Hevkêşeya dîferensiyel|hevkêşeyeke dîferensiyel]] [[Fonksiyon|fonksiyonek]] e. Divê ew fonksiyon bi rêya hejmareke sinorkirî ya daneyan were nîşandan, mesela bi rêya nirxên wê li hejmareke sinorkirî ya xalên di qada wê ya tanîmê de, tevî ku ev qada tanîmê bi xwe berdewam ([[kontînum]]) e. == Binêre == * [[Analîza matematîkî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === ==== Dersên online (inglîzî) ==== *[https://web.archive.org/web/20150905141405/http://www.nr.com/oldverswitcher.html ''Numerical Recipes''], William H. Press (free, downloadable previous editions) *[https://web.archive.org/web/20120225082123/http://kr.cs.ait.ac.th/~radok/math/mat7/stepsa.htm ''First Steps in Numerical Analysis''] (Internet Archive|archived), R.J.Hosking, S.Joe, D.C.Joyce, and J.C.Turner *[https://web.archive.org/web/20170801213333/http://www.phy.ornl.gov/csep/CSEP/TEXTOC.html ''CSEP'' (Computational Science Education Project)], U.S. Department of Energy ([[Internet Archive|archived 2017-08-01]]) *[https://dlmf.nist.gov/3 Numerical Methods], ch 3. in the ''Digital Library of Mathematical Functions'' *[https://personal.math.ubc.ca/~cbm/aands/page_875.htm Numerical Interpolation, Differentiation and Integration], ch 25. in the ''Handbook of Mathematical Functions'' (Abramowitz and Stegun) *[https://fncbook.com/ Tobin A. Driscoll and Richard J. Braun: ''Fundamentals of Numerical Computation'' (free online version)] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Matematîk]] qi4kz10hkbe7yowhv3iindu2gcto5rj 2087290 2087289 2026-08-25T17:27:35Z Kurê Acemî 105128 /* Dersên online (inglîzî) */ 2087290 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Ybc7289-bw.jpg|thumb|Plaqeya heriyê ya [[Babîl (dewlet)|babîlonî]] [[YBC 7289]] (nêzîkî 1800–1600ê {{Bz}}) ligel şiroveyan. Nirxa nêzîk a koka çargoşeyî ya 2yê ji çar reqemên [[Sîstema sexagesîmal|sîstema şêstî]] pêk tê ku ew yek bi qasî şeş reqemên sîstema dehî ye. 1 + 24/60 + 51/60² + 10/60³ = 1.41421296...<ref>{{Cite web |url=http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |title=Photograph, illustration, and description of the ''root(2)'' tablet from the Yale Babylonian Collection |access-date=2 October 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813054036/http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |archive-date=13 August 2012}}</ref>]] '''Analîza hejmarî''' lêkolîna [[Algorîtma|algorîtmayên]] ji bo pirsgirêkên [[Analîza matematîkî|matematîka berdewam]] e.<ref>{{cite journal |last=Trefethen |first=Lloyd N. |title=The Definition of Numerical Analysis |url=https://worrydream.com/refs/Trefethen_1992_-_The_Definition_of_Numerical_Analysis.pdf |journal=Bulletin of the Institute for Mathematics and Applications}}</ref> Ew algorîtma guherbarên [[Hejmarên rastîn|rastîn]] an [[Hejmarên kompleks|kompleks]] (berevajî [[matematîka qutkirî]]) dihewînin û bi gelemperî, ligel bikaranîna [[Matematîka sembolan|sembolan]], nêzîkatiya hejmarî jî bikar tînin. Analîza hejmarî di gî warên endezyariyê û zanistên fizîkî de û di sedsala 21ê de jî di zanistên heyat û civakî yên wekî aborî, bijîşkî, karsazî û heta hunerê de jî tê sepandin. Mezinbûna heyî ya hêza komputerê rê li ber karanîna analîza hejmarî ya tevlihevtir avakiriye û modelên matematîkî yên berfireh û rastîn di zanist û endezyariyê de peyda dike. Meseleyên analîza hejmarî ew in: [[hevkêşeyên dîferansiyel ên asayî]] wekî ku di [[mekanîka ezmanê]] de têne dîtin (pêşbînîkirina tevgerên gerstêrkan, stêrkan û galaksiyan), [[cebrîra xêzikî ya hejmarî]]<ref>{{cite book |title=Numerical Linear Algebra |last1=Trefethen |first1=Lloyd |publisher=SIAM |date=1997 |isbn=978-0-89871-361-9 |url= |last2=Bau III |first2=David}}</ref> di analîza daneyan de û hevkêşeyên dîferansiyel ên stokastîk û [[Zincîra Markovê|zincîrên Markovê]] ji bo simulasyona şaneyên zindî di bijîşkî û biyolojiyê de. Berî hebûna komputerên modern, [[metodên hejmarî]] bi piranî pişta xwe bi formulên [[Înterpolasyon|înterpolasyonê]] yên bi destan û daneyên ji tabloyên mezin ên çapkirî girêdidan. Ji nîvê sedsala 20ê û vir ve, komputer fonksiyonên pêwîst hesab dikin, lê gelek ji wan heman formulan hîn jî di algorîtmayên nermalavê de têne bikaranîn.<ref name="20c">{{cite book |title=Numerical analysis: Historical developments in the 20th century |last1=Brezinski |first1=C. |publisher=Elsevier |date=2012 |isbn=978-0-444-59858-5 |url= |last2=Wuytack |first2=L.|rûpel=6}}</ref> Nêrîna hejmarî vedigere serdema nivîsên matematîkî yên herî kevn. Plaqeya [[Koleksiyona Babilî ya Yale]] ([[YBC 7289]]), nêzîkatiyeke hejmarî ya sîstema şêstî ([[Sîstema sexagesîmal|sexagesîmal]]) ji bo [[koka çargoşe ya 2yê]], yanî dirêjahiya xêza [[diyagonal]] a çargoşeyeke yekeyî, pêşkêş dike. Analîza hejmarî vê kevneşopiya dirêj didomîne: li şûna ku bersivên sembolîk ên rast werin wergerandin bo hejmaran û tenê ji bo pîvandinên cîhana rastîn werin sepandin, çareseriyên texmînî di nav sinorên xeletiyê yên diyarkirî de têne bikaranîn. == Warên bikaranînê == Armanca giştî ya warê analîza hejmarî, sêwirandin û analîzkirina wan rêbazan e ku ji bo curbecur pirsgirêkên dijwar çareseriyên nêzîkî rastiyê lê rast peyda bikin; pirsgirêkên ku çareserkirina gelek ji wan bi rêbaza sembolîk ne pêkan e: * Rêbazên hejmarî yên pêşketî ji bo pêkanîna [[pêşbîniya hejmarî ya hewayê]] giring in. * Hesabkirina rêça keştiyeke fezayî pêdivî bi çareseriya hejmarî ya rast a sîstemeke hevkêşeyên diferansiyel ên asayî heye. * Şîrketên otomobîlan dikarin bi bikaranîna simulasyonên kompîturî yên qezayên otomobîlan, ewlehiya li hembera qezayan di wesayîtên xwe de baştir bikin. Ew cure simulasyon di eslê xwe de ji çareserkirina hejmarî ya [[hevkêşeyên diferansiyel ên qismî]] pêk têne. * Di warê darayî de, (fonên veberhênana taybet) û saziyên din ên darayî [[matematîka fînansê]] ji analîza hejmarî bikartînin da ku hewl bidin nirxa pereya giştî û [[Tuver (fînans)|tuveran]] ji beşdarên din ên bazarê rasttir hesab bikin.<ref>Stephen Blyth. [https://books.google.com/books?id=SXbcAAAAQBAJ "An Introduction to Quantitative Finance"]. 2013. page VII.</ref> * Şîrketên hewayî algorîtmayên optîmîzasyonê yên sofîstîke bikar tînin da ku bihayên bilêtan, erkên balafir û ekîban û hewcedariyên sotemeniyê diyar bikin. Di tarîxê de, algorîtmayên wiha di warê [[Lêkolîna operasyon|lêkolîna operasyonan]] de hatine pêşve xistin. * Şîrketên sîgorteyê ji bo analîza [[Aktuar|aktuarî]] programên hejmarî bikartînin. == Tarîx == Tarîxa analîza hejmarî gelek sedsalan beriya dahênana komputerên modern destpê dike. [[Lîneer înterpolasyon]] berî zêdetirî 2000 salan dihat bikaranîn. Gelek matematîknasên mezin ên serdemên borî bi analîza hejmarî re mijûl dibûn<ref name="20c" /> ku ew yek ji navên algorîtmayên giring ên wekî [[Metoda Newton|metoda Newtonê]], [[Polînoma Lagrange|polînoma înterpolyasyonê ya Lagrange]], [[elîmînasiyona Gaussianê]] an jî [[metoda Eulerê]] diyar e. Koka analîza hejmarî ya modern bi gelemperî bi gotareke sala 1947an a [[John von Neumann]] û [[Herman Goldstine]] ve tê girêdan,<ref name="watson">{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |last=Watson |first=G.A. |publisher=World Scientific |date=2010 |pages=161–177 |isbn=9789814469456 |chapter=The history and development of numerical analysis in Scotland: a personal perspective |chapter-url=https://core.ac.uk/download/pdf/206717434.pdf}}</ref><ref>{{cite book |title=The Birth of Numerical Analysis |publisher=World Scientific |date=2010 |isbn=978-981-283-625-0 |volume=10 |editor1-last=Bultheel |editor1-first=Adhemar |editor1-link= |url= |editor2-last=Cools |editor2-first=Ronald|rûpel=17}}</ref> lê hinekên din di wê înakirine de ne ku bingeha analîza hejmarî ya modern digihîje eserên [[E. T. Whittaker]] ên sala 1912an.<ref name="watson" /> [[Wêne:Handbook of Mathematical Functions, by Abramowitz and Stegun, cover.jpg|thumb|180px|Weşana ENSTê]] Ji bo hêsankirina hesabkirinên bi destan, kitêbên mezin bi formul û tabloyên daneyan ên wekî xalên înterpolasyonê û katsayiyên fonksiyonê hatin çêkirin. Bi karanîna wan tabloyan ku pir caran ji bo hin fonksiyonan bi 16 reqemên dehekî an jî zêdetir têne hesibandin, mayro dikare li nirxan bigere da ku têxe nav formulên dayîn û texmînên hejmarî yên pir baş ên hin fonksiyonan bi dest bixe. Xebata kanonîk a di vî warî de weşana [[Enstîtuya Neteweyî ya Standard û Teknolojiyê|ENSTê]] ye ku ji hêla ''[[Abramowitz û Stegun]]'' ve hatî edîtekirin, kitêbek ji 1000 rûpelî zêdetir a hejmareke pir mezin ji formul û fonksiyonên ku bi gelemperî têne bikaranîn û nirxên wan li gelek xalan. Nirxên fonksiyonê êdî pir bikêr nînin wexta ku komputer hebe, lê navnîşa mezin a formulan hîn jî dikare pir bikêr be. [[Hesabkarê mekanîkî|Hesabkera mekanîkî]] jî wekî amûrek ji bo hesabên bi destan hatibû pêşxistin. Ev hesabker di salên 1940î de veguherîn komputerên elektronîk û piştre derket holê ku ew komputer ji bo armancên îdarî jî bikêr in. Lêbelê, dahênana komputerê tesîr li qada analîza hejmariyê jî kir,<ref name="20c" /> ji ber ku êdî dikaribûn hesabên dirêjtir û tevlihevtir pêk bînin. [[Xelata Leslie Fox ji bo Analîza Hejmarî]] di sala 1985an de ji aliyê [[Enstîtuya Matematîk û Sepandinên wê]] ve hate destpêkirin. == Konseptên bingehîn == === Metodên rasterast û dubareker === Metodên rasterast çareseriya pirsgirêkekê di hejmareke sinorkirî ya gavan de hesab dikin. Eger ev metod bi karanîna arîtmetîka bi prezîzyona bêdawî bihata pêkanîn, dê bersiva tam bidana. Meselayên wan metodan ew in: [[elîmînasyona Gaussian]], metoda [[faktorîzasyona QR]] ji bo çareserkirina [[sîstemên hevkêşeyên xêzî]], û [[Algorîtma simplexê|metoda simplexê]] a [[Programa xêzî|programsaziya xêzî]]. Di pratîkê de prezîzyona sinorkirî tê bikaranîn û encam nêzîkatiya çareseriya rastîn e (bi şertê ku [[Hejmara saxlam|saxlam]] hebe). Berevajî metodên rasterast, nayê hêvîkirin ku [[Metoda dubarekirî|metodên dubarekirî]] di hejmareke sinorkirî ya gavan de bi dawî bibin, her çend rastbûna bêdawî gengaz beye jî. Bi destpêkirina texmînek destpêkê, metodên dubarekirî nêzîkbûnên li pey hevda çêdikin ku tenê di sinor de digihîjin çareseriya rast. Testek hevgirtinê ku pir caran [[Resîdual|resîdualê]] jî dihewîne, tê destnîşankirin da ku biryar were dayîn ka kengê çareseriyek têr rast (bi hêvî) hatiye dîtin. Tewra bi karanîna aritmetîka rastbûna bêdawî jî, ew metod dê di nav hejmareke sinorkirî ya gavan de negihîjin çareseriyê (bi gelemperî). Mesele metoda Newtonê, [[metoda dubeşkirinê]] û [[Metoda Jacobi|dubarekirina Jacobi]] ne. Di cebîra matrîksa hesabkerî de, metodên dubarekirî bi gelemperî ji bo pirsgirêkên mezin lazim ne.<ref>{{cite book |title=Iterative methods for sparse linear systems |last=Saad |first=Y. |publisher=SIAM |date=2003 |isbn=978-0-89871-534-7 |url=|rûpel=5}}</ref><ref>{{cite book |title=Applied iterative methods |last1=Hageman |first1=L.A. |publisher=Courier Corporation |date=2012 |isbn=978-0-8284-0312-2 |edition=2nd |url= |last2=Young |first2=D.M.|rûpel=4}}</ref><ref>{{cite book |title=Iterative methods for the solution of equations |last=Traub |first=J.F. |publisher=American Mathematical Society |date=1982 |isbn=978-0-8284-0312-2 |edition=2nd |url=|rûpel=4}}</ref><ref>{{cite book |title=Iterative methods for solving linear systems |last=Greenbaum |first=A. |publisher=SIAM |date=1997 |isbn=978-0-89871-396-1 |url=|rûpel=6}}</ref> Di analîza hejmarî de, metodên dubareker (''iterative'') ji metodên rasterast pirtir gelemperî ne. Hin metod di prensîbê de rasterast in, lê bi gelemperî bi awayekî wisa têne bikaranîn ku ne rasterast dibin; wekî mesela [[Pêvajoya GMRES|GMRES]] û [[metoda gradyenta hevgirtî]] (''conjugate gradient method''). Ji bo van metodan, hejmara gavên ku ji bo bidestxistina çareseriya tam pêwîst in ewqas zêde ye ku, mesela metodên dubareker, çareseriyeke nêzîk (nêzîkatiya hejmarî) tê qebûlkirin. Mesela di pirsgirêka çareserkirina : 3''x''³ + 4 = 28 ji bo hêjmara nenas ''x'', li ber çavan bigire. {| style="margin:auto; text-align:right" |+ Metoda rasterast |- | || 3''x''³ + 4 = 28. |- | ''Sûbtrakt 4'' || 3''x''³ = 24. |- | ''parvebû ji 3'' || ''x''³ = &nbsp;8. |- | ''Koka seyê bigire''|| ''x'' = &nbsp;2. |} Ji bo metoda dubarekirinê, metoda dubareker - dubeşî (''bisection method'') li ser f(x) = 3x³ − 24ê pêk bîne. Nirxên destpêkê ew in: a = 0, b = 3, f(a) = −24, f(b) = 57. {| style="margin:auto;" class="wikitable" |+ Metoda dubareker |- ! ''a'' !! ''b'' !! nav !! ''f''(nav) |- | 0 || 3 || 1.5 || &minus;13.875 |- | 1.5 || 3 || 2.25 || 10.17... |- | 1.5 || 2.25 || 1.875 || &minus;4.22... |- | 1.875 || 2.25 || 2.0625 || 2.32... |} Ji vê tabloyê dikare were encamdan ku çareserî di navbera 1.875 û 2.0625 de ye. Dibe ku algorîtma her hejmareke di wê navberê de, bi xeletiyeke kêmtir ji 0.2 bide. === Rewşa hesabkirinê === Pirsgirêka bi rewşa nebaş a hesabkirinê (''ill-conditioned''): Fonksiyona ''f''(x) = 1/(x − 1) li ber çavan bigirin. Bala xwe bidinê ku ''f''(1.1) = 10 û ''f''(1.001) = 1000 e: guhertineke di ''x'' de ku ji 0.1 kêmtir e, dibe sebeba guhertineke nêzîkî 1000î di ''f''(''x'') de. Nirxandina ''f''(x)-ê li nêzîkî x = 1, pirsgirêkeke bi rewşa nebaş e. Pirsgirêka bi rewşa baş a hesabkirinê: Berevajî wê yekê, nirxandina heman fonksiyona ''f''(x) = 1/(x − 1) li nêzîkî x = 10, pirsgirêkek bi rewşa baş e. Mesela ''f''(10) = 1/9 ≈ 0.111 û ''f''(11) = 0.1 e: guhertineke biçûk di ''x'' de dibe sebeba guhertineke biçûk di ''f''(x)-ê de. === Dîskretîzasyon === Herwiha carinan pêwîst e ku pirsgirêkên berdewam bi pirsgirêkeke ji hev veqetandî werin guhertin ku tê zanin çareseriya wê nêzîkî çareseriya pirsgirêka berdewam e; ew pêvajo wekî '[[dîskretîzasyon]]' tê binavkirin. Mesela çareseriya [[Hevkêşeya dîferensiyel|hevkêşeyeke dîferensiyel]] [[Fonksiyon|fonksiyonek]] e. Divê ew fonksiyon bi rêya hejmareke sinorkirî ya daneyan were nîşandan, mesela bi rêya nirxên wê li hejmareke sinorkirî ya xalên di qada wê ya tanîmê de, tevî ku ev qada tanîmê bi xwe berdewam ([[kontînum]]) e. == Binêre == * [[Analîza matematîkî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === ==== Dersên online (inglîzî) ==== {{Refbegin}} *[https://web.archive.org/web/20150905141405/http://www.nr.com/oldverswitcher.html ''Numerical Recipes''], William H. Press (free, downloadable previous editions) *[https://web.archive.org/web/20120225082123/http://kr.cs.ait.ac.th/~radok/math/mat7/stepsa.htm ''First Steps in Numerical Analysis''] (Internet Archive|archived), R.J.Hosking, S.Joe, D.C.Joyce, and J.C.Turner *[https://web.archive.org/web/20170801213333/http://www.phy.ornl.gov/csep/CSEP/TEXTOC.html ''CSEP'' (Computational Science Education Project)], U.S. Department of Energy ([[Internet Archive|archived 2017-08-01]]) *[https://dlmf.nist.gov/3 Numerical Methods], ch 3. in the ''Digital Library of Mathematical Functions'' *[https://personal.math.ubc.ca/~cbm/aands/page_875.htm Numerical Interpolation, Differentiation and Integration], ch 25. in the ''Handbook of Mathematical Functions'' (Abramowitz and Stegun) *[https://fncbook.com/ Tobin A. Driscoll and Richard J. Braun: ''Fundamentals of Numerical Computation'' (free online version)] {{Refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Matematîk]] r1ci3u4ouk7s7ccke7th14fqfze4rse 14 329505 2087258 2026-08-25T14:50:38Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2087258 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2087259 2087258 2026-08-25T14:53:39Z Avestaboy 34898 /* */ 2087259 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} 2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi 2087260 2087259 2026-08-25T14:55:36Z Avestaboy 34898 /* */ 2087260 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} Ev kategorî ji bo '''pirtûkên honakê''' ye. Ji bo pirtûkên ku bixwe tune ne, binêre“ rgpjgrl600fz6ornjazkgeqn6jdxfws 2087261 2087260 2026-08-25T14:55:56Z Avestaboy 34898 /* */ 2087261 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} Ev kategorî ji bo '''pirtûkên honakê''' ye. Ji bo pirtûkên ku bixwe tune ne, binêre 5e4q0g76az42ntrj4mmi0h8nad06128 2087262 2087261 2026-08-25T14:57:19Z Avestaboy 34898 /* */ 2087262 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} Ev kategorî ji bo '''pirtûkên honakê''' ye. Ji bo pirtûkên ku bixwe tune ne, binêre [[:Kategorî:Pirtûkên honakî]]. 9u848zd9gkev6v2pxfhtv9il4kifs11 2087263 2087262 2026-08-25T14:58:15Z Avestaboy 34898 /* */ 2087263 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} Ev kategorî ji bo '''pirtûkên honakê''' ye. Ji bo pirtûkên ku bixwe tune ne, binêre [[:Kategorî:Pirtûkên honakî]]. [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] 56viwd9c8k9ps7iy2niunxpc3el6afq 2087264 2087263 2026-08-25T14:59:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2087264 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} Ev kategorî ji bo '''pirtûkên honakê''' ye. Ji bo pirtûkên ku bixwe tune ne, binêre [[:Kategorî:Pirtûkên honakî]]. [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî janran]] fmel3qrekxwklluhk19u7vuuwbudv0u 2087265 2087264 2026-08-25T15:03:30Z Avestaboy 34898 /* */ 2087265 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} Ev kategorî ji bo '''pirtûkên honakê''' ye. Ji bo pirtûkên ku bixwe tune ne, binêre [[:Kategorî:Pirtûkên honakî]]. [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî janran]] [[Kategorî:Wêjeya honakê]] kn3ftj2zm41buiuwdiimdvazp9iv34f 2087266 2087265 2026-08-25T15:04:03Z Avestaboy 34898 /* */ 2087266 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} Ev kategorî ji bo '''pirtûkên honakê''' ye. Ji bo pirtûkên ku bixwe tune ne, binêre [[:Kategorî:Pirtûkên honakî]]. [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî janran]] [[Kategorî:Wêjeya honakê|Pirtûk]] dhsjmg8xzqmrxmtvp1x6sdn3fkzml9q 14 329506 2087267 2026-08-25T15:04:35Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2087267 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2087268 2087267 2026-08-25T15:06:15Z Avestaboy 34898 /* */ 2087268 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2087269 2087268 2026-08-25T15:07:29Z Avestaboy 34898 /* */ 2087269 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Honak|:Wêje]] izet44vjrtxt7jvec3qjrve7lm8hotj 2087271 2087269 2026-08-25T15:09:08Z Avestaboy 34898 /* */ 2087271 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Honak|:Wêje]] [[Kategorî:Wêje|;]] 3llt7m7xdfru2jv9j44gtcr8ghg45wg 2087273 2087271 2026-08-25T15:10:32Z Avestaboy 34898 /* */ 2087273 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Honak|:Wêje]] [[Kategorî:Wêje|;]] [[Kategorî:Wêje li gorî janran]] 5jybssa88sht3ahbe78unv4y5hb5cyi 2087274 2087273 2026-08-25T15:10:54Z Avestaboy 34898 2087274 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Honak|:Wêje]] [[Kategorî:Wêje|;]] [[Kategorî:Wêje li gorî janran|+]] mkinr9yvvkh3reuhbfvg8loc0ft5s89 0 329507 2087291 2026-08-25T17:28:46Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2087291 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2087292 2087291 2026-08-25T17:32:28Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2087292 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Arîtmetîk şaxeke bingehîn a [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi operasyonên hejmarî yên wekî [[komkirin]], [[derxistin]], [[zêdekirin]] û [[Parkirin|parkirinê]] re mijûl dibe. Di maneyeke berfirehtir de, ew herwiha [[potens]], derxistina [[Hejmarên kokî|kokê]] hejmarê û girtina [[Logarîtma|logaritmayê]] jî li xwe digire. 97lzljakw8dztwbek5gggyuhjaiaaqb 2087293 2087292 2026-08-25T17:37:20Z Kurê Acemî 105128 2087293 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Arîtmetîk şaxeke bingehîn a [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi operasyonên hejmarî yên wekî [[komkirin]], [[derxistin]], [[zêdekirin]] û [[Parkirin|parkirinê]] re mijûl dibe. Di maneyeke berfirehtir de, ew herwiha [[potens]], derxistina [[Hejmarên kokî|kokê]] hejmarê û girtina [[Logarîtma|logaritmayê]] jî li xwe digire. Sîstemên arîmetîk dikarin ligorî celebê [[Hejmar|hejmaran]] werin ferqkirin. Arîtmetîka [[tamhejmar]] li ser hesabên bi tamhejmarên erênî û neyînî ye. Arîtmetîka hejmarên rasyonel operasyonên li ser [[Kesîr|kesîrên]] tamhejmaran dihewîne. Arîtmetîka hejmara rastîn li ser hesabên bi [[hejmarên rastîn]] e ku hem [[hejmarên aqlî]] û hem jî yên [[Hejmarên na aqlî|hejmarên neaqlî]] dihewîne. gjsric5s6nmgjy48wauxvergscwvju6 2087294 2087293 2026-08-25T17:42:33Z Kurê Acemî 105128 2087294 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Arîtmetîk şaxeke bingehîn a [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi operasyonên hejmarî yên wekî [[komkirin]], [[derxistin]], [[zêdekirin]] û [[Parkirin|parkirinê]] re mijûl dibe. Di maneyeke berfirehtir de, ew herwiha [[potens]], derxistina [[Hejmarên kokî|kokê]] hejmarê û girtina [[Logarîtma|logaritmayê]] jî li xwe digire. Sîstemên arîmetîk dikarin ligorî celebê [[Hejmar|hejmaran]] werin ferqkirin. Arîtmetîka [[tamhejmar]] li ser hesabên bi tamhejmarên erênî û neyînî ye. Arîtmetîka hejmarên rasyonel operasyonên li ser [[Kesîr|kesîrên]] tamhejmaran dihewîne. Arîtmetîka hejmara rastîn li ser hesabên bi [[hejmarên rastîn]] e ku hem [[hejmarên aqlî]] û hem jî yên [[Hejmarên na aqlî|hejmarên neaqlî]] dihewîne. Ferqeke din li ser bingeha wê [[sîstema hejmaran]] e ku ji bo pêkanîna hesaban tê bikaranîn. Artîmetîka dehiyî ya herî berbelav e; ew sîstem ji bo nîşandana hejmaran, hejmarên bingehîn ên ji 0 heta 9 û kombînasyonên wan bikar tîne. Berevajî wê artîmetîka [[Hejmarên duyeyî|duyeyî]] ji aliyê piraniya komputeran ve tê bikaranîn û hejmaran wekî kombînasyonên hejmarên bingehîn ên 0 û 1 nîşan dide. Artîmetîka komputerê bi taybetmendiyên pêkanîna artîmetîka duyî li ser [[Komputer|komputeran]] ve mijûl dibe. Hin sîstemên artîmetîkê li ser [[Cismê matematîkî|cismên matematîkî]] yên ji bilî hejmaran kar dikin, wekî [[arîtmetîka întervalî]] û [[Matrîs (matematîk(|artîmetîka matrîsê]]. gvjxm8t2m09p3a9859k936y274ymvo2 2087295 2087294 2026-08-25T18:19:25Z Kurê Acemî 105128 2087295 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Arîtmetîk şaxeke bingehîn a [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi operasyonên hejmarî yên wekî [[komkirin]], [[derxistin]], [[zêdekirin]] û [[Parkirin|parkirinê]] re mijûl dibe. Di maneyeke berfirehtir de, ew herwiha [[potens]], derxistina [[Hejmarên kokî|kokê]] hejmarê û girtina [[Logarîtma|logaritmayê]] jî li xwe digire. Sîstemên arîmetîk dikarin ligorî celebê [[Hejmar|hejmaran]] werin ferqkirin. Arîtmetîka [[tamhejmar]] li ser hesabên bi tamhejmarên erênî û neyînî ye. Arîtmetîka hejmarên rasyonel operasyonên li ser [[Kesîr|kesîrên]] tamhejmaran dihewîne. Arîtmetîka hejmara rastîn li ser hesabên bi [[hejmarên rastîn]] e ku hem [[hejmarên aqlî]] û hem jî yên [[Hejmarên na aqlî|hejmarên neaqlî]] dihewîne. Ferqeke din li ser bingeha wê [[sîstema hejmaran]] e ku ji bo pêkanîna hesaban tê bikaranîn. Artîmetîka dehiyî ya herî berbelav e; ew sîstem ji bo nîşandana hejmaran, hejmarên bingehîn ên ji 0 heta 9 û kombînasyonên wan bikar tîne. Berevajî wê artîmetîka [[Hejmarên duyeyî|duyeyî]] ji aliyê piraniya komputeran ve tê bikaranîn û hejmaran wekî kombînasyonên hejmarên bingehîn ên 0 û 1 nîşan dide. Artîmetîka komputerê bi taybetmendiyên pêkanîna artîmetîka duyî li ser [[Komputer|komputeran]] ve mijûl dibe. Hin sîstemên artîmetîkê li ser [[Cismê matematîkî|cismên matematîkî]] yên ji bilî hejmaran kar dikin, wekî [[arîtmetîka întervalî]] û [[Matrîs (matematîk(|artîmetîka matrîsê]]. Operasyonên arîtmetîkî bingeha gelek şaxên matematîkê, wekî [[cebîr]], [[kalkulus]] j0w0zt5p30ezd6ehjxsvb19ptl11im6 2087298 2087295 2026-08-25T19:54:09Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2087298 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Arîtmetîk şaxeke bingehîn a [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi operasyonên hejmarî yên wekî [[komkirin]], [[derxistin]], [[zêdekirin]] û [[Parkirin|parkirinê]] re mijûl dibe. Di maneyeke berfirehtir de, ew herwiha [[potens]], derxistina [[Hejmarên kokî|kokê]] hejmarê û girtina [[Logarîtma|logaritmayê]] jî li xwe digire. Sîstemên arîmetîk dikarin ligorî celebê [[Hejmar|hejmaran]] werin ferqkirin. Arîtmetîka [[tamhejmar]] li ser hesabên bi tamhejmarên erênî û neyînî ye. Arîtmetîka hejmarên rasyonel operasyonên li ser [[Kesîr|kesîrên]] tamhejmaran dihewîne. Arîtmetîka hejmara rastîn li ser hesabên bi [[hejmarên rastîn]] e ku hem [[hejmarên aqlî]] û hem jî yên [[Hejmarên na aqlî|hejmarên neaqlî]] dihewîne. Ferqeke din li ser bingeha wê [[sîstema hejmaran]] e ku ji bo pêkanîna hesaban tê bikaranîn. Artîmetîka dehiyî ya herî berbelav e; ew sîstem ji bo nîşandana hejmaran, hejmarên bingehîn ên ji 0 heta 9 û kombînasyonên wan bikar tîne. Berevajî wê artîmetîka [[Hejmarên duyeyî|duyeyî]] ji aliyê piraniya komputeran ve tê bikaranîn û hejmaran wekî kombînasyonên hejmarên bingehîn ên 0 û 1 nîşan dide. Artîmetîka komputerê bi taybetmendiyên pêkanîna artîmetîka duyî li ser [[Komputer|komputeran]] ve mijûl dibe. Hin sîstemên artîmetîkê li ser [[Cismê matematîkî|cismên matematîkî]] yên ji bilî hejmaran kar dikin, wekî [[arîtmetîka întervalî]] û [[Matrîs (matematîk(|artîmetîka matrîsê]]. Operasyonên arîtmetîkî bingeha gelek şaxên matematîkê, wekî [[cebîr]], [[kalkulus]] û [[Amar|statîstîkê]] de pêk tînin. Ew di warên zanistî yên wekî [[fizîk]] û di [[Aborî|aboriyê]] de jî roleke bi eynî rengî dilîzin. Arîtmetîk di gelek warên jiyana rojane de cih digire; mesela ji bo hesabkirina pereyê mayî di wexta kirînê de an jî ji bo birêvebirina [[fînansa kesane]]. Ew yek ji wan formên destpêkê yên [[perwerdeya matematîkê]] ye ku telebe pê re rûbirû dibin. Bingehên wê yên zaninî û têgehî ji aliyê [[Derûnnasî|psîkolojî]] û [[Felsefe|fîlosofiyê]] ve tên lêkolînkirin. nno5f7bspu6o2nhg6vod7muudlkbuon 2087299 2087298 2026-08-25T19:54:30Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2087299 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Arîtmetîk şaxeke bingehîn a [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi operasyonên hejmarî yên wekî [[komkirin]], [[derxistin]], [[zêdekirin]] û [[Parkirin|parkirinê]] re mijûl dibe. Di maneyeke berfirehtir de, ew herwiha [[potens]], derxistina [[Hejmarên kokî|kokê]] hejmarê û girtina [[Logarîtma|logaritmayê]] jî li xwe digire. Sîstemên arîmetîk dikarin ligorî celebê [[Hejmar|hejmaran]] werin ferqkirin. Arîtmetîka [[tamhejmar]] li ser hesabên bi tamhejmarên erênî û neyînî ye. Arîtmetîka hejmarên rasyonel operasyonên li ser [[Kesîr|kesîrên]] tamhejmaran dihewîne. Arîtmetîka hejmara rastîn li ser hesabên bi [[hejmarên rastîn]] e ku hem [[hejmarên aqlî]] û hem jî yên [[Hejmarên na aqlî|hejmarên neaqlî]] dihewîne. Ferqeke din li ser bingeha wê [[sîstema hejmaran]] e ku ji bo pêkanîna hesaban tê bikaranîn. Artîmetîka dehiyî ya herî berbelav e; ew sîstem ji bo nîşandana hejmaran, hejmarên bingehîn ên ji 0 heta 9 û kombînasyonên wan bikar tîne. Berevajî wê artîmetîka [[Hejmarên duyeyî|duyeyî]] ji aliyê piraniya komputeran ve tê bikaranîn û hejmaran wekî kombînasyonên hejmarên bingehîn ên 0 û 1 nîşan dide. Artîmetîka komputerê bi taybetmendiyên pêkanîna artîmetîka duyî li ser [[Komputer|komputeran]] ve mijûl dibe. Hin sîstemên artîmetîkê li ser [[Cismê matematîkî|cismên matematîkî]] yên ji bilî hejmaran kar dikin, wekî [[arîtmetîka întervalî]] û [[Matrîs (matematîk(|artîmetîka matrîsê]]. Operasyonên arîtmetîkî bingeha gelek şaxên matematîkê, wekî [[cebîr]], [[kalkulus]] û [[Amar|statîstîkê]] de pêk tînin. Ew di warên zanistî yên wekî [[fizîk]] û di [[Aborî|ekonomiyê]] de jî roleke bi eynî rengî dilîzin. Arîtmetîk di gelek warên jiyana rojane de cih digire; mesela ji bo hesabkirina pereyê mayî di wexta kirînê de an jî ji bo birêvebirina [[fînansa kesane]]. Ew yek ji wan formên destpêkê yên [[perwerdeya matematîkê]] ye ku telebe pê re rûbirû dibin. Bingehên wê yên zaninî û têgehî ji aliyê [[Derûnnasî|psîkolojî]] û [[Felsefe|fîlosofiyê]] ve tên lêkolînkirin. 9x1to5mk30ysae7rvspbwzu50vd36xz 2087300 2087299 2026-08-25T20:02:57Z Kurê Acemî 105128 2087300 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Arîtmetîk şaxeke bingehîn a [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi operasyonên hejmarî yên wekî [[komkirin]], [[derxistin]], [[zêdekirin]] û [[Parkirin|parkirinê]] re mijûl dibe. Di maneyeke berfirehtir de, ew herwiha [[potens]], derxistina [[Hejmarên kokî|kokê]] hejmarê û girtina [[Logarîtma|logaritmayê]] jî li xwe digire. Sîstemên arîmetîk dikarin ligorî celebê [[Hejmar|hejmaran]] werin ferqkirin. Arîtmetîka [[tamhejmar]] li ser hesabên bi tamhejmarên erênî û neyînî ye. Arîtmetîka hejmarên rasyonel operasyonên li ser [[Kesîr|kesîrên]] tamhejmaran dihewîne. Arîtmetîka hejmara rastîn li ser hesabên bi [[hejmarên rastîn]] e ku hem [[hejmarên aqlî]] û hem jî yên [[Hejmarên na aqlî|hejmarên neaqlî]] dihewîne. Ferqeke din li ser bingeha wê [[sîstema hejmaran]] e ku ji bo pêkanîna hesaban tê bikaranîn. Artîmetîka dehiyî ya herî berbelav e; ew sîstem ji bo nîşandana hejmaran, hejmarên bingehîn ên ji 0 heta 9 û kombînasyonên wan bikar tîne. Berevajî wê artîmetîka [[Hejmarên duyeyî|duyeyî]] ji aliyê piraniya komputeran ve tê bikaranîn û hejmaran wekî kombînasyonên hejmarên bingehîn ên 0 û 1 nîşan dide. Artîmetîka komputerê bi taybetmendiyên pêkanîna artîmetîka duyî li ser [[Komputer|komputeran]] ve mijûl dibe. Hin sîstemên artîmetîkê li ser [[Cismê matematîkî|cismên matematîkî]] yên ji bilî hejmaran kar dikin, wekî [[arîtmetîka întervalî]] û [[Matrîs (matematîk(|artîmetîka matrîsê]]. Operasyonên arîtmetîkî bingeha gelek şaxên matematîkê, wekî [[cebîr]], [[kalkulus]] û [[Amar|statîstîkê]] de pêk tînin. Ew di warên zanistî yên wekî [[fizîk]] û di [[Aborî|ekonomiyê]] de jî roleke bi eynî rengî dilîzin. Arîtmetîk di gelek warên jiyana rojane de cih digire; mesela ji bo hesabkirina pereyê mayî di wexta kirînê de an jî ji bo birêvebirina [[fînansa kesane]]. Ew yek ji wan formên destpêkê yên [[perwerdeya matematîkê]] ye ku telebe pê re rûbirû dibin. Bingehên wê yên zaninî û têgehî ji aliyê [[Derûnnasî|psîkolojî]] û [[Felsefe|fîlosofiyê]] ve tên lêkolînkirin. Pratîka arîmetrîkê bi kêmanî bi hezaran û dibe ku bi deh hezaran salî kevin e. [[Şaristanî|Şaristaniyên]] kevnar ên wekî [[Misira kevnare|Misir]] û [[Sumer|sumeran]] di dora sala 3000 {{Bz}} de sîstemên hejmaran îcad kirin da ku pirsgirêkên matematîkî yên pratîkî çareser bikin. Di sedsalên 7 û 6 {{Bz}} [[Yewnanistana kevnare|yewnanên kevnare]] lêkolînek bêtir abstrakt a hejmaran destpê kirin û metoda [[îsbata matematîkê]] dan nasîn. Hindiyên kevnare têgeha [[Sifir (hejmar)|sifir]] û [[Sîstema hejmarî ya Ereb-Hindî|sîstema desîmal]] pêş xistin ku matematîkzanên ereb di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de bêtir pêş xistin û li [[cîhana Rojava]] belav kirin. Yekê [[hesabên mekanîkî]] di sedsala 17an de hatin îcad kirin. Sedsalên 18 û 19an pêşveçûna [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]] a modern û çêkirina bingehên [[Sîstema aksîomatîk|aksîomatîk]] ên matematîkê dîtin. Di sedsala 20ê de, derketina holê ya [[Makîneya hesabê|hesabê elektronîk]] û komputeran rastbûn û leza ku hesabên matematîkî dikarin werin kirin şoreşek kir. k438hyv8a47ld645uy46o5vuxi7yx6d 2087301 2087300 2026-08-25T20:03:38Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Matematîk]] 2087301 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Arîtmetîk şaxeke bingehîn a [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi operasyonên hejmarî yên wekî [[komkirin]], [[derxistin]], [[zêdekirin]] û [[Parkirin|parkirinê]] re mijûl dibe. Di maneyeke berfirehtir de, ew herwiha [[potens]], derxistina [[Hejmarên kokî|kokê]] hejmarê û girtina [[Logarîtma|logaritmayê]] jî li xwe digire. Sîstemên arîmetîk dikarin ligorî celebê [[Hejmar|hejmaran]] werin ferqkirin. Arîtmetîka [[tamhejmar]] li ser hesabên bi tamhejmarên erênî û neyînî ye. Arîtmetîka hejmarên rasyonel operasyonên li ser [[Kesîr|kesîrên]] tamhejmaran dihewîne. Arîtmetîka hejmara rastîn li ser hesabên bi [[hejmarên rastîn]] e ku hem [[hejmarên aqlî]] û hem jî yên [[Hejmarên na aqlî|hejmarên neaqlî]] dihewîne. Ferqeke din li ser bingeha wê [[sîstema hejmaran]] e ku ji bo pêkanîna hesaban tê bikaranîn. Artîmetîka dehiyî ya herî berbelav e; ew sîstem ji bo nîşandana hejmaran, hejmarên bingehîn ên ji 0 heta 9 û kombînasyonên wan bikar tîne. Berevajî wê artîmetîka [[Hejmarên duyeyî|duyeyî]] ji aliyê piraniya komputeran ve tê bikaranîn û hejmaran wekî kombînasyonên hejmarên bingehîn ên 0 û 1 nîşan dide. Artîmetîka komputerê bi taybetmendiyên pêkanîna artîmetîka duyî li ser [[Komputer|komputeran]] ve mijûl dibe. Hin sîstemên artîmetîkê li ser [[Cismê matematîkî|cismên matematîkî]] yên ji bilî hejmaran kar dikin, wekî [[arîtmetîka întervalî]] û [[Matrîs (matematîk(|artîmetîka matrîsê]]. Operasyonên arîtmetîkî bingeha gelek şaxên matematîkê, wekî [[cebîr]], [[kalkulus]] û [[Amar|statîstîkê]] de pêk tînin. Ew di warên zanistî yên wekî [[fizîk]] û di [[Aborî|ekonomiyê]] de jî roleke bi eynî rengî dilîzin. Arîtmetîk di gelek warên jiyana rojane de cih digire; mesela ji bo hesabkirina pereyê mayî di wexta kirînê de an jî ji bo birêvebirina [[fînansa kesane]]. Ew yek ji wan formên destpêkê yên [[perwerdeya matematîkê]] ye ku telebe pê re rûbirû dibin. Bingehên wê yên zaninî û têgehî ji aliyê [[Derûnnasî|psîkolojî]] û [[Felsefe|fîlosofiyê]] ve tên lêkolînkirin. Pratîka arîmetrîkê bi kêmanî bi hezaran û dibe ku bi deh hezaran salî kevin e. [[Şaristanî|Şaristaniyên]] kevnar ên wekî [[Misira kevnare|Misir]] û [[Sumer|sumeran]] di dora sala 3000 {{Bz}} de sîstemên hejmaran îcad kirin da ku pirsgirêkên matematîkî yên pratîkî çareser bikin. Di sedsalên 7 û 6 {{Bz}} [[Yewnanistana kevnare|yewnanên kevnare]] lêkolînek bêtir abstrakt a hejmaran destpê kirin û metoda [[îsbata matematîkê]] dan nasîn. Hindiyên kevnare têgeha [[Sifir (hejmar)|sifir]] û [[Sîstema hejmarî ya Ereb-Hindî|sîstema desîmal]] pêş xistin ku matematîkzanên ereb di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de bêtir pêş xistin û li [[cîhana Rojava]] belav kirin. Yekê [[hesabên mekanîkî]] di sedsala 17an de hatin îcad kirin. Sedsalên 18 û 19an pêşveçûna [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]] a modern û çêkirina bingehên [[Sîstema aksîomatîk|aksîomatîk]] ên matematîkê dîtin. Di sedsala 20ê de, derketina holê ya [[Makîneya hesabê|hesabê elektronîk]] û komputeran rastbûn û leza ku hesabên matematîkî dikarin werin kirin şoreşek kir. [[Kategorî:Matematîk]] kqv4xqt8nky1w3uisgn5msc17mwox4y 2087302 2087301 2026-08-25T20:03:53Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2087302 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Arîtmetîk şaxeke bingehîn a [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi operasyonên hejmarî yên wekî [[komkirin]], [[derxistin]], [[zêdekirin]] û [[Parkirin|parkirinê]] re mijûl dibe. Di maneyeke berfirehtir de, ew herwiha [[potens]], derxistina [[Hejmarên kokî|kokê]] hejmarê û girtina [[Logarîtma|logaritmayê]] jî li xwe digire. Sîstemên arîmetîk dikarin ligorî celebê [[Hejmar|hejmaran]] werin ferqkirin. Arîtmetîka [[tamhejmar]] li ser hesabên bi tamhejmarên erênî û neyînî ye. Arîtmetîka hejmarên rasyonel operasyonên li ser [[Kesîr|kesîrên]] tamhejmaran dihewîne. Arîtmetîka hejmara rastîn li ser hesabên bi [[hejmarên rastîn]] e ku hem [[hejmarên aqlî]] û hem jî yên [[Hejmarên na aqlî|hejmarên neaqlî]] dihewîne. Ferqeke din li ser bingeha wê [[sîstema hejmaran]] e ku ji bo pêkanîna hesaban tê bikaranîn. Artîmetîka dehiyî ya herî berbelav e; ew sîstem ji bo nîşandana hejmaran, hejmarên bingehîn ên ji 0 heta 9 û kombînasyonên wan bikar tîne. Berevajî wê artîmetîka [[Hejmarên duyeyî|duyeyî]] ji aliyê piraniya komputeran ve tê bikaranîn û hejmaran wekî kombînasyonên hejmarên bingehîn ên 0 û 1 nîşan dide. Artîmetîka komputerê bi taybetmendiyên pêkanîna artîmetîka duyî li ser [[Komputer|komputeran]] ve mijûl dibe. Hin sîstemên artîmetîkê li ser [[Cismê matematîkî|cismên matematîkî]] yên ji bilî hejmaran kar dikin, wekî [[arîtmetîka întervalî]] û [[Matrîs (matematîk(|artîmetîka matrîsê]]. Operasyonên arîtmetîkî bingeha gelek şaxên matematîkê, wekî [[cebîr]], [[kalkulus]] û [[Amar|statîstîkê]] de pêk tînin. Ew di warên zanistî yên wekî [[fizîk]] û di [[Aborî|ekonomiyê]] de jî roleke bi eynî rengî dilîzin. Arîtmetîk di gelek warên jiyana rojane de cih digire; mesela ji bo hesabkirina pereyê mayî di wexta kirînê de an jî ji bo birêvebirina [[fînansa kesane]]. Ew yek ji wan formên destpêkê yên [[perwerdeya matematîkê]] ye ku telebe pê re rûbirû dibin. Bingehên wê yên zaninî û têgehî ji aliyê [[Derûnnasî|psîkolojî]] û [[Felsefe|fîlosofiyê]] ve tên lêkolînkirin. Pratîka arîmetrîkê bi kêmanî bi hezaran û dibe ku bi deh hezaran salî kevin e. [[Şaristanî|Şaristaniyên]] kevnar ên wekî [[Misira kevnare|Misir]] û [[Sumer|sumeran]] di dora sala 3000 {{Bz}} de sîstemên hejmaran îcad kirin da ku pirsgirêkên matematîkî yên pratîkî çareser bikin. Di sedsalên 7 û 6 {{Bz}} [[Yewnanistana kevnare|yewnanên kevnare]] lêkolînek bêtir abstrakt a hejmaran destpê kirin û metoda [[îsbata matematîkê]] dan nasîn. Hindiyên kevnare têgeha [[Sifir (hejmar)|sifir]] û [[Sîstema hejmarî ya Ereb-Hindî|sîstema desîmal]] pêş xistin ku matematîkzanên ereb di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de bêtir pêş xistin û li [[cîhana Rojava]] belav kirin. Yekê [[hesabên mekanîkî]] di sedsala 17an de hatin îcad kirin. Sedsalên 18 û 19an pêşveçûna [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]] a modern û çêkirina bingehên [[Sîstema aksîomatîk|aksîomatîk]] ên matematîkê dîtin. Di sedsala 20ê de, derketina holê ya [[Makîneya hesabê|hesabê elektronîk]] û komputeran rastbûn û leza ku hesabên matematîkî dikarin werin kirin şoreşek kir. == Çavkanî == [[Kategorî:Matematîk]] rw7py1vn21gct7c2fyfonbbg0cbyawh 2087303 2087302 2026-08-25T20:04:11Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2087303 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Arîtmetîk şaxeke bingehîn a [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi operasyonên hejmarî yên wekî [[komkirin]], [[derxistin]], [[zêdekirin]] û [[Parkirin|parkirinê]] re mijûl dibe. Di maneyeke berfirehtir de, ew herwiha [[potens]], derxistina [[Hejmarên kokî|kokê]] hejmarê û girtina [[Logarîtma|logaritmayê]] jî li xwe digire. Sîstemên arîmetîk dikarin ligorî celebê [[Hejmar|hejmaran]] werin ferqkirin. Arîtmetîka [[tamhejmar]] li ser hesabên bi tamhejmarên erênî û neyînî ye. Arîtmetîka hejmarên rasyonel operasyonên li ser [[Kesîr|kesîrên]] tamhejmaran dihewîne. Arîtmetîka hejmara rastîn li ser hesabên bi [[hejmarên rastîn]] e ku hem [[hejmarên aqlî]] û hem jî yên [[Hejmarên na aqlî|hejmarên neaqlî]] dihewîne. Ferqeke din li ser bingeha wê [[sîstema hejmaran]] e ku ji bo pêkanîna hesaban tê bikaranîn. Artîmetîka dehiyî ya herî berbelav e; ew sîstem ji bo nîşandana hejmaran, hejmarên bingehîn ên ji 0 heta 9 û kombînasyonên wan bikar tîne. Berevajî wê artîmetîka [[Hejmarên duyeyî|duyeyî]] ji aliyê piraniya komputeran ve tê bikaranîn û hejmaran wekî kombînasyonên hejmarên bingehîn ên 0 û 1 nîşan dide. Artîmetîka komputerê bi taybetmendiyên pêkanîna artîmetîka duyî li ser [[Komputer|komputeran]] ve mijûl dibe. Hin sîstemên artîmetîkê li ser [[Cismê matematîkî|cismên matematîkî]] yên ji bilî hejmaran kar dikin, wekî [[arîtmetîka întervalî]] û [[Matrîs (matematîk(|artîmetîka matrîsê]]. Operasyonên arîtmetîkî bingeha gelek şaxên matematîkê, wekî [[cebîr]], [[kalkulus]] û [[Amar|statîstîkê]] de pêk tînin. Ew di warên zanistî yên wekî [[fizîk]] û di [[Aborî|ekonomiyê]] de jî roleke bi eynî rengî dilîzin. Arîtmetîk di gelek warên jiyana rojane de cih digire; mesela ji bo hesabkirina pereyê mayî di wexta kirînê de an jî ji bo birêvebirina [[fînansa kesane]]. Ew yek ji wan formên destpêkê yên [[perwerdeya matematîkê]] ye ku telebe pê re rûbirû dibin. Bingehên wê yên zaninî û têgehî ji aliyê [[Derûnnasî|psîkolojî]] û [[Felsefe|fîlosofiyê]] ve tên lêkolînkirin. Pratîka arîmetrîkê bi kêmanî bi hezaran û dibe ku bi deh hezaran salî kevin e. [[Şaristanî|Şaristaniyên]] kevnar ên wekî [[Misira kevnare|Misir]] û [[Sumer|sumeran]] di dora sala 3000 {{Bz}} de sîstemên hejmaran îcad kirin da ku pirsgirêkên matematîkî yên pratîkî çareser bikin. Di sedsalên 7 û 6 {{Bz}} [[Yewnanistana kevnare|yewnanên kevnare]] lêkolînek bêtir abstrakt a hejmaran destpê kirin û metoda [[îsbata matematîkê]] dan nasîn. Hindiyên kevnare têgeha [[Sifir (hejmar)|sifir]] û [[Sîstema hejmarî ya Ereb-Hindî|sîstema desîmal]] pêş xistin ku matematîkzanên ereb di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de bêtir pêş xistin û li [[cîhana Rojava]] belav kirin. Yekê [[hesabên mekanîkî]] di sedsala 17an de hatin îcad kirin. Sedsalên 18 û 19an pêşveçûna [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]] a modern û çêkirina bingehên [[Sîstema aksîomatîk|aksîomatîk]] ên matematîkê dîtin. Di sedsala 20ê de, derketina holê ya [[Makîneya hesabê|hesabê elektronîk]] û komputeran rastbûn û leza ku hesabên matematîkî dikarin werin kirin şoreşek kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] ldk8gdpuh6aw80tvjm1b3pswuz3wety 2087304 2087303 2026-08-25T20:04:45Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2087304 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Arîtmetîk şaxeke bingehîn a [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi operasyonên hejmarî yên wekî [[komkirin]], [[derxistin]], [[zêdekirin]] û [[Parkirin|parkirinê]] re mijûl dibe. Di maneyeke berfirehtir de, ew herwiha [[potens]], derxistina [[Hejmarên kokî|kokê]] hejmarê û girtina [[Logarîtma|logaritmayê]] jî li xwe digire. Sîstemên arîmetîk dikarin ligorî celebê [[Hejmar|hejmaran]] werin ferqkirin. Arîtmetîka [[tamhejmar]] li ser hesabên bi tamhejmarên erênî û neyînî ye. Arîtmetîka hejmarên rasyonel operasyonên li ser [[Kesîr|kesîrên]] tamhejmaran dihewîne. Arîtmetîka hejmara rastîn li ser hesabên bi [[hejmarên rastîn]] e ku hem [[hejmarên aqlî]] û hem jî yên [[Hejmarên na aqlî|hejmarên neaqlî]] dihewîne. Ferqeke din li ser bingeha wê [[sîstema hejmaran]] e ku ji bo pêkanîna hesaban tê bikaranîn. Artîmetîka dehiyî ya herî berbelav e; ew sîstem ji bo nîşandana hejmaran, hejmarên bingehîn ên ji 0 heta 9 û kombînasyonên wan bikar tîne. Berevajî wê artîmetîka [[Hejmarên duyeyî|duyeyî]] ji aliyê piraniya komputeran ve tê bikaranîn û hejmaran wekî kombînasyonên hejmarên bingehîn ên 0 û 1 nîşan dide. Artîmetîka komputerê bi taybetmendiyên pêkanîna artîmetîka duyî li ser [[Komputer|komputeran]] ve mijûl dibe. Hin sîstemên artîmetîkê li ser [[Cismê matematîkî|cismên matematîkî]] yên ji bilî hejmaran kar dikin, wekî [[arîtmetîka întervalî]] û [[Matrîs (matematîk(|artîmetîka matrîsê]]. Operasyonên arîtmetîkî bingeha gelek şaxên matematîkê, wekî [[cebîr]], [[kalkulus]] û [[Amar|statîstîkê]] de pêk tînin. Ew di warên zanistî yên wekî [[fizîk]] û di [[Aborî|ekonomiyê]] de jî roleke bi eynî rengî dilîzin. Arîtmetîk di gelek warên jiyana rojane de cih digire; mesela ji bo hesabkirina pereyê mayî di wexta kirînê de an jî ji bo birêvebirina [[fînansa kesane]]. Ew yek ji wan formên destpêkê yên [[perwerdeya matematîkê]] ye ku telebe pê re rûbirû dibin. Bingehên wê yên zaninî û têgehî ji aliyê [[Derûnnasî|psîkolojî]] û [[Felsefe|fîlosofiyê]] ve tên lêkolînkirin. Pratîka arîmetrîkê bi kêmanî bi hezaran û dibe ku bi deh hezaran salî kevin e. [[Şaristanî|Şaristaniyên]] kevnar ên wekî [[Misira kevnare|Misir]] û [[Sumer|sumeran]] di dora sala 3000 {{Bz}} de sîstemên hejmaran îcad kirin da ku pirsgirêkên matematîkî yên pratîkî çareser bikin. Di sedsalên 7 û 6 {{Bz}} [[Yewnanistana kevnare|yewnanên kevnare]] lêkolînek bêtir abstrakt a hejmaran destpê kirin û metoda [[îsbata matematîkê]] dan nasîn. Hindiyên kevnare têgeha [[Sifir (hejmar)|sifir]] û [[Sîstema hejmarî ya Ereb-Hindî|sîstema desîmal]] pêş xistin ku matematîkzanên ereb di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de bêtir pêş xistin û li [[cîhana Rojava]] belav kirin. Yekê [[hesabên mekanîkî]] di sedsala 17an de hatin îcad kirin. Sedsalên 18 û 19an pêşveçûna [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]] a modern û çêkirina bingehên [[Sîstema aksîomatîk|aksîomatîk]] ên matematîkê dîtin. Di sedsala 20ê de, derketina holê ya [[Makîneya hesabê|hesabê elektronîk]] û komputeran rastbûn û leza ku hesabên matematîkî dikarin werin kirin şoreşek kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] 9prszo2gqz015rw8ljv6stp96yir4jb 2087305 2087304 2026-08-25T20:05:02Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2087305 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Arithmetic operations.svg|thumb]] Arîtmetîk şaxeke bingehîn a [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi operasyonên hejmarî yên wekî [[komkirin]], [[derxistin]], [[zêdekirin]] û [[Parkirin|parkirinê]] re mijûl dibe. Di maneyeke berfirehtir de, ew herwiha [[potens]], derxistina [[Hejmarên kokî|kokê]] hejmarê û girtina [[Logarîtma|logaritmayê]] jî li xwe digire. Sîstemên arîmetîk dikarin ligorî celebê [[Hejmar|hejmaran]] werin ferqkirin. Arîtmetîka [[tamhejmar]] li ser hesabên bi tamhejmarên erênî û neyînî ye. Arîtmetîka hejmarên rasyonel operasyonên li ser [[Kesîr|kesîrên]] tamhejmaran dihewîne. Arîtmetîka hejmara rastîn li ser hesabên bi [[hejmarên rastîn]] e ku hem [[hejmarên aqlî]] û hem jî yên [[Hejmarên na aqlî|hejmarên neaqlî]] dihewîne. Ferqeke din li ser bingeha wê [[sîstema hejmaran]] e ku ji bo pêkanîna hesaban tê bikaranîn. Artîmetîka dehiyî ya herî berbelav e; ew sîstem ji bo nîşandana hejmaran, hejmarên bingehîn ên ji 0 heta 9 û kombînasyonên wan bikar tîne. Berevajî wê artîmetîka [[Hejmarên duyeyî|duyeyî]] ji aliyê piraniya komputeran ve tê bikaranîn û hejmaran wekî kombînasyonên hejmarên bingehîn ên 0 û 1 nîşan dide. Artîmetîka komputerê bi taybetmendiyên pêkanîna artîmetîka duyî li ser [[Komputer|komputeran]] ve mijûl dibe. Hin sîstemên artîmetîkê li ser [[Cismê matematîkî|cismên matematîkî]] yên ji bilî hejmaran kar dikin, wekî [[arîtmetîka întervalî]] û [[Matrîs (matematîk(|artîmetîka matrîsê]]. Operasyonên arîtmetîkî bingeha gelek şaxên matematîkê, wekî [[cebîr]], [[kalkulus]] û [[Amar|statîstîkê]] de pêk tînin. Ew di warên zanistî yên wekî [[fizîk]] û di [[Aborî|ekonomiyê]] de jî roleke bi eynî rengî dilîzin. Arîtmetîk di gelek warên jiyana rojane de cih digire; mesela ji bo hesabkirina pereyê mayî di wexta kirînê de an jî ji bo birêvebirina [[fînansa kesane]]. Ew yek ji wan formên destpêkê yên [[perwerdeya matematîkê]] ye ku telebe pê re rûbirû dibin. Bingehên wê yên zaninî û têgehî ji aliyê [[Derûnnasî|psîkolojî]] û [[Felsefe|fîlosofiyê]] ve tên lêkolînkirin. Pratîka arîmetrîkê bi kêmanî bi hezaran û dibe ku bi deh hezaran salî kevin e. [[Şaristanî|Şaristaniyên]] kevnar ên wekî [[Misira kevnare|Misir]] û [[Sumer|sumeran]] di dora sala 3000 {{Bz}} de sîstemên hejmaran îcad kirin da ku pirsgirêkên matematîkî yên pratîkî çareser bikin. Di sedsalên 7 û 6 {{Bz}} [[Yewnanistana kevnare|yewnanên kevnare]] lêkolînek bêtir abstrakt a hejmaran destpê kirin û metoda [[îsbata matematîkê]] dan nasîn. Hindiyên kevnare têgeha [[Sifir (hejmar)|sifir]] û [[Sîstema hejmarî ya Ereb-Hindî|sîstema desîmal]] pêş xistin ku matematîkzanên ereb di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de bêtir pêş xistin û li [[cîhana Rojava]] belav kirin. Yekê [[hesabên mekanîkî]] di sedsala 17an de hatin îcad kirin. Sedsalên 18 û 19an pêşveçûna [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]] a modern û çêkirina bingehên [[Sîstema aksîomatîk|aksîomatîk]] ên matematîkê dîtin. Di sedsala 20ê de, derketina holê ya [[Makîneya hesabê|hesabê elektronîk]] û komputeran rastbûn û leza ku hesabên matematîkî dikarin werin kirin şoreşek kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] 0bcl181tlxijvfumqqwngk6flf5f0do 2087306 2087305 2026-08-25T20:06:39Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2087306 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Arithmetic operations.svg|thumb|Operasyonên sereke yên arîmetîkî ew in: komkirin, derxistin, zêdekirin û parkirin.]] Arîtmetîk şaxeke bingehîn a [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi operasyonên hejmarî yên wekî [[komkirin]], [[derxistin]], [[zêdekirin]] û [[Parkirin|parkirinê]] re mijûl dibe. Di maneyeke berfirehtir de, ew herwiha [[potens]], derxistina [[Hejmarên kokî|kokê]] hejmarê û girtina [[Logarîtma|logaritmayê]] jî li xwe digire. Sîstemên arîmetîk dikarin ligorî celebê [[Hejmar|hejmaran]] werin ferqkirin. Arîtmetîka [[tamhejmar]] li ser hesabên bi tamhejmarên erênî û neyînî ye. Arîtmetîka hejmarên rasyonel operasyonên li ser [[Kesîr|kesîrên]] tamhejmaran dihewîne. Arîtmetîka hejmara rastîn li ser hesabên bi [[hejmarên rastîn]] e ku hem [[hejmarên aqlî]] û hem jî yên [[Hejmarên na aqlî|hejmarên neaqlî]] dihewîne. Ferqeke din li ser bingeha wê [[sîstema hejmaran]] e ku ji bo pêkanîna hesaban tê bikaranîn. Artîmetîka dehiyî ya herî berbelav e; ew sîstem ji bo nîşandana hejmaran, hejmarên bingehîn ên ji 0 heta 9 û kombînasyonên wan bikar tîne. Berevajî wê artîmetîka [[Hejmarên duyeyî|duyeyî]] ji aliyê piraniya komputeran ve tê bikaranîn û hejmaran wekî kombînasyonên hejmarên bingehîn ên 0 û 1 nîşan dide. Artîmetîka komputerê bi taybetmendiyên pêkanîna artîmetîka duyî li ser [[Komputer|komputeran]] ve mijûl dibe. Hin sîstemên artîmetîkê li ser [[Cismê matematîkî|cismên matematîkî]] yên ji bilî hejmaran kar dikin, wekî [[arîtmetîka întervalî]] û [[Matrîs (matematîk(|artîmetîka matrîsê]]. Operasyonên arîtmetîkî bingeha gelek şaxên matematîkê, wekî [[cebîr]], [[kalkulus]] û [[Amar|statîstîkê]] de pêk tînin. Ew di warên zanistî yên wekî [[fizîk]] û di [[Aborî|ekonomiyê]] de jî roleke bi eynî rengî dilîzin. Arîtmetîk di gelek warên jiyana rojane de cih digire; mesela ji bo hesabkirina pereyê mayî di wexta kirînê de an jî ji bo birêvebirina [[fînansa kesane]]. Ew yek ji wan formên destpêkê yên [[perwerdeya matematîkê]] ye ku telebe pê re rûbirû dibin. Bingehên wê yên zaninî û têgehî ji aliyê [[Derûnnasî|psîkolojî]] û [[Felsefe|fîlosofiyê]] ve tên lêkolînkirin. Pratîka arîmetrîkê bi kêmanî bi hezaran û dibe ku bi deh hezaran salî kevin e. [[Şaristanî|Şaristaniyên]] kevnar ên wekî [[Misira kevnare|Misir]] û [[Sumer|sumeran]] di dora sala 3000 {{Bz}} de sîstemên hejmaran îcad kirin da ku pirsgirêkên matematîkî yên pratîkî çareser bikin. Di sedsalên 7 û 6 {{Bz}} [[Yewnanistana kevnare|yewnanên kevnare]] lêkolînek bêtir abstrakt a hejmaran destpê kirin û metoda [[îsbata matematîkê]] dan nasîn. Hindiyên kevnare têgeha [[Sifir (hejmar)|sifir]] û [[Sîstema hejmarî ya Ereb-Hindî|sîstema desîmal]] pêş xistin ku matematîkzanên ereb di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de bêtir pêş xistin û li [[cîhana Rojava]] belav kirin. Yekê [[hesabên mekanîkî]] di sedsala 17an de hatin îcad kirin. Sedsalên 18 û 19an pêşveçûna [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]] a modern û çêkirina bingehên [[Sîstema aksîomatîk|aksîomatîk]] ên matematîkê dîtin. Di sedsala 20ê de, derketina holê ya [[Makîneya hesabê|hesabê elektronîk]] û komputeran rastbûn û leza ku hesabên matematîkî dikarin werin kirin şoreşek kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] 228bn2kb3lgf5h5lgs16ca2pvq199wg 2087307 2087306 2026-08-25T20:06:53Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2087307 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Arithmetic operations.svg|thumb|Operasyonên sereke yên arîmetîkî ew in: komkirin, derxistin, zêdekirin û parkirin.]] '''Arîtmetîk''' şaxeke bingehîn a [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi operasyonên hejmarî yên wekî [[komkirin]], [[derxistin]], [[zêdekirin]] û [[Parkirin|parkirinê]] re mijûl dibe. Di maneyeke berfirehtir de, ew herwiha [[potens]], derxistina [[Hejmarên kokî|kokê]] hejmarê û girtina [[Logarîtma|logaritmayê]] jî li xwe digire. Sîstemên arîmetîk dikarin ligorî celebê [[Hejmar|hejmaran]] werin ferqkirin. Arîtmetîka [[tamhejmar]] li ser hesabên bi tamhejmarên erênî û neyînî ye. Arîtmetîka hejmarên rasyonel operasyonên li ser [[Kesîr|kesîrên]] tamhejmaran dihewîne. Arîtmetîka hejmara rastîn li ser hesabên bi [[hejmarên rastîn]] e ku hem [[hejmarên aqlî]] û hem jî yên [[Hejmarên na aqlî|hejmarên neaqlî]] dihewîne. Ferqeke din li ser bingeha wê [[sîstema hejmaran]] e ku ji bo pêkanîna hesaban tê bikaranîn. Artîmetîka dehiyî ya herî berbelav e; ew sîstem ji bo nîşandana hejmaran, hejmarên bingehîn ên ji 0 heta 9 û kombînasyonên wan bikar tîne. Berevajî wê artîmetîka [[Hejmarên duyeyî|duyeyî]] ji aliyê piraniya komputeran ve tê bikaranîn û hejmaran wekî kombînasyonên hejmarên bingehîn ên 0 û 1 nîşan dide. Artîmetîka komputerê bi taybetmendiyên pêkanîna artîmetîka duyî li ser [[Komputer|komputeran]] ve mijûl dibe. Hin sîstemên artîmetîkê li ser [[Cismê matematîkî|cismên matematîkî]] yên ji bilî hejmaran kar dikin, wekî [[arîtmetîka întervalî]] û [[Matrîs (matematîk(|artîmetîka matrîsê]]. Operasyonên arîtmetîkî bingeha gelek şaxên matematîkê, wekî [[cebîr]], [[kalkulus]] û [[Amar|statîstîkê]] de pêk tînin. Ew di warên zanistî yên wekî [[fizîk]] û di [[Aborî|ekonomiyê]] de jî roleke bi eynî rengî dilîzin. Arîtmetîk di gelek warên jiyana rojane de cih digire; mesela ji bo hesabkirina pereyê mayî di wexta kirînê de an jî ji bo birêvebirina [[fînansa kesane]]. Ew yek ji wan formên destpêkê yên [[perwerdeya matematîkê]] ye ku telebe pê re rûbirû dibin. Bingehên wê yên zaninî û têgehî ji aliyê [[Derûnnasî|psîkolojî]] û [[Felsefe|fîlosofiyê]] ve tên lêkolînkirin. Pratîka arîmetrîkê bi kêmanî bi hezaran û dibe ku bi deh hezaran salî kevin e. [[Şaristanî|Şaristaniyên]] kevnar ên wekî [[Misira kevnare|Misir]] û [[Sumer|sumeran]] di dora sala 3000 {{Bz}} de sîstemên hejmaran îcad kirin da ku pirsgirêkên matematîkî yên pratîkî çareser bikin. Di sedsalên 7 û 6 {{Bz}} [[Yewnanistana kevnare|yewnanên kevnare]] lêkolînek bêtir abstrakt a hejmaran destpê kirin û metoda [[îsbata matematîkê]] dan nasîn. Hindiyên kevnare têgeha [[Sifir (hejmar)|sifir]] û [[Sîstema hejmarî ya Ereb-Hindî|sîstema desîmal]] pêş xistin ku matematîkzanên ereb di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de bêtir pêş xistin û li [[cîhana Rojava]] belav kirin. Yekê [[hesabên mekanîkî]] di sedsala 17an de hatin îcad kirin. Sedsalên 18 û 19an pêşveçûna [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]] a modern û çêkirina bingehên [[Sîstema aksîomatîk|aksîomatîk]] ên matematîkê dîtin. Di sedsala 20ê de, derketina holê ya [[Makîneya hesabê|hesabê elektronîk]] û komputeran rastbûn û leza ku hesabên matematîkî dikarin werin kirin şoreşek kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] ezamcy3kh8nf3sxp3mxhz8dkur093tt 2087308 2087307 2026-08-25T20:08:06Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2087308 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Arithmetic operations.svg|thumb|Operasyonên sereke yên arîmetîkî ew in: komkirin, derxistin, zêdekirin û parkirin.]] '''Arîtmetîk''' şaxeke bingehîn a [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi operasyonên hejmarî yên wekî [[komkirin]], [[derxistin]], [[zêdekirin]] û [[Parkirin|parkirinê]] re mijûl dibe. Di maneyeke berfirehtir de, ew herwiha [[potens]], derxistina [[Hejmarên kokî|kokê]] hejmarê û girtina [[Logarîtma|logaritmayê]] jî li xwe digire. Sîstemên arîmetîk dikarin ligorî celebê [[Hejmar|hejmaran]] werin ferqkirin. Arîtmetîka [[tamhejmar]] li ser hesabên bi tamhejmarên erênî û neyînî ye. Arîtmetîka hejmarên rasyonel operasyonên li ser [[Kesîr|kesîrên]] tamhejmaran dihewîne. Arîtmetîka hejmara rastîn li ser hesabên bi [[hejmarên rastîn]] e ku hem [[hejmarên aqlî]] û hem jî yên [[Hejmarên na aqlî|hejmarên neaqlî]] dihewîne. Ferqeke din li ser bingeha wê [[sîstema hejmaran]] e ku ji bo pêkanîna hesaban tê bikaranîn. Artîmetîka dehiyî ya herî berbelav e; ew sîstem ji bo nîşandana hejmaran, hejmarên bingehîn ên ji 0 heta 9 û kombînasyonên wan bikar tîne. Berevajî wê artîmetîka [[Hejmarên duyeyî|duyeyî]] ji aliyê piraniya komputeran ve tê bikaranîn û hejmaran wekî kombînasyonên hejmarên bingehîn ên 0 û 1 nîşan dide. Artîmetîka komputerê bi taybetmendiyên pêkanîna artîmetîka duyî li ser [[Komputer|komputeran]] ve mijûl dibe. Hin sîstemên artîmetîkê li ser [[Cismê matematîkî|cismên matematîkî]] yên ji bilî hejmaran kar dikin, wekî [[arîtmetîka întervalî]] û [[Matrîs (matematîk(|artîmetîka matrîsê]]. Operasyonên arîtmetîkî bingeha gelek şaxên matematîkê, wekî [[cebîr]], [[kalkulus]] û [[Amar|statîstîkê]] de pêk tînin. Ew di warên zanistî yên wekî [[fizîk]] û di [[Aborî|ekonomiyê]] de jî roleke bi eynî rengî dilîzin. Arîtmetîk di gelek warên jiyana rojane de cih digire; mesela ji bo hesabkirina pereyê mayî di wexta kirînê de an jî ji bo birêvebirina [[fînansa kesane]]. Ew yek ji wan formên destpêkê yên [[perwerdeya matematîkê]] ye ku telebe pê re rûbirû dibin. Bingehên wê yên zaninî û têgehî ji aliyê [[Derûnnasî|psîkolojî]] û [[Felsefe|fîlosofiyê]] ve tên lêkolînkirin. Pratîka arîmetrîkê bi kêmanî bi hezaran û dibe ku bi deh hezaran salî kevin e. [[Şaristanî|Şaristaniyên]] kevnar ên wekî [[Misira kevnare|Misir]] û [[Sumer|sumeran]] di dora sala 3000 {{Bz}} de sîstemên hejmaran îcad kirin da ku pirsgirêkên matematîkî yên pratîkî çareser bikin. Di sedsalên 7 û 6 {{Bz}} [[Yewnanistana kevnare|yewnanên kevnare]] lêkolînek bêtir abstrakt a hejmaran destpê kirin û metoda [[îsbata matematîkê]] dan nasîn. Hindiyên kevnare têgeha [[Sifir (hejmar)|sifir]] û [[Sîstema hejmarî ya Ereb-Hindî|sîstema desîmal]] pêş xistin ku matematîkzanên ereb di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de bêtir pêş xistin û li [[cîhana Rojava]] belav kirin. Yekê [[hesabên mekanîkî]] di sedsala 17an de hatin îcad kirin. Sedsalên 18 û 19an pêşveçûna [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]] a modern û çêkirina bingehên [[Sîstema aksîomatîk|aksîomatîk]] ên matematîkê dîtin. Di sedsala 20ê de, derketina holê ya [[Makîneya hesabê|hesabê elektronîk]] û komputeran rastbûn û leza ku hesabên matematîkî dikarin werin kirin şoreşek kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Matematîk]] rdkyi1bsn6vc521b73hpm4bhh7q0umg 2087309 2087308 2026-08-25T20:09:52Z Kurê Acemî 105128 2087309 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Arithmetic operations.svg|thumb|Operasyonên sereke yên arîmetîkî ew in: komkirin, derxistin, zêdekirin û parkirin.]] '''Arîtmetîk''' şaxeke bingehîn a [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi operasyonên hejmarî yên wekî [[komkirin]], [[derxistin]], [[zêdekirin]] û [[Parkirin|parkirinê]] re mijûl dibe. Di maneyeke berfirehtir de, ew herwiha [[potens]], derxistina [[Hejmarên kokî|kokê]] hejmarê û girtina [[Logarîtma|logaritmayê]] jî li xwe digire.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reelle Zahlen |paşnav=Deiser |pêşnav=Oliver |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2008 |rûpel=79 |isbn=978-3-540-79376-2 |ziman=de |url=https://books.google.de/books?id=bu5PFsLGZGkC&pg=PA79&dq=arithmetik+kalk%C3%BCl&hl=de&sa=X&ei=XVD4UJeFK_D54QS3ooGwCg#v=onepage&q=arithmetik%2520kalk%C3%BCl&f=false}}</ref> Sîstemên arîmetîk dikarin ligorî celebê [[Hejmar|hejmaran]] werin ferqkirin. Arîtmetîka [[tamhejmar]] li ser hesabên bi tamhejmarên erênî û neyînî ye. Arîtmetîka hejmarên rasyonel operasyonên li ser [[Kesîr|kesîrên]] tamhejmaran dihewîne. Arîtmetîka hejmara rastîn li ser hesabên bi [[hejmarên rastîn]] e ku hem [[hejmarên aqlî]] û hem jî yên [[Hejmarên na aqlî|hejmarên neaqlî]] dihewîne. Ferqeke din li ser bingeha wê [[sîstema hejmaran]] e ku ji bo pêkanîna hesaban tê bikaranîn. Artîmetîka dehiyî ya herî berbelav e; ew sîstem ji bo nîşandana hejmaran, hejmarên bingehîn ên ji 0 heta 9 û kombînasyonên wan bikar tîne. Berevajî wê artîmetîka [[Hejmarên duyeyî|duyeyî]] ji aliyê piraniya komputeran ve tê bikaranîn û hejmaran wekî kombînasyonên hejmarên bingehîn ên 0 û 1 nîşan dide. Artîmetîka komputerê bi taybetmendiyên pêkanîna artîmetîka duyî li ser [[Komputer|komputeran]] ve mijûl dibe. Hin sîstemên artîmetîkê li ser [[Cismê matematîkî|cismên matematîkî]] yên ji bilî hejmaran kar dikin, wekî [[arîtmetîka întervalî]] û [[Matrîs (matematîk(|artîmetîka matrîsê]]. Operasyonên arîtmetîkî bingeha gelek şaxên matematîkê, wekî [[cebîr]], [[kalkulus]] û [[Amar|statîstîkê]] de pêk tînin. Ew di warên zanistî yên wekî [[fizîk]] û di [[Aborî|ekonomiyê]] de jî roleke bi eynî rengî dilîzin. Arîtmetîk di gelek warên jiyana rojane de cih digire; mesela ji bo hesabkirina pereyê mayî di wexta kirînê de an jî ji bo birêvebirina [[fînansa kesane]]. Ew yek ji wan formên destpêkê yên [[perwerdeya matematîkê]] ye ku telebe pê re rûbirû dibin. Bingehên wê yên zaninî û têgehî ji aliyê [[Derûnnasî|psîkolojî]] û [[Felsefe|fîlosofiyê]] ve tên lêkolînkirin. Pratîka arîmetrîkê bi kêmanî bi hezaran û dibe ku bi deh hezaran salî kevin e. [[Şaristanî|Şaristaniyên]] kevnar ên wekî [[Misira kevnare|Misir]] û [[Sumer|sumeran]] di dora sala 3000 {{Bz}} de sîstemên hejmaran îcad kirin da ku pirsgirêkên matematîkî yên pratîkî çareser bikin. Di sedsalên 7 û 6 {{Bz}} [[Yewnanistana kevnare|yewnanên kevnare]] lêkolînek bêtir abstrakt a hejmaran destpê kirin û metoda [[îsbata matematîkê]] dan nasîn. Hindiyên kevnare têgeha [[Sifir (hejmar)|sifir]] û [[Sîstema hejmarî ya Ereb-Hindî|sîstema desîmal]] pêş xistin ku matematîkzanên ereb di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de bêtir pêş xistin û li [[cîhana Rojava]] belav kirin. Yekê [[hesabên mekanîkî]] di sedsala 17an de hatin îcad kirin. Sedsalên 18 û 19an pêşveçûna [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]] a modern û çêkirina bingehên [[Sîstema aksîomatîk|aksîomatîk]] ên matematîkê dîtin. Di sedsala 20ê de, derketina holê ya [[Makîneya hesabê|hesabê elektronîk]] û komputeran rastbûn û leza ku hesabên matematîkî dikarin werin kirin şoreşek kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Matematîk]] kaiwo4n0pyeothrtrronwix1zh4ur4x 2087310 2087309 2026-08-25T20:12:51Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2087310 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Arithmetic operations.svg|thumb|Operasyonên sereke yên arîmetîkî ew in: komkirin, derxistin, zêdekirin û parkirin.]] '''Arîtmetîk''' şaxeke bingehîn a [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi operasyonên hejmarî yên wekî [[komkirin]], [[derxistin]], [[zêdekirin]] û [[Parkirin|parkirinê]] re mijûl dibe. Di maneyeke berfirehtir de, ew herwiha [[potens]], derxistina [[Hejmarên kokî|kokê]] hejmarê û girtina [[Logarîtma|logaritmayê]] jî li xwe digire.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reelle Zahlen |paşnav=Deiser |pêşnav=Oliver |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2008 |rûpel=79 |isbn=978-3-540-79376-2 |ziman=de |url=https://books.google.de/books?id=bu5PFsLGZGkC&pg=PA79&dq=arithmetik+kalk%C3%BCl&hl=de&sa=X&ei=XVD4UJeFK_D54QS3ooGwCg#v=onepage&q=arithmetik%2520kalk%C3%BCl&f=false}}</ref> Sîstemên arîmetîk dikarin ligorî celebê [[Hejmar|hejmaran]] werin ferqkirin. Arîtmetîka [[tamhejmar]] li ser hesabên bi tamhejmarên erênî û neyînî ye. Arîtmetîka hejmarên rasyonel operasyonên li ser [[Kesîr|kesîrên]] tamhejmaran dihewîne. Arîtmetîka hejmara rastîn li ser hesabên bi [[hejmarên rastîn]] e ku hem [[hejmarên aqlî]] û hem jî yên [[Hejmarên na aqlî|hejmarên neaqlî]] dihewîne. Ferqeke din li ser bingeha wê [[sîstema hejmaran]] e ku ji bo pêkanîna hesaban tê bikaranîn. Artîmetîka dehiyî ya herî berbelav e; ew sîstem ji bo nîşandana hejmaran, hejmarên bingehîn ên ji 0 heta 9 û kombînasyonên wan bikar tîne. Berevajî wê artîmetîka [[Hejmarên duyeyî|duyeyî]] ji aliyê piraniya komputeran ve tê bikaranîn û hejmaran wekî kombînasyonên hejmarên bingehîn ên 0 û 1 nîşan dide. Artîmetîka komputerê bi taybetmendiyên pêkanîna artîmetîka duyî li ser [[Komputer|komputeran]] ve mijûl dibe. Hin sîstemên artîmetîkê li ser [[Cismê matematîkî|cismên matematîkî]] yên ji bilî hejmaran kar dikin, wekî [[arîtmetîka întervalî]] û [[Matrîs (matematîk(|artîmetîka matrîsê]]. Operasyonên arîtmetîkî bingeha gelek şaxên matematîkê, wekî [[cebîr]], [[kalkulus]] û [[Amar|statîstîkê]] de pêk tînin. Ew di warên zanistî yên wekî [[fizîk]] û di [[Aborî|ekonomiyê]] de jî roleke bi eynî rengî dilîzin. Arîtmetîk di gelek warên jiyana rojane de cih digire; mesela ji bo hesabkirina pereyê mayî di wexta kirînê de an jî ji bo birêvebirina [[fînansa kesane]]. Ew yek ji wan formên destpêkê yên [[perwerdeya matematîkê]] ye ku telebe pê re rûbirû dibin. Bingehên wê yên zaninî û têgehî ji aliyê [[Derûnnasî|psîkolojî]] û [[Felsefe|fîlosofiyê]] ve tên lêkolînkirin. Pratîka arîmetrîkê bi kêmanî bi hezaran û dibe ku bi deh hezaran salî kevin e. [[Şaristanî|Şaristaniyên]] kevnar ên wekî [[Misira kevnare|Misir]] û [[Sumer|sumeran]] di dora sala 3000 {{Bz}} de sîstemên hejmaran îcad kirin da ku pirsgirêkên matematîkî yên pratîkî çareser bikin. Di sedsalên 7 û 6 {{Bz}} [[Yewnanistana kevnare|yewnanên kevnare]] lêkolînek bêtir abstrakt a hejmaran destpê kirin û metoda [[îsbata matematîkê]] dan nasîn. Hindiyên kevnare têgeha [[Sifir (hejmar)|sifir]] û [[Sîstema hejmarî ya Ereb-Hindî|sîstema desîmal]] pêş xistin ku matematîkzanên ereb di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de bêtir pêş xistin û li [[cîhana Rojava]] belav kirin. Yekê [[hesabên mekanîkî]] di sedsala 17an de hatin îcad kirin. Sedsalên 18 û 19an pêşveçûna [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]] a modern û çêkirina bingehên [[Sîstema aksîomatîk|aksîomatîk]] ên matematîkê dîtin. Di sedsala 20ê de, derketina holê ya [[Makîneya hesabê|hesabê elektronîk]] û komputeran rastbûn û leza ku hesabên matematîkî dikarin werin kirin şoreşek kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Matematîk]] q4nnycgdoajlgn2ojwzn9lkpq82nsr4 2087311 2087310 2026-08-25T20:16:16Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2087311 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Arithmetic operations.svg|thumb|Operasyonên sereke yên arîmetîkî ew in: komkirin, derxistin, zêdekirin û parkirin.]] '''Arîtmetîk''' şaxeke bingehîn a [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi operasyonên hejmarî yên wekî [[komkirin]], [[derxistin]], [[zêdekirin]] û [[Parkirin|parkirinê]] re mijûl dibe. Di maneyeke berfirehtir de, ew herwiha [[potens]], derxistina [[Hejmarên kokî|kokê]] hejmarê û girtina [[Logarîtma|logarîtmayê]] jî li xwe digire.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reelle Zahlen |paşnav=Deiser |pêşnav=Oliver |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2008 |rûpel=79 |isbn=978-3-540-79376-2 |ziman=de |url=https://books.google.de/books?id=bu5PFsLGZGkC&pg=PA79&dq=arithmetik+kalk%C3%BCl&hl=de&sa=X&ei=XVD4UJeFK_D54QS3ooGwCg#v=onepage&q=arithmetik%2520kalk%C3%BCl&f=false}}</ref> Sîstemên arîmetîk dikarin ligorî celebê [[Hejmar|hejmaran]] werin ferqkirin. Arîtmetîka [[tamhejmar]] li ser hesabên bi tamhejmarên erênî û neyînî ye. Arîtmetîka hejmarên rasyonel operasyonên li ser [[Kesîr|kesîrên]] tamhejmaran dihewîne. Arîtmetîka hejmara rastîn li ser hesabên bi [[hejmarên rastîn]] e ku hem [[hejmarên aqlî]] û hem jî yên [[Hejmarên na aqlî|hejmarên neaqlî]] dihewîne. Ferqeke din li ser bingeha wê [[sîstema hejmaran]] e ku ji bo pêkanîna hesaban tê bikaranîn. Artîmetîka dehiyî ya herî berbelav e; ew sîstem ji bo nîşandana hejmaran, hejmarên bingehîn ên ji 0 heta 9 û kombînasyonên wan bikar tîne. Berevajî wê artîmetîka [[Hejmarên duyeyî|duyeyî]] ji aliyê piraniya komputeran ve tê bikaranîn û hejmaran wekî kombînasyonên hejmarên bingehîn ên 0 û 1 nîşan dide. Artîmetîka komputerê bi taybetmendiyên pêkanîna artîmetîka duyî li ser [[Komputer|komputeran]] ve mijûl dibe. Hin sîstemên artîmetîkê li ser [[Cismê matematîkî|cismên matematîkî]] yên ji bilî hejmaran kar dikin, wekî [[arîtmetîka întervalî]] û [[Matrîs (matematîk(|artîmetîka matrîsê]]. Operasyonên arîtmetîkî bingeha gelek şaxên matematîkê, wekî [[cebîr]], [[kalkulus]] û [[Amar|statîstîkê]] de pêk tînin. Ew di warên zanistî yên wekî [[fizîk]] û di [[Aborî|ekonomiyê]] de jî roleke bi eynî rengî dilîzin. Arîtmetîk di gelek warên jiyana rojane de cih digire; mesela ji bo hesabkirina pereyê mayî di wexta kirînê de an jî ji bo birêvebirina [[fînansa kesane]]. Ew yek ji wan formên destpêkê yên [[perwerdeya matematîkê]] ye ku telebe pê re rûbirû dibin. Bingehên wê yên zaninî û têgehî ji aliyê [[Derûnnasî|psîkolojî]] û [[Felsefe|fîlosofiyê]] ve tên lêkolînkirin. Pratîka arîmetrîkê bi kêmanî bi hezaran û dibe ku bi deh hezaran salî kevin e. [[Şaristanî|Şaristaniyên]] kevnar ên wekî [[Misira kevnare|Misir]] û [[Sumer|sumeran]] di dora sala 3000 {{Bz}} de sîstemên hejmaran îcad kirin da ku pirsgirêkên matematîkî yên pratîkî çareser bikin. Di sedsalên 7 û 6 {{Bz}} [[Yewnanistana kevnare|yewnanên kevnare]] lêkolînek bêtir abstrakt a hejmaran destpê kirin û metoda [[îsbata matematîkê]] dan nasîn. Hindiyên kevnare têgeha [[Sifir (hejmar)|sifir]] û [[Sîstema hejmarî ya Ereb-Hindî|sîstema desîmal]] pêş xistin ku matematîkzanên ereb di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de bêtir pêş xistin û li [[cîhana Rojava]] belav kirin. Yekê [[hesabên mekanîkî]] di sedsala 17an de hatin îcad kirin. Sedsalên 18 û 19an pêşveçûna [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]] a modern û çêkirina bingehên [[Sîstema aksîomatîk|aksîomatîk]] ên matematîkê dîtin. Di sedsala 20ê de, derketina holê ya [[Makîneya hesabê|hesabê elektronîk]] û komputeran rastbûn û leza ku hesabên matematîkî dikarin werin kirin şoreşek kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Matematîk]] 3s6zqrawt3hpcx781usn1e34g32ry96 3 329508 2087323 2026-08-25T21:08:13Z Ahmed A Issa 177108 Rûpel bi "{{Talk header}} <!-- Banera Pêşketî û Berfireh a Rûpela Gotûbêjê ya Akademîk --> <div style="background: linear-gradient(135deg, #f8fafc 0%, #edf2f7 100%); border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 6px solid #2b6cb0; border-radius: 8px; padding: 18px; margin-bottom: 20px; box-shadow: 0 2px 6px rgba(0,0,0,0.06);"> <!-- Sernav û Statûya Fermî --> <div style="border-bottom: 1px solid #cbd5e0; padding-bottom: 12px; margin-bottom: 14px; display: flex;..." hat çêkirin 2087323 wikitext text/x-wiki {{Talk header}} <!-- Banera Pêşketî û Berfireh a Rûpela Gotûbêjê ya Akademîk --> <div style="background: linear-gradient(135deg, #f8fafc 0%, #edf2f7 100%); border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 6px solid #2b6cb0; border-radius: 8px; padding: 18px; margin-bottom: 20px; box-shadow: 0 2px 6px rgba(0,0,0,0.06);"> <!-- Sernav û Statûya Fermî --> <div style="border-bottom: 1px solid #cbd5e0; padding-bottom: 12px; margin-bottom: 14px; display: flex; flex-direction: column; align-items: center; justify-content: center; text-align: center; gap: 10px;"> <span style="font-size: 1.4em; font-weight: bold; color: #1a365d;">🗣️ Rûpela Gotûbêjê ya Ahmed A. Issa</span> <span style="font-size: 0.85em; background: #2b6cb0; color: #ffffff; padding: 4px 10px; border-radius: 4px; font-weight: bold;">Gotûbêja Bikarhênerê Akademîk</span> </div> <!-- Pêşgotin û Armanca Qadê --> <p style="margin: 0 0 15px 0; font-size: 0.98em; color: #2d3748; line-height: 1.6;"> Bi xêr hatî rûpela gotûbêjê ya Ahmed A. Issa! Ev qada fermî ji bo peywendiyên akademîk, pirsên zanistî, hevkariyên li ser lêkolînên dîrokî, filolojî û nirxandinên rexneyî di Wîkîpediyayê de hatiye veqetandin. Ev der ne minbereke ji bo gotûbêjên giştî yên li derveyî armancên ensîklopêdîk e. </p> <!-- Qutiya Agahdariya Siyasetan û Rênîmşandina Teknîkî (Stûna Dualî ya Pêşketî) --> <div style="display: flex; gap: 15px; flex-wrap: wrap; margin-bottom: 15px;"> <!-- Stûna Yekem: Rênîmşandina Teknîkî û Têkiliyê --> <div style="flex: 1; min-width: 260px; background: #ffffff; border: 1px solid #cbd5e0; border-radius: 6px; padding: 14px;"> <div style="font-weight: bold; color: #2c5282; margin-bottom: 8px; font-size: 0.92em;">📌 Rênîmşandina Teknîkî ya Gotûbêjê:</div> <ul style="margin: 0; padding-left: 18px; font-size: 0.88em; color: #4a5568; line-height: 1.6;"> <li>'''Nivîsa Nû:''' Têkildarî bersivdayînê, her tim nivîsa nû li <u>binê nivîsa kevn</u> bi cih bikin. Ji bo destpêkirina mijareke nû, bişkoja <b>"Mijara nû"</b> bikar bînin.</li> <li>'''Wajokirin:''' Di dawiya her peyamê de bi nivîsandina çar nîşanên <code>[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 21:08, 25 tebax 2026 (UTC)</code> wajoya fermî û demê zêde bikin.</li> <li>'''Zimanên Têkiliyê:''' Hûn dikarin peyamên xwe bi zimanên Kurdî, Îngilîzî, Erebî, Farsî û Turkî binivîsin.</li> <li>'''Bikarhênerên Nû:''' Hûn li Wîkîpediyayê nû ne? Bi xêr hatin! Awayê edîtoriyê fêr bibin û alîkariyê bistînin.</li> </ul> </div> <!-- Stûna Duyem: Prensîbên Etîket û Siyasetên Bingehîn --> <div style="flex: 1; min-width: 260px; background: #ffffff; border: 1px solid #cbd5e0; border-radius: 6px; padding: 14px;"> <div style="font-weight: bold; color: #2c5282; margin-bottom: 8px; font-size: 0.92em;">⚖️ Etîket û Siyasetên Bingehîn:</div> <ul style="margin: 0; padding-left: 18px; font-size: 0.88em; color: #4a5568; line-height: 1.6;"> <li>'''Hesnîniyazî:''' Ji bo hemû nîqaşan bingeh li ser <u>hesnîniyaziya avaker</u> (Assume good faith) tê danîn.</li> <li>'''Rêz û Etîket:''' Parastina exlaqa gotûbêjê, dûrketina ji êrîşên kesane û girtina nêzîkatiyeke profesyonel.</li> <li>'''Nêrîna Bêalî:''' Parastina pîvana bêalîbûnê û redkirina lêkolînên xweser (No original research).</li> <li>'''Verastkirin:''' Pêşkêşkirina çavkaniyên pêbawer û misogerkirina îmkana verastkirinê.</li> </ul> </div> </div> <!-- Beşa Jêrîn: Çavkaniyên Lêkolînê û Zencîreyên Alîkar --> <div style="background: #fdfbf7; border: 1px solid #e2d9c2; border-radius: 6px; padding: 10px 14px; font-size: 0.88em; color: #333333; text-align: center;"> <b>Çavkaniyên Lêkolînê û Zencîreyên Alîkar:</b> Gûgil ([https://www.google.com Pirtûk] · [https://news.google.com Nûçe] · [https://scholar.google.com Bultena Zanistî] · Wêneyên Azad) · [https://www.jstor.org JSTOR] · [https://www.nytimes.com New York Times] · Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê </div> </div> alm42bzxp3c6guwiqla8p2t66s33llj 0 329509 2087368 2026-08-26T06:40:58Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2087368 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2087369 2087368 2026-08-26T06:43:45Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2087369 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Di [[Matematîk|matematîkê]] de, logarîtmaya [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango bingeh, pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. n1nyduuzz516h7lgksz08pva4rrzy1u 4 329510 2087384 2026-08-26T09:48:17Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Kurdistan]] hat beralîkirin 2087384 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Wîkîpediya:Wîkîproje Kurdistan]] l50k2v1igg9a6s1rxpqp79ka5hxustu